آداب نماز

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



شرایط و آداب نماز را به طور کلی می توان به دو بخش اصلی تقسیم کرد: صفات و ویژگی‌های نمازگزار قبل از ورود به نماز، و آداب و شرائطی که می‌بایست یک نمازگزار واقعی آنها را درحال نماز رعایت کند.


اعتدال در قرائت

[ویرایش]

«... و لا تجهر بصلاتک و لا تخافت بها و ابتغ بین ذلک سبیلاً؛ ... و تو در نماز نه صدا را بسیار بلند و نه بسیار آهسته گردان بلکه حد متوسط را اختیار کن». در این آیه مورد بحث نظر به گفتگوی مشرکان در مکه در رابطه با نماز پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و این که می‌گفتند او نماز خود را بلند می‌خواند و ما را ناراحت می‌کند این چه عبادتی است؟ این چه برنامه‌ای است؟ به پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دستور می‌دهد: نمازت را زیاد بلند مخوان زیاد هم آهسته مخوان بلکه میان این دو راه اعتدال را انتخاب کن.
شان نزولی را که بسیاری از مفسران از ابن عباس نقل کرده‌اند نیز مؤید همین معنی است. روایات متعددی که از طرق اهل بیت از امام باقر و امام صادق (علیه‌السّلام) در ذیل این آیه آمده است نیز اشاره به همین تفسیر می‌کند. بنابراین تفسیرهای دیگری که برای این آیه ذکر شده است همگی بیگانه از مطلب به نظر می‌رسد.

← حد اعتدال


در تفسیر (علی بن ابراهیم) از امام صادق (علیه‌السّلام) چنین نقل شد که در تفسیر آیه فرمود: «الجهر بها رفع الصوت، و التّخافت بها مالم تسمع نفسک، و اقرا بین ذلک؛ جهر این است که زیاد صدا را بلند کنی و اخفات آن است که حتی خودت نشنوی هیچیک از این دو را انجام نده بلکه حد وسط میان آن دو را انتخاب کن». و امّا (اخفات) و (جهر) در نمازهای روزانه و شبانه ـ همان گونه که در بالا اشاره کردیم ـ حکم دیگری است با مفهوم دیگر که دلایل جداگانه دارد و فقهای ما (رضوان الله علیهم) مدارک آن را در (کتاب الصلوة) آورده‌اند.

← نتیجه اعتدال


این حکم اسلامی یعنی اعتدال در جهر و اخفات از دو نظر به ما دید و درک می‌بخشد: نخست از این نظر که می‌گوید: عبادات خود را آن چنان انجام ندهید که بهانه به دست دشمنان بدهد آنها را به استهزاء و ایرادگیری وادارد، چه بهتر که توام با متانت و آرامش و ادب باشد که نه تنها نتوانند بر آن خرده‌گیری کنند، بلکه نمونه‌ای از شکوه و ادب اسلامی و ابهت و عظمت عبادت گردد. آنها که سعی دارند در مواقعی که مردم استراحت کرده‌اند با صداهای گوش‌خراشی که از بلند‌گو‌های پر غوغا راه می‌اندازند موجودیت جلسات خود را نشان دهند و به پندار خود با این عمل صدای اسلام را به گوش دیگران برسانند این نه تنها صدای اسلام نیست بلکه باعث پراکندگی مردم از اسلام و در نتیجه ضربه‌ای است به تبلیغات دینی.

تقوی و ترک گناه

[ویرایش]

از امور مهمی که بیش از هر چیز رعایتش برای نمازگزار واقعی ضروری است محافظت بر نفس و اعمال و رفتار خویش است یعنی دوری گزیدن از هر آنچه را که خداوند متعال از انجام آن ناخشنود است و گناه و معصیت الهی بشمار می رود، چرا که حقیقت گناه و معصیت چیزی جز آلودگی و نجاست و تیرگی نفس و جان آدمی نیست و برای نمازگزاری که مدعی است می خواهد به معراج و ملکوت پرواز کند و هم آوا و هم سخن خداوند و فرشتگان شود. و با این کدورتها و آلودگی روحی و سنگینی گناه به ملکوت اعلی راه نمی یابد و با قلبی که شیطان آن را تصرف کرده متوجه خدا نمی شود و با زبانی که در اثر گناه لال شده با حضرت دوست سخن نمی گوید. از این روی در قرآن بر پرهیز از گناه و معصیت تأکید شده و می فرماید: « بگو ای اهل کتاب! بیایید به یک کلمه (ایمان) که مشترک بین ما و شماست ایمان آورید و جز خدا را نپرستیم و برخی دیگر را تحت سلطه قرار ندهیم.» و از صبر و نماز یاری جوئید و این کار سنگین و گران است مگر بر خاشعون. در اینجا صبر را به معنای عام از ما خواسته شده هم صبر بر سختی ها و ناگواری ها و هم صبر بر عبادت و هم صبر بر معصیت و پرهیز از شهوت ها و لذتهای نامشروع که مبغوض خداوند هستند.
از طرفی در آیات و برخی روایات همین تقوی و پرهیز از معاصی را از یک نمازگزار واقعی، متوقع است و خواستار نتیجه واقعی و عینی نماز است یعنی نمازی می خواهد که «تنهی عن الفحشاء و المنکر»باشد رسول اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می فرماید:«هر کس نمازش او را از فحشاء و منکر باز ندارد هیچ بهره ای جز دوری از خدا نبرده است»

انفاق و اعطاء زکات و صدقه

[ویرایش]

قرآن می‌فرماید:«به بندگان مؤمنم بگو: نماز را بپای دارند و در نهان و آشکار از آنچه روزیشان داده‌ایم انفاق می‌کنند.» و در جایی دیگر در وصف نمازگزاران می‌فرماید: «آنها در اموالشان برای تقاضا کنندگان و محرومان حق معلومی را پرداخت می کنند»
پس معلوم می شود که یک نماز گزار واقعی کسی است که در حالی که مواظبت بر اعمال و رفتار شخصی خود و عبادات خود دارد از مردم و محرومان جامعه فاصله نگرفته و از کمک و دستگیری افراد نیازمند و ناتوان غافل نیست و همواره با اعطاء صدقات واجب (زکات و خمس) و صدقات مستحبی و هر کمکی که از دستش برآید برای نیازمندان کوتاهی نمی ورزد.

اطاعت از رسول و خاندانش

[ویرایش]

بی شک هر عبادت وکار خیری که از آدمی سر می زند اگر رضایت و امضاءِ و تأیید پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و ائمه (علیهم‌السّلام) در آن نباشد و آدمی نتواند عملاً مطیع و پیرو اصیل آن ذوات مقدس در همه ابعاد و رفتار وکردار نباشد آن عبادت اصلاً به سرانجام نمی رسد و هیچ ارزش و بهائی ندارد. از این رو پایبندی به اصل امامت و ولایت و رهبری ضروری است چرا که نماز را جهت دار می کند و آنرا مقبول حق می گرداند.
قرآن کریم می‌فرماید: «و اقیموا الصلوه و آتوا الزکوه و اطیعوا الرسول...؛ نماز را بر پا دارید و زکات را بدهید و رسول خدا را اطاعت کنید تا مشمول رحمت او شوید».

امر به معروف و نهی از منکر

[ویرایش]

یکی دیگر از اموری که رعایت آن بر نمازگزار واقعی ضروری است، آن است که علاوه بر مواظبت بر اعمال و رفتار خویش می بایست نسبت به افعال و کردار خانواده و نزدیکان خود و دیگر افراد جامعه خویش غافل و بی تفاوت نباشد و آنها را از منکرات بر حذر دارد و به سوی اعمال شایسته ترغیب سازد لذا می‌فرماید: «یا بنی اقم الصلوه و أمر بالمعروف و انه عن المنکر؛ پسرم نماز را بر پا دار، و امر به معروف و نهی از منکر کن».
در روایتی از امام صادق (علیه السّلام) شرایط نمازگزار واقعی را اینگونه برمی شمارد: «خداوند تبارک و تعالی می فرماید: همانا نماز کسی را قبول می کنم که:۱. در برابر عظمتم تواضع کند و برایم خاکسار باشد ۲. برای رضای من از شهوات دوری جوید ۳. روزهایش را با ذکر من به شب رساند ۴. بر بندگانم فخر نفروشد ۵. گرسنگان را سیر کند ۶. برهنگان را بپوشاند ۷. بر مصیبت‌دیدگان رحم کند ۸. بی پناهان را پناه دهد.

نمازگزار واقعی

[ویرایش]

قبل از بیان این صفات باید دانسته شود که برای نماز غیر از این صورت ظاهری، حقیقت و باطنی است که دارای آدابی مخصوص به خود است و چنانچه ظاهر آن را آدابی است که مراعات آنها ضروری است بطوری که اگر آنها را رعایت نکند موجب بطلان و نقصان نماز صوری است؛(مانند رعایت نکردن آداب و احکام شرعی و فقهی نماز همچون طهارت ظاهری بدن و لباس و مکان از نجاسات ظاهری و صحت وضو و افعال و اذکار نماز) همینطور برای نماز آدابی است به نام آداب قلبیه و باطنیه که با مراعات ننمودن آنها نماز معنوی باطل و ناقص می شود.
[۱۳] خمینی، سید روح الله، آداب نماز، ص ۲ ـ ۵.

بدین جهت مراعات و محافظت بر تمام آداب ظاهری و باطنی نماز امری است ضروری، چرا که نمازی که مقبول حق واقع شود همین نماز است. امام صادق (علیه السّلام) می فرماید: کسی که نماز واجب خود را در اول وقت ادا کند و حدود آنها را حفظ نماید، فرشته ‌آنرا سپید و پاکیزه به آسمان می برد و نماز به نمازگزار می گوید خدا تو را نگاه دارد همان گونه که مرا نگاه داشتی... و کسی که نمازهایش را بی سبب به تأخیر بیندازد و حدود آنها را حفظ نکند، فرشته نماز او را سیاه و تاریک به آسمان برد در حالی که نماز با صدای بلند به نمازگزار گوید مرا ضایع کردی خدای تو را ضایع کند آنچنانکه مرا ضایع کردی و خدا تو را رعایت نکند آنچنان که تو مرا رعایت نکردی»
[۱۵] خمینی، سید روح الله، كتاب الصلوه، ابواب المواقیت، باب ۳، ح۱۷.


آداب باطنیه نماز

[ویرایش]

اما برخی از آداب باطنیه این سلوک روحانی و معجون الهی که یک نمازگزار واقعی باید بر آنها مواظبت کند عبارتند از:
۱-خشوع ۲-طمئنینه ۳-محافظت نماز از تصرف و سرقت شیطان ۴-نشاط و بهجت ۵-حضور قلب

← خشوع


یعنی خضوع و فروتنی کامل در برابر هیبت و عظمت جمال و جلال محبوب. «قد افلح المؤمنون الذین هم فی صلاتهم خاشعون؛
همانا رستگار شدند مؤمنانی که در نمازشان خاشع‌اند».

← طمأنینه


به این معنا که نمازگزار عبادت و نماز خود را از روی سکونت قلب و اطمینان خاطر بجا آورد زیرا اگر عبادت را با حال اضطراب قلب و تزلزل بجا آورد آن عبادت هیچ اثر و فایده ای بر روح و قلب انسان نمی گذارد.

← محافظت نماز از شیطان


قرآن در وصف مؤمنین می‌فرماید: الذین هم علی صَلَواتِهم یحافظون؛ مؤمنین کسانی هستند که بر نمازهایشان محافظت و مراقبت دارند» و این محافظت در تمامی حالات و مسائل و مراتب نماز است که یکی از مهمترین مراتب، حفظ آن از تصرف غاصبانه شیطان است چنانکه می دانیم شیطان دشمن قسم‌خورده انسان است، «فبعزتک لاُغوینکم اجمعین؛ پس به عزت تو قسم همه آنها را گمراه می کنم»، مگر بندگان مخلَص..... از این روی همواره در همه جا و همه اوقات این سارق و ره‌زن، در کمین مؤمنین و کالاهای ناب آنان است لذا می‌بایست تلاش و مواظبت کامل بر نماز و عبادات داشت.

← نشاط و بهجت


می‌بایست نمازگزار وقتی و ساعتی را به نماز اختصاص بدهد که فارغ از همه چیز باشد به گونه ای که دارای نشاط و شادابی و تازگی باشد و هرگز در زمان خستگی و کسالت و بی حالی نماز و عبادت را بر خود تکلیف نکن در قرآن آمده«در حال مستی به نماز نزدیک نشوید»که در برخی روایات مستی را به کسالت تفسیر کرده اند.
[۲۱] خمینی، سید روح الله، آداب نماز، ص۲۴.

امام رضا (علیه السّلام) می‌فرماید: هنگامی که قلوب نشاط و بهجت دارند آنها را به عبادت وادارید و وقتی که گریزان‌اند آنها را واگذارید»

← حضور قلب


یکی از مهمترین آداب قلبیه که خود مفتاح قفل کمالات و باب الابواب سعادت است حضور قلب است سخن در این باب بسیار است اما اجمالاً یکی از مراتب حضور قلب این است که قلب نمازگزار در وقت عبادت از همه جا و همه چیز غیر از جمال حق تعالی فارغ و منصرف شود، باجان و قلب خویش خود را فقط در محضر محبوب ببیند و جز او چیزی را مشاهده نکند رسول اکرم (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) می‌فرماید:«خدا را عبادت کن چنانچه گویا او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را می بیند»
در اهمیت حضور قلب همین بس که روایات فراوان داریم که نمازی و یا مقداری از نماز مقبول حق واقع می شود که حضور قلب در آن باشد. از امام صادق (علیه السّلام) روایت شده که «همانا بالا رود از نماز بنده از برای او نصف یا ثلث یا ربع یا خمس نماز پس بالا نمی رود برای او مگر آنچه را اقبال به قلب نموده است به آن و ما مأمور شده ایم به نافله ها و نمازهای مستحبی تا نقص نمازهای واجب کامل و تمام شود»

اخلاق در عبادات

[ویرایش]

به این معنا که عبادت و نماز را فقط و فقط برای رضای او انجام دهد و از هر آنچه که شائبه غیر خدائی دارد عملش را تصفیه و پاک نماید تا آنجا که برای ترس از جهنم و یا ثواب و پاداش هم نخواند.
[۲۶] خمینی، سيد روح الله، آداب نماز، ص۱۶۰-۱۷۹.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. اسرا/سوره۱۷، آیه۱۱۰.    
۲. حویزی، عبدعلی جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۲۳۳.    
۳. حویزی، عبدعلی جمعه، تفسیر نور الثقلین ج۳، ص۲۳۴.    
۴. مکارم، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۳۲۷.    
۵. آل عمران/سوره۳، آیه۶۴.    
۶. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۵.    
۷. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۸۲، ص۱۹۸.    
۸. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۱.    
۹. معارج/سوره۷۰، آیه۲۴-۲۵.    
۱۰. نور/سوره۲۴، آیه۵۶.    
۱۱. لقمان/سوره۳۱، آیه۱۷.    
۱۲. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۶۹، ص۳۹۱.    
۱۳. خمینی، سید روح الله، آداب نماز، ص ۲ ـ ۵.
۱۴. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۹۰.    
۱۵. خمینی، سید روح الله، كتاب الصلوه، ابواب المواقیت، باب ۳، ح۱۷.
۱۶. مومنون/سوره۲۳، آیه۱-۲.    
۱۷. معارج/سوره۷۰، آیه۴۴.    
۱۸. مومنون/سوره۲۳، آیه۹.    
۱۹. ص/سوره۳۸، آیه۸۲-۸۳.    
۲۰. نساء/سوره۴، آیه۴۳.    
۲۱. خمینی، سید روح الله، آداب نماز، ص۲۴.
۲۲. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۵، ص۳۷۷.    
۲۳. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۴، ص۶۹.    
۲۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۵، ص۲۰۴.    
۲۵. صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، ج۲، ص۳۲۸.    
۲۶. خمینی، سيد روح الله، آداب نماز، ص۱۶۰-۱۷۹.


منبع

[ویرایش]

اندیشه قم.    
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «آداب نماز»، تاریخ بازیابی۹۵/۱۰/۲۱.    






جعبه ابزار