آرامگاه امیرمؤمنان در گذر تاریخ

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



شیعیان اتفاق نظر دارند که مرقد مطهر امیرمؤمنان حضرت علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) در نجف اشرف است، همان جایی‌که امروزه شیعیان سراسر عالم اسلامی، به زیارت آرامگاه شریف او می‌آیند و محل رفت و شد عاشقان اوست. چگونگی پیدایش و آشکار شدن آرامگاه امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) از جمله موضوعات پرحجم تاریخی و روایی است که اثبات آن نیاز به بررسی تاریخ، بازخوانی روایات و بررسی اظهار نظرهای بزرگان از فریقین است.

فهرست مندرجات

۱ - مقدمه
۲ - مفهوم‌شناسی
       ۲.۱ - نجف
              ۲.۱.۱ - وجه نامگذاری نجف
       ۲.۲ - غری
              ۲.۲.۱ - بکری‌ اندلسی
              ۲.۲.۲ - ابن‌منظور
              ۲.۲.۳ - زبیدی
              ۲.۲.۴ - طریحی
              ۲.۲.۵ - یاقوت حموی
              ۲.۲.۶ - بغدادی
              ۲.۲.۷ - حموی
       ۲.۳ - مشهد
       ۲.۴ - جایگاه غری از نظر روایات
       ۲.۵ - نتیجه
۳ - دیدگاه‌های شیعه و سنی در محل دفن امیرمؤمنان
۴ - دیدگاه‌ شیعه درباره محل دفن
       ۴.۱ - شیخ مفید
       ۴.۲ - علی بن عیسی اربلی
       ۴.۳ - حسن دیلمی
       ۴.۴ - علامه مجلسی
       ۴.۵ - سیدمحسن امین
       ۴.۶ - دلیل روائی بر اثبات نظر شیعه
              ۴.۶.۱ - روایات قبل از شهادت حضرت علی
              ۴.۶.۲ - روایات بعد از شهادت امام علی
                     ۴.۶.۲.۱ - روایت امام حسن و امام حسین
                     ۴.۶.۲.۲ - روایت دختر امیرمؤمنان
                     ۴.۶.۲.۳ - اعلان امام سجاد از موضع قبر
                     ۴.۶.۲.۴ - خبردادن امام باقر به جابر
                     ۴.۶.۲.۵ - خبردادن امام صادق به صفوان
                     ۴.۶.۲.۶ - خبردادن امام کاظم به ایوب بن نوح
                     ۴.۶.۲.۷ - خبردادن امام رضا به ابن‌ابی‌نصر
                     ۴.۶.۲.۸ - نتیجه روایات
۵ - اقوال اهل‌سنت در محل دفن
       ۵.۱ - عاصمی مکی
       ۵.۲ - ابن‌سمعون
       ۵.۳ - ابن‌ابی‌الحدید
       ۵.۴ - ابن‌حجر و سیوطی
       ۵.۵ - نظر موافق بزرگان اهل‌سنت با شیعه
              ۵.۵.۱ - یعقوبی
              ۵.۵.۲ - ابن‌حزم‌ اندلسی
              ۵.۵.۳ - ابوالغنائم ابن‌النرسی
              ۵.۵.۴ - ابن‌ابی‌الحدید معتزلی
              ۵.۵.۵ - ابن‌طقطقی
              ۵.۵.۶ - ابن‌صباغ مالکی
              ۵.۵.۷ - شهاب‌الدین خفاجی
       ۵.۶ - بررسی توهم اهل‌سنت بر دفن مغیره در نجف
              ۵.۶.۱ - جواب توهم
                     ۵.۶.۱.۱ - اعتراف برخی بر موضع قبر امیرمؤمنان
                     ۵.۶.۱.۲ - اعتراف برخی بر قبر مغیره در ثویه
                     ۵.۶.۱.۳ - تردید ناقلان
              ۵.۶.۲ - نتیجه توهم
۶ - زمان آشکار شدن مضجع مطهر
۷ - علل مخفی بودن قبر مطهر
       ۷.۱ - ترس از نبش قبر توسط بنی‌امیه
              ۷.۱.۱ - محمد بن نعمان
              ۷.۱.۲ - سید بن طاوس
              ۷.۱.۳ - ابن‌سمعون بغدادی
              ۷.۱.۴ - ابن‌ابی الحدید
              ۷.۱.۵ - اقدامات معاویه
                     ۷.۱.۵.۱ - ترویج لعن و سب بر علی
                     ۷.۱.۵.۲ - تحریف شان نزول آیه
                     ۷.۱.۵.۳ - تصمیم بر نبش قبر علی
       ۷.۲ - ترس از نبش قبر توسط منافقین
       ۷.۳ - ترس از نبش قبر توسط خوارج
       ۷.۴ - نتیجه
       ۷.۵ - زیارت مخفیانه پیش از آشکار شدن آن
۸ - آشکار شدن مضجع شریف در چند مرحله
       ۸.۱ - توسط امام صادق
              ۸.۱.۱ - زیارت قبر مطهر به تنهائی
              ۸.۱.۲ - نشان دادن قبر مطهر به صفوان
                     ۸.۱.۲.۱ - روایت اول
                     ۸.۱.۲.۲ - روایت دوم
                     ۸.۱.۲.۳ - روایت سوم
              ۸.۱.۳ - تعلیم زیارت‌نامه به محمد بن مسلم
              ۸.۱.۴ - زیارت مضجع توسط اصحاب امام صادق
       ۸.۲ - توسط‌ هارون الرشید
۹ - نظر بزرگان شیعه در آشکار شدن قبر مطهر
       ۹.۱ - شیخ مفید
       ۹.۲ - سیدمحسن امین
       ۹.۳ - نتیجه
۱۰ - بناء عمارت و گنبد و ضریح
       ۱۰.۱ - توسط هارون‌الرشید
              ۱۰.۱.۱ - دیدگاه بزرگان شیعه و سنی
                     ۱۰.۱.۱.۱ - ابراهیم ثقفی
                     ۱۰.۱.۱.۲ - سید بن‌ طاوس
                     ۱۰.۱.۱.۳ - جمال‌الدین احمد حسینی
                     ۱۰.۱.۱.۴ - دیلمی
                     ۱۰.۱.۱.۵ - علامه محمدباقر مجلسی
                     ۱۰.۱.۱.۶ - محسن امین
       ۱۰.۲ - توسط محمد بن زید حسنی
              ۱۰.۲.۱ - سید محسن امین
              ۱۰.۲.۲ - سیدتحسین آل شبیب موسوی
                     ۱۰.۲.۲.۱ - روایات معارض
              ۱۰.۲.۳ - پاسخ سیدمحسن امین
       ۱۰.۳ - توسط عضدالدوله
              ۱۰.۳.۱ - سید محسن امین
              ۱۰.۳.۲ - صاحب ارشادالقلوب
              ۱۰.۳.۳ - ابن‌سمعون بغدادی
              ۱۰.۳.۴ - شمس‌الدین ذهبی
              ۱۰.۳.۵ - صلاح‌الدین صفدی
              ۱۰.۳.۶ - عکری حنبلی
       ۱۰.۴ - توسط گروهی نامشخص
       ۱۰.۵ - توسط شاه صفی صفوی
              ۱۰.۵.۱ - قول اول
              ۱۰.۵.۲ - قول دوم
              ۱۰.۵.۳ - جمع دو قول
       ۱۰.۶ - تعمیرات حرم مطهر پس از عمارت پنجم
۱۱ - نتیجه‌گیری
       ۱۱.۱ - بخش نخست
       ۱۱.۲ - بخش دوم
       ۱۱.۳ - بخش سوم
       ۱۱.۴ - بخش چهارم
۱۲ - پانویس
۱۳ - منبع

مقدمه

[ویرایش]

چگونگی پیدایش و آشکار شدن آرامگاه امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) از جمله موضوعات پرحجم تاریخی و روایی است که اثبات آن نیاز به بررسی تاریخ، بازخوانی روایات و بررسی اظهار نظرهای بزرگان از فریقین است. قبل از ورود به این موضوع، ناگزیر چند واژه مرتبط به آن را در ضمن فصل اول بررسی کرد.

مفهوم‌شناسی

[ویرایش]

بارگاه ملکوتی و نورانی اولین پیشوای شیعیان، حضرت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در «نجف» اشرف واقع شده است.
از این مکان در تاریخ و روایات، به اسم‌های مختلفی یاد شده است. از آنجایی که در این نوشتار نیز این روایات مورد استفاده واقع شده است لازم دیده شد که اسامی این بقعه شریف به صورت اختصار مورد بررسی قرار گیرد.

← نجف


به گفته لغت‌شناسان، «نجف» و «نجفه» به حرکت «جیم» به معنای مکان دائره‌ای شکل و زمین بلندی است همانند تپه در دل دشت که آب به آنجا نفوذ نمی‌کند و مشرف بر اطراف خود است.
هر یک از لغویان این واژه را مورد تامل قرار داده‌اند، اما عبارت جامع تر از زبیدی در تاج العروس است که گفته:
النجف، محرکة، والنجفة، بهاء: مکان لا یعلوه الماء، مستطیل منقاد کما فی الصحاح، وقال اللیث: النجف یکون فی بطن الوادی شبیه بنجاف الغبیط، وهو جدار لیس بحد، عریض له طول منقاد من بین معوج ومستقیم، لا یعلوه الماء وقد یکون ببطن من الارض، ج: نجاف بالکسر. او هی‌ای: النجاف: ارض مستدیرة مشرفة علی ما حولها الواحدة نجفة، وقال ابن‌الاعرابی: النجف محرکة: التل وقال غیره: شبه التل وقال الازهری: النجفة: مسناة بظاهر الکوفة تمنع ماء السیل ان یعلو مقابرها ومنازلها. وقال ابو العلاء الفرضی: النجف: قریة علی باب الکوفة.

نجف (با حرکت جیم) و نجفه (با‌هاء) مکانی است که آب روی آن بالا نمی‌آید، اما مکان طولانی و در عین حال وسط آن فرورفتگی دارد. لیث گفته است: نجف در دل دشت همانند زمین همواری است که دو سوی آن بلند باشد و او دیواری دارای عرض است، اما طولانی که نه راست است و نه مستقیم که آب از آن بالا نمی‌آید. جمع آن نجاف (به کسر جیم) است. یا عبارت از زمینی است دائره‌ای شکل که بر اطراف خود مشرف است. مفرد مؤنث آن «نجفه» است.
ابن‌اعرابی گفته: نجف به معنای «تل» و غیر ایشان گفته، شبه تل است. ازهری گفته: » نجفه» همان مسناة (اسم محلی) در پشت کوفه است که مانع بالا آمدن سیل به قبرها و خانه‌هاست.
ابوالعلاء گفته است که نجف قریه‌ای جلوی دروازه کوفه است.
نجف فعلی، همان پشت کوفه قدیمی است که به آن نجف (بلندی) حیره و نجف کوفه هم می‌گفته‌اند.

←← وجه نامگذاری نجف


وجه نامگذاری نجف را به نجف، این روایت بیان می‌کند:
حَدَّثَنَا عَلِیُّ- بْنُ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیُّ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ الْحَسَنِ بْنِ یَالنَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ- بْنِ اَبِی حَمْزَةَ عَنْ اَبِی نُعَیْمٍ عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) قَالَ: اِنَّ النَّجَفَ کَانَ جَبَلًا وَهُوَ الَّذِی قَالَ ابن‌نُوحٍ سَآوِی اِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ وَلَمْ یَکُنْ عَلَی وَجْهِ الْاَرْضِ جَبَلٌ اَعْظَمَ مِنْهُ فَاَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اِلَیْهِ یَا جَبَلُ اَ یَعْتَصِمُ بِکَ مِنِّی فَتَقَطَّعَ قِطَعاً قِطَعاً اِلَی بِلَادِ الشَّامِ وَصَارَ رَمْلًا دَقِیقاً وَصَارَ بَعْدَ ذَلِکَ بَحْراً عَظِیماً وَکَانَ یُسَمَّی ذَلِکَ الْبَحْرُ بَحْرَ نَیْ ثُمَّ جَفَّ بَعْدَ ذَلِکَ فَقِیلَ نَیْ جَفَّ فَسُمِّیَ بِنَجَفَ ثُمَّ صَارَ النَّاسُ بَعْدَ ذَلِکَ یُسَمُّونَهُ نَجَفَ لِاَنَّهُ کَانَ اَخَفَّ عَلَی اَلْسِنَتِهِم.

ابی‌نعیم، از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل کرده که آن حضرت فرمودند: نجف همان کوهی بود که پسر نوح گفت: «سَآوِی اِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ؛ به زودی بالای کوهی خواهم رفت که مرا از غرق شدن در آب حفظ می‌کند.» و روی زمین کوهی بزرگ‌تر و مرتفع‌تر از آن نبود، خداوند متعال به کوه خطاب فرمود: ‌ای کوه! آیا از من به تو باید پناه برده شود؟ پس کوه بلافاصله تکّه تکه گردید و به طرف بلاد و سرزمین‌های شام پرتاب و به ریگ‌های ریز و کوچکی مبدّل گشت و بعد از آن به صورت دریایی عظیم درآمد و به دریای «نی» نامیده شد. سپس خشک شد و به آن نی جف گفتند، بعد از آن، مردم آن سرزمین را «نجف» خواندند زیرا اداء آن بر زبانشان سهل‌تر و آسان‌تر بود.

← غری


یکی از اسامی که درباره نجف به کار برده شده واژه «غری» است. این واژه از ماده «غرو» و در لغت به معنای خوبترین هر چیزی و یا بناء زیبا است.
«غری»، اسم محلی در کوفه است که قبر مطهر امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) در آنجا واقع شده است.

←← بکری‌ اندلسی


بکری‌ اندلسی می‌نویسد: الغری موضع بالکوفة ویقال ان قبر علی بن ابی طالب رضی الله عنه بالغری هذا.
«غری» نام جایی در کوفه است که گفته می‌شود قبر علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) در آنجاست.

←← ابن‌منظور


ابن‌منظور می‌نویسد: والغَرَی: مقصورٌ: الحسن. والغَرِیُّ: الحَسَنُ من الرجالِ وغیرهمْ، وفی التهذیب: الحَسن الوَجْه؛ ... وکلُّ بناءٍ حَسَنٍ غَرِیُّ، والغَرِیَّانِ المَشْهورانِ بالکوفة منه؛ قال: وهما بناءَان طویلان، یقال هُما قَبْرُ مالکٍ وعَقِیلٍ نَدیمَی جَذیمَةَ الاَبْرش، والغَرْوُ والغَرِیُّ والغُرَیُّ: موضعٌ.
غرَی اسم مقصور به معنای زیبائی و غَرِی به معنای مردان زیبا است. در تهذیب به معنای منظره زیبا است و هر ساختمان زیبائی را غَرّی گویند. غَرّیان دو بناء بلند (همانند مناره) مشهور در کوفه است که گفته می‌شود قبر مالک و عقیل دو غلام جذیمه ابرش در آنجاست. و غَرو، غَرِی و غُرَی اسم جایی است.

←← زبیدی


زبیدی در تاج العروس آورده است: (و) الغَرِیُّ: (البِناءُ الجَیِّدُ) الحَسَنُ. (ومنه الغَرِیَّانِ): وهُما (بِناءان مَشْهورانِ بالکوفةِ) عنْدَ الثَّوِیَّة حیثُ قَبْر اَمِیرِ المُؤْمِنِین علیّ، رضِیَ اللّهُ عنه، زَعَمُوا انَّهما بَناهُما بعضُ مُلوکِ الحِیرَةِ.
«غری» بناء زیبا و نیکو است و از این واژه، واژه «غریان» است. غریان دو بناء مشهور در محلی به نام «ثویه» در کوفه کنار قبر امیرمؤمنان علی است.

←← طریحی


فخرالدین طریحی می‌نویسد: والغرا کالعصا لغة. والغری کغنی: البناء الجید، ومنه الغریان بناءان مشهوران بالکوفة قاله فی القاموس وهو الآن مدفن علی (علیه‌السّلام).
«غری» مانند «غنی» به معنای بناء نیکو است. و از این باب است «غریان» و آن دو بناء معروف در کوفه هستند و «غری» موضعی است که الآن محل دفن علی (علیه‌السّلام) است.

←← یاقوت حموی


یاقوت حموی می‌گوید: الغری: الحسن من کل شئ، یقال: رجل غری الوجه: اذا کان حسنا ملیحا.
«غری» نیکوترین از هر چیزی است، نیکو چهره به مردی گفته می‌شود که خوش طبع و بانمک باشد.
تا اینجا روشن شد که واژه «غری» اسم محلی است که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در آنجا دفن شده است. در ضمن عبارت‌های لغویان، واژه «غریان» هم ذکر شد و این واژه است که با بحث ما نیز مرتبط است لذا باید روشن شود که «غریان» چیست؟

←← بغدادی


بغدادی درباره این واژه می‌گوید: والغریان: موضع بالکوفة نحو فرسخین عنها وهو مثنی الغری بفتح الغین المعجمة وکسر الراء المهملة وتشدید الیاء. ویقال: الغریان. ویقال ان النعمان بناهما علی قبری عمرو بن مسعود. وخالد بن نضلة لما قتلهما.
وزعم الجوهری وتبعه جماعة منهم ابن‌نباتة فی شرح رسالة ابن‌زیدون انهما قبرا مالک وعقیل: ندیمی جذیمة الابرش وسمیا غریین لان النعمان کان یغریهما بدم من یقتله فی یوم بؤسه. وهذا غلط واشتباه.
«غریان» مفرد مؤنث «غری» بفتح غین و کسر راء و تشدید یاء، به معنای جایی در کوفه است که به‌اندازه دو فرسخ از کوفه دور است. و «غریان» دو بنائی است که آنها را نعمان بر قبر عمرو بن مسعود و خالد در وقتی آنها را کشت، بنا کرده است.
جوهری و جماعتی از پیروانش، گمان برده‌اند که آن دو بنا، قبر مالک و عقیل دو تا غلام جذیمه ابرش است. سر نامیدن آن دو را به «غریین» به این جهت است که نعمان در روز غضبش هر کسی را که می‌کشت آن دو را با خونش آلوده می‌کرد، اما این پندار جوهری و دیگران اشتباه است.
نعمان بن منذر پادشاه حیره دو روز را برای خود انتخاب کرده بود، یکی روز خوشی و مسرت و دیگری روز خشم و غضب.

←← حموی


حموی نیز می‌نویسد: والغریان: طربالان، وهما بناءان کالصومعتین بظاهر الکوفة، قرب قبر علی بن ابی طالب (رضی الله عنه).
«غریان» دو مناره بلندی در پشت کوفه نزدیک قبر علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) است.

← مشهد


واژه «مشهد» از ریشه «شهد» در لغت به معنای مکان اجتماع مردم است، و جمع آن «مشاهد» می‌آید.
ابن‌منظور می‌نویسد: والمَشْهَدُ: المَجْمَعُ من الناس. والمَشْهَد: مَحْضَرُ الناس. و مَشاهِدُ مکة: المَواطِنُ التی یجتمعون بها.
مشهد (اسم مکان) به معنای محل اجتماع مردم و محل حضور مردم است. مشاهد مکه یعنی، مکان‌های که مردم در آن‌جا اجتماع می‌کنند.
اما این واژه در زمان فعلی فقط بر عتبات عالیات و قبور مطهر ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) به مناسبت این‌که عاشقان اهل بیت از اکناف و اطراف کشورهای اسلامی برای زیارت آنها می‌آیند، اطلاق می‌شود. از جمله در کشور عراق به حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) بیشتر واژه «مشهد» را به کار می‌برند، هم‌چنانکه در کشور ایران اطلاق این واژه، بر حرم مطهر علی بن موسی الرضا (علیه‌السّلام) شهرت دارد.

← جایگاه غری از نظر روایات


از دیدگاه روایات، مکان مضجع شریف امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) از جایگاه بس والایی برخوردار است، زیرا طبق روایات غیر از اینکه بدن مطهر حضرت در آنجا دفن شده بدن انبیاء بزرگ الهی؛ همانند آدم و نوح نیز در آنجا مدفون است. علاوه برآن، غری قطعه‌ای از کوهی است که موسی (علیه‌السّلام) در آنجا با خدا تکلّم نمود و حضرت عیسی در آن تقدیس گردید و حضرت ابراهیم در آن به منصب خلیلی منصوب شد و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در آن حبیب خدا خوانده شد و همین کوه بود که حق تعالی آن را مسکن انبیاء قرار داد.
این فضائل در روایتی که به دو طریق از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل شده بیان شده است که یک طریق کامل الزیارات و طریق شیخ طوسی در تهذیب از نظر سندی صحیح است:
حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ اَبِی عَلِیٍّ الْاَشْعَرِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَحَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ اَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ اَبِی الْخَطَّابِ قَالَ حَدَّثَنِی ابن‌سِنَانٍ قَالَ حَدَّثَنِی الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ قَالَ دَخَلْتُ عَلَی اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) فَقُلْتُ اِنِّی اَشْتَاقُ اِلَی الْغَرِیِّ قَالَ فَمَا شَوْقُکَ اِلَیْهِ قُلْتُ لَهُ اِنِّی اُحِبُّ اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) وَاُحِبُّ اَنْ اَزُورَهُ قَالَ فَهَلْ تَعْرِفُ فَضْلَ زِیَارَتِهِ قُلْتُ لَا یَا ابن‌رَسُولِ اللَّهِ- فَعَرِّفْنِی ذَلِکَ قَالَ اِذَا اَرَدْتَ زِیَارَةَ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَاعْلَمْ اَنَّکَ زَائِرٌ عِظَامَ آدَمَ وَبَدَنَ نُوحٍ وَجِسْمَ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) قُلْتُ اِنَّ آدَمَ هَبَطَ بِسَرَنْدِیبَ فِی مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَزَعَمُوا اَنَّ عِظَامَهُ فِی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ فَکَیْفَ صَارَتْ عِظَامُهُ بِالْکُوفَةِ قَالَ اِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی اَوْحَی اِلَی نُوحٍ (علیه‌السّلام) وَهُوَ فِی السَّفِینَةِ اَنْ یَطُوفَ بِالْبَیْتِ اُسْبُوعاً فَطَافَ کَمَا اَوْحَی اللَّهُ اِلَیْهِ ثُمَّ نَزَلَ فِی الْمَاءِ اِلَی رُکْبَتَیْهِ فَاسْتَخْرَجَ تَابُوتاً فِیهِ عِظَامُ آدَمَ فَحَمَلَ التَّابُوتَ فِی جَوْفِ السَّفِینَةِ حَتَّی طَافَ بِالْبَیْتِ مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی اَنْ یَطُوفَ- ثُمَّ وَرَدَ اِلَی بَابِ الْکُوفَةِ فِی وَسَطِ مَسْجِدِهَا فَفِیهَا قَالَ اللَّهُ لِلْاَرْضِ ابْلَعِی ماءَکِ فَبَلَعَتْ مَاءَهَا مِنْ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ کَمَا بَدَاَ الْمَاءُ مِنْ مَسْجِدِهَا وَتَفَرَّقَ الْجَمْعُ الَّذِی کَانَ مَعَ نُوحٍ فِی السَّفِینَةِ- فَاَخَذَ نُوحٌ التَّابُوتَ فَدَفَنَهُ بِالْغَرِیِّ وَهُوَ قِطْعَةٌ مِنَ الْجَبَلِ الَّذِی کَلَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ مُوسی تَکْلِیماً وَقَدَّسَ عَلَیْهِ عِیسَی تَقْدِیساً وَاتَّخَذَ عَلَیْهِ اِبْراهِیمَ خَلِیلًا وَاتَّخَذَ عَلَیْهِ مُحَمَّداً حَبِیباً وَجَعَلَهُ لِلنَّبِیِّینَ مَسْکَناً وَاللَّهِ مَا سَکَنَ فِیهِ اَحَدٌ بَعْدَ آبَائِهِ الطَّاهِرِینَ- آدَمَ وَنُوحٍ اَکْرَمُ مِنْ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَاِذَا اَرَدْتَ جَانِبَ النَّجَفِ فَزُرْ عِظَامَ آدَمَ وَبَدَنَ نُوحٍ وَجِسْمَ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) فَاِنَّکَ زَائِرٌ الْآبَاءَ الْاَوَّلِینَ وَمُحَمَّداً (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خَاتَمَ النَّبِیِّینَ وَعَلِیّاً سَیِّدَ الْوَصِیِّینَ فَاِنَّ زَائِرَهُ تُفْتَحُ لَهُ اَبْوَابُ السَّمَاءِ عِنْدَ دَعْوَتِهِ فَلَا تَکُنْ عَنِ الْخَیْرِ نَوَّاماً.

ابن‌سنان گفته است: مفضل بن عمر برایم چنین حکایت نمود: محضر امام صادق (علیه‌السّلام) داخل شده عرض کردم مشتاقم که به غریّ بروم حضرت فرمودند: چه اشتیاقی به آن داری؟ عرض کردم: امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را دوست داشته و به زیارتش علاقمند هستم. حضرت فرمودند: آیا فضیلت زیارت آن حضرت را می‌دانی؟
عرضه داشتم: خیر‌ای فرزند رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، مرا از آن آگاه و مطّلع فرمائید. حضرت فرمودند: هرگاه اراده زیارت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را نمودی بدان که در واقع استخوان‌های حضرت آدم (علیه‌السّلام) و بدن نوح (علیه‌السّلام) و جسم امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را زیارت می‌کنی. عرض کردم: حضرت آدم در سرندیب محل طلوع آفتاب هبوط نمود و عموم معتقدند استخوان‌هایش در بیت‌اللّه الحرام دفن شده پس چطور می‌فرمائید در کوفه می‌باشد؟!
حضرت فرمودند:
خداوند متعال به حضرت نوح (علیه‌السّلام) در حالی که در کشتی بود وحی فرمود که هفت بار طواف بیت نماید، آن جناب طبق آنچه به وی وحی شده بود طواف نمود سپس از کشتی بیرون آمد و تا زانوهایش در آب فرورفت، تابوتی را که در آن استخوان‌های حضرت آدم بود، از آب بیرون آورده و آن را به داخل کشتی حمل فرمود و به دنبال آن مطابق خواسته حق تعالی دور بیت طواف نمود و پس از آن وارد درب کوفه که در وسط مسجد کوفه هست گردید در این وقت بود که حق تعالی به زمین فرمود: آبی را که در برداری فرو ببر، پس زمین آبش را از مسجد کوفه فرو برد همان طوری که قبلا از همین مسجد ظاهر ساخته بود و به هر صورت گروهی که با نوح در سفینه بودند متفرّق گشته سپس جناب نوح تابوت را در غری دفن کرد (غری قطعه‌ای از کوهی است که موسی (علیه‌السّلام) در آن با خدا تکلّم نمود و عیسی در آن تقدیس گردید و ابراهیم در آن به منصب خلیلی نصب گردید و حضرت محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در آن حبیب خدا خوانده شد و همین کوه بود که حق تعالی آن را مسکن انبیاء قرار داد).
سپس حضرت فرمودند: به خدا قسم بعد از آباء طاهرین پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یعنی حضرت آدم و نوح (علیهما‌السّلام) احدی کریم‌تر از امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در آن سکونت اختیار نکرده. سپس فرمودند:
و بدین‌ترتیب هر گاه اراده کردی نجف را، پس استخوان‌های آدم و بدن نوح و جسم علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) را زیارت کن، که زائر آباء اوّل و گذشته (آدم و نوح (علیهماالسّلام)) و حضرت محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که خاتم انبیاء است و حضرت علیّ (علیه‌السّلام) که سید اوصیاء است، می‌باشی و باید توجه داشته باشی که برای زائر آن حضرت درب‌های آسمان گشوده می‌شود پس از این خیر عظیم غافل مباش.

← نتیجه


محلی که بدن مطهر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) دفن شده است، نجف، غری و مشهد اسم دارد و در تعبیر روایات، واژه «غری» بیشتر به این مکان مقدس اطلاق شده و این مکان بسیار مقدس و دارای حرمت ویژه است.

دیدگاه‌های شیعه و سنی در محل دفن امیرمؤمنان

[ویرایش]

امام علی در سال چهلم هجری به شهادت رسید، امام حسن و امام حسین (علیهما‌السّلام) با تنی چند از اصحاب خاص آن حضرت، شبانه بدن مطهرش را دفن کردند که به جز از همان چند نفر و فرزندانش تا زوال حکومت امویان و ظهور عباسیان در صحنه سیاسی جهان اسلام کسی دیگر از قبر ناپیدای آن حضرت اطلاعی نداشتند.
در این‌که بدن مطهر آنحضرت در کجا دفن شده بین اهل‌سنت اختلاف شدید است، اما در میان شیعه هیچگونه اختلافی نیست. در راستای اثبات هر دو دیدگاه، نظر عده‌ای از بزرگان فریقین را یادآور می‌شویم.

دیدگاه‌ شیعه درباره محل دفن

[ویرایش]

شیعیان اتفاق نظر دارند که مرقد مطهر امیرمؤمنان حضرت علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) در نجف اشرف است، همان جایی که امروزه شیعیان سراسر عالم اسلامی، به زیارت آرامگاه شریف او می‌آیند و محل رفت و شد عاشقان اوست. در این مورد به صراحت کلام برخی از بزرگان اشاره می‌کنیم.

← شیخ مفید


شیخ مفید در الارشاد می‌گوید: وتولی غسله وتکفینه ابناه الحسن والحسین (علیهما‌السّلام) بامره، وحملاه الی الغری من نجف الکوفة، فدفناه هناک وعفیا موضع قبره، بوصیة کانت منه الیهما فی ذلک، لما کان یعلمه (علیه‌السّلام) من دولة بنی امیة من بعده، واعتقادهم فی عداوته، وما ینتهون الیه بسوء النیات فیه من قبیح الفعال والمقال بما تمکنوا من ذلک.
به فرمان امیرمؤمنان، امام حسن و امام حسین دو پسر آن حضرت، غسل و تکفین او را به عهده گرفتند و بدنش را به «غری» در نجف کوفه انتقال دادند و در آنجا به خاک سپردند و جای قبرش را طبق وصیت خود آن حضرت مخفی کردند. علت مخفی کردن این بود که حضرت می‌دانست دولت بنی‌امیه که بعد از ایشان روی کار می‌آید، در دشمنی با حضرت اعتقاد دارند و هرچه در توان دارند از دشمنی کوتاهی نخواهند کرد.

← علی بن عیسی اربلی


ایشان در کشف الغمه نوشته است: کل الشیعة متفقون علی انه دفن بالغری حیث هو معروف الآن یزار باخبار یروونها عن السلف وفیهم الامام المعصوم.
تمام شیعیان اتفاق دارند که آن حضرت در غری دفن شده و الآن این مساله در میان شیعه معروف است و آن مکان را زیارت می‌کنند، دلیل اتفاق شیعه روایاتی است که از گذشتگان نقل شده و در میان راویان اخبار، امام معصوم نیز وجود دارد.

← حسن دیلمی


حسن دیلمی از علمای قرن هشتم، سه دلیل برای اثبات این مطلب آورده است: وامّا الدلیل الواضح والبرهان اللاّئح علی انّ قبره الشریف (علیه‌السّلام) بالغری فمن وجوه: الاوّل: تواتر الامامیة الاثنا عشریةیروونه خلفاً عن سلف، الثانی: اجماع الشیعة والاجماع حجة، و (الثالث) ما حصل عنده من الاسرار والآیات وظهور المعجزات.
دلائل ذیل برهان آشکار است بر اینکه قبر شریف امیرمؤمنان در «غری» است:
۱. روایات متواتری که پیروان مذهب امامیه اثناعشریه از گذشته تا امروز نقل کرده‌اند.
۲. اجماع شیعه بر این امر و اجماع حجت است.
۳. اسرار، نشانه‌ها و معجزاتی که از مضجع شریف حضرت در همین مکان ظاهر شده است.

← علامه مجلسی


علامه مجلسی در ابتدا به اختلاف اقوال مخالفان در محل دفن آن حضرت اشاره کرده و راجع به نظر شیعه در این مساله می‌گوید:
وقد اجمعت الشیعة علی انه (علیه‌السّلام) مدفون بالغری فی الموضع المعروف عند الخاص والعام وهو عندهم من المتواترت رووه خلفا عن سلف الی ائمة الدین (صلوات الله علیهم اجمعین)
شیعیان اجماع دارند که بدن حضرت علی (علیه‌السّلام) در «غری» که جای شناخته شده در نزد خاص و عام است، دفن شده است. و این قول، بین شیعیان متواتر است که از بزرگانشان نقل کرده‌اند و ریشه این سخن به امامان معصوم (علیهم‌السّلام) می‌رسد.

← سیدمحسن امین


صاحب اعیان الشیعه، بعد از این که نظر شیخ مفید را که می‌گوید: «والاصح ان قبره هو الموضع الذی یتبرک به ویزار» نقل کرده؛ می‌نویسد:
اقول: وهذا مما لا شبهة فیه ولا ریب لان اولاده وذریته وشیعتهم کانوا یزورونه فی هذا الموضع واعرف الناس بقبر المیت اهله واتباعه وعلیه جمیع الشیعة وائمة اهل البیت وجمیع المسلمین الا من شذ.
دیدگاه صحیح این است که قبر آن حضرت در این همین مکانی است که الآن مورد تبرک و زیارت عاشقان اوست، زیرا بدون تردید فرزندان، وابستگان و شیعیانش که از بقیه مردم به قبر او آگاه‌تراند؛ حضرت را در همین جا زیارت می‌کنند و این نظر کل شیعه و بزرگان اهل بیت و مسلمین است، مگر عده‌ای کم‌عقیده.

← دلیل روائی بر اثبات نظر شیعه


دیدگاه شیعه را در مورد قبر مطهر امیرمؤمنان، می‌توان از منظر روایات و گفتار بزرگان اهل سنت اثبات کرد.

←← روایات قبل از شهادت حضرت علی


۱. خبر دادن رسول خدا از محل دفن حضرت علی (علیه‌السّلام).
مرحوم سید بن‌ طاوس می‌گوید: در کتاب حسن بن حسین بن طحال مقدادی دیدم که به روایت ابن‌عباس، رسول خدا به امام علی (علیه‌السّلام) فرمود: تو در کوفه دفن می‌شوی:
عَنِ ابن‌عَبَّاسٍ اَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قَالَ لِعَلِیٍّ (علیه‌السّلام) یَا عَلِیُّ اِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَرَضَ مَوَدَّتَنَا اَهْلَ الْبَیْتِ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْاَرْضِ فَاَوَّلُ مَنْ اَجَابَ مِنْهَا السَّمَاءُ السَّابِعَةُ فَزَیَّنَهَا بِالْعَرْشِ وَالْکُرْسِیِّ ثُمَّ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ فَزَیَّنَهَا بِالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ السَّمَاءُ الدُّنْیَا فَزَیَّنَهَا بِالنُّجُومِ ثُمَّ اَرْضُ الْحِجَازِ فَشَرَّفَهَا بِالْبَیْتِ الْحَرَامِ ثُمَّ اَرْضُ الشَّامِ فَزَیَّنَهَا بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ ثُمَّ اَرْضُ طَیْبَةَ فَشَرَّفَهَا بِقَبْرِی ثُمَّ اَرْضُ کُوفَانَفَشَرَّفَهَا بِقَبْرِکَ یَا عَلِیُّ فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ اَ قَبْرِی بِکُوفَانِ الْعِرَاقِ فَقَالَ نَعَمْ یَا عَلِیُّ تُقْبَرُ بِظَاهِرِهَا قَتْلًا بَیْنَ الْغَرِیَّیْنِ وَالذَّکَوَاتِ الْبِیضِ یَقْتُلُکَ شَقِیُّ هَذِهِ الْاُمَّةِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُلْجَمٍ فَوَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً مَا عَاقِرُ نَاقَةِ صَالِحٍ عِنْدَ اللَّهِ بِاَعْظَمَ عِقَاباً مِنْهُ یَا عَلِیُّ یَنْصُرُکَ مِنَ الْعِرَاقِ مِائَةُ اَلْفِ سَیْف.

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) فرمود: یا علی! خداوند عالمیان، محبّت ما اهل بیت را بر آسمان‌ها و زمین عرضه کرد، پس اوّل چیزی که قبول کرد و اجابت نمود آسمان هفتم بود، پس خداوند آن را به عرش و کرسی مزیّن ساخت، بعد از آن آسمان چهارم قبول کرد، پس آن‌را به بیت‌المعمور مزیّن ساخت، پس آسمان دنیا قبول کرد، پس مزیّن ساخت آن را به ستارگان. بعد از آن زمین حجاز اجابت نمود، حق تعالی آن را مشرّف ساخت به خانه با حرمت و عزّت، یعنی کعبه معظّمه، بعد از آن زمین شام قبول کرد، پس او را زینت داد به بیت المقدس، بعد از آن زمین مدینه مشرّفه قبول کرد، پس آن را شرف و منزلت کرامت کرد به قبر من، بعد از آن زمین کوفه قبول کرد، و حق- سبحانه و تعالی- آن را مشرّف ساخت به قبر تو یا علی! حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) فرمود: یا رسول اللَّه! من در کوفه عراق مدفون خواهم شد؟ حضرت فرمودند که بلی، یا علی! شهید خواهی شد و مدفون خواهی شد در صحرای پشت کوفه میان غریین- که تفسیرش گذشت- و ذکوات بیض (مکانی در نجف)، و تو را خواهند کشت بدبخت‌ترین این امّت، عبدالرّحمن بن ملجم. به حقّ آن خداوندی که مرا به راستی برای هدایت خلق فرستاده که پی‌کننده ناقه صالح عذابش از او بدتر و عظیم‌تر نیست. یا علی! تو را یاری و نصرت خواهد کرد از عراق صد هزار شمشیر.
سید بن‌ طاوس در پایان می‌فرماید: و هذا خبر حسن کاف فی هذا الموضع ناطق بالحجة و البرهان.
این حدیث حسن است که برای اثبات این مدعا کافی و حجت و برهان قطعی است.
۲. خبر دادن علی (علیه‌السّلام) از جایگاه قبرش:
حَدَّثَنَا سَلَامَةُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمُؤَدِّبُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَسْبَاطٍ عَنْ اَحْمَدَ بْنِ حَبَّابٍ قَالَ نَظَرَ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ اِلَی ظَهْرِ الْکُوفَةِ فَقَالَ مَا اَحْسَنَ ظَهْرَکِ وَ اَطْیَبَ قَعْرَکِ اللَّهُمَّ اجْعَلْ قَبْرِی بِهَا.
احمد بن حباب می‌گوید: حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) به نجف اشرف نظر کردند و فرمودند که چه خوش آینده است دیدار تو و چه خوش بوست قعر تو! خداوندا! قبر مرا در این زمین قرار ده.

←← روایات بعد از شهادت امام علی


در این قسمت از ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) روایات فراوان وارد شده است که برخی از آنها ذکر می‌شود.

←←← روایت امام حسن و امام حسین


ابن‌قولویه و شیخ مفید از امام حسین (علیه‌السّلام) نقل کرده‌اند که آن حضرت تصریح کرده‌اند که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را در منطقه غری دفن نموده‌اند:
حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ الْخَلَّالِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قُلْتُ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام: اَیْنَ دَفَنْتُمْ اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام؟ قَالَ: خَرَجْنَا بِهِ لَیْلًا حَتَّی مَرَرْنَا عَلَی مَسْجِدِ الْاَشْعَثِ حَتَّی خَرَجْنَا اِلَی ظَهْرِ نَاحِیَةِ الْغَرِی.
از حضرت امام حسین (علیه‌السّلام) سؤال کردیم که حضرت امیر را در کجا دفن کردید؟ فرمود: شب آن حضرت را بیرون بردیم و از مسجد اشعث گذشتیم و در بیرون کوفه به طرف غری دفن کردیم.

ابوالفرج اصفهانی از علمای اهل سنت، با سند دیگر همین روایت را از امام حسن (علیه‌السّلام) نقل کرده است:
حدثنی احمد بن سعید، قال حدثنا یحیی بن الحسن العلوی، قال: حدثنا یعقوب بن زید، قال: حدثنی ابن‌ابی عمیر، عن الحسن بن علی الخلال، عن جده، قال: قلت للحسن بن علی: این دفنتم امیر المؤمنین؟ قال: خرجنا به لیلاً من منزله حتی مررنا به علی مسجد الاشعث، حتی خرجنا به الی الظهر بجنب الغری.
از حضرت امام حسن (علیه‌السّلام) سؤال کردیم که حضرت امیر را در کجا دفن کردید؟ فرمود: شبانه آن حضرت را بیرون بردیم و از مسجد اشعث گذشتیم و در بیرون کوفه به طرف غری دفن کردیم.

ابن‌ابی‌الحدید، به نقل از ابوالفرج به جای اسم مبارک امام حسن، نام امام حسین (علیهما‌السّلام) ذکر شده ولی سند و متن روایت یکی است. سپس می‌گوید:
قلت: وهذه الروایة هی الحق وعلیها العمل؛ وقد قلنا فیما تقدم ان ابناء الناس اعرف بقبور آبائهم من غیرهم من الاجانب، وهذا القبر الذی بالغری، هو الذی کان بنو علی یزورونه قدیماً وحدیثاً؛ ویقولون: هذا قبر ابینا، لا یشک احد فی ذلک من الشیعة، ولا من غیرهم؛ اعنی بنی علی من ظهر الحسن والحسین وغیرهما من سلالته، المتقدمین منهم والمتاخرین، ما زاروا ولا وقفوا الا علی هذا القبر بعینه.
این روایت حق است و باید طبق آن عمل کرد. پیش از این گفتیم که پسران شخص نسبت به دیگران به محل دفن پدرانشان آگاه‌تراند. و این قبری که در «غری» است، همان را فرزندان علی از گذشته تاکنون زیارت می‌کنند و می‌گویند: این قبر پدر ما است و در این هیچ یکی از شیعیان و غیر آن‌ها یعنی کسانی که از نسل حسن و حسین‌اند شکی ندارند و فقط همین قبر را زیارت کردند و جای دیگر توقف نکردند.

←←← روایت دختر امیرمؤمنان


حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَاشِمِیُّ بِالْکُوفَةِ قَالَ حَدَّثَنَا فُرَاتُ بْنُ اِبْرَاهِیمَ بْنِ فُرَاتٍ الْکُوفِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ حَامِدٍ الْوَرَّاقُ قَالَ حَدَّثَنَا اَبُو السَّرِیِّ اِسْمَاعِیلُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ قُدَامَةَ الْمَرْوَزِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا اَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ نَاصِحٍ قَالَ حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْاَرْمَنِیُّ عَنْ مُوسَی بْنِ سِنَانٍ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ اَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْمُقْرِی عَنْ اُمِّ کُلْثُومٍ بِنْتِ عَلِیٍّ (علیه‌السّلام) قَالَتْ آخِرُ عَهْدِ اَبِی اِلَی اَخَوَیَّ (علیه‌السّلام) اَنْ قَالَ یَا بَنِیَّ اِنْ اَنَا مِتُّ فَغَسِّلَانِی ثُمَّ نَشِّفَانِی بِالْبُرْدَةِ الَّتِی نَشَّفْتُمْ بِهَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وَفَاطِمَةَ (علیه‌السّلام) ثُمَّ حَنِّطَانِی وَسَجِّیَانِی عَلَی سَرِیرِی ثُمَّ انْتَظِرَا حَتَّی اِذَا ارْتَفَعَ لَکُمَا مُقَدَّمُ السَّرِیرِ فَاحْمِلَا مُؤَخَّرَهُ قَالَتْ فَخَرَجْتُ اُشَیِّعُ جِنَازَةَ اَبِی حَتَّی اِذَا کُنَّا بِظَهْرِ الْغَرِیِّ رَکَزَ الْمُقَدَّمُ فَوَضَعنا الْمُؤَخَّرَ- ثُمَّ بَرَزَ الْحَسَنُ بِالْبُرْدَةِ الَّتِی نُشِّفَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ وَفَاطِمَةُ فَنَشَّفَ بِهَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) ثُمَّ اَخَذَ الْمِعْوَلَ فَضَرَبَ ضَرْبَةً- فَانْشَقَّ الْقَبْرُ عَنْ ضَرِیحٍ فَاِذَا هُوَ بِسَاجَةٍ مَکْتُوبٍ عَلَیْهَا- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ هَذَا قَبْرٌ ادَّخَرَهُ نُوحٌ النَّبِیُّ لِعَلِیٍّ وَصِیِّ مُحَمَّدٍ قَبْلَ الطُّوفَانِ بِسَبْعِمِائَةِ عَامٍ قَالَتْ اُمُّ کُلْثُومٍ فَانْشَقَّ الْقَبْرُ فَلَا اَدْرِی اَ غَارَ سَیِّدِی فِی الْاَرْضِ اَمْ اُسْرِیَ بِهِ اِلَی السَّمَاءِ اِذْ سَمِعْتُ نَاطِقاً لَنَا بِالتَّعْزِیَةِ اَحْسَنَ اللَّهُ لَکُمُ الْعَزَاءَ فِی سَیِّدِکُمْ وَحُجَّةِ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ.
امّ‌کلثوم، دختر حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)، گفت: آخر سخنی که پدرم به برادرانم، حضرت امام حسن و امام حسین (علیه‌السّلام)، گفت، این بود که‌ ای فرزندان! چون من از دنیا رحلت نمایم مرا غسل دهید و جسد مرا خشک کنید از برد یمنی که رسول خدا و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) را از آن خشک کردید و مرا در تابوت گذاشته چیزی بر من بپوشانید، پس نظر کنید هر گاه پیش تابوت بلند شود عقب آن را بردارید. امّ‌کلثوم گوید: بیرون آمدم که تشییع جنازه پدر خود کنم، چون به نجف اشرف رسیدیم، طرف سر تابوت میل به زمین کرد، پس عقب تابوت را بر زمین گذاشتند، حضرت امام حسن (علیه‌السّلام) کلنگی گرفتند و به ضرب اوّل قبر کنده شده‌ای پیدا شد و در آنجا تخته بود و بر آن دو سطر به خطّ سریانی نوشته بود: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ این قبریست که نوح پیغمبر برای علی، وصیّ محمّد (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، پیش از طوفان به هفتصد سال آماده کرده است. امّ‌کلثوم می‌گوید که چون قبر را درست کردند قبر شکافته شد، ندانستیم که آن حضرت در زمین غایب شد یا به آسمان بردند. آنگاه شنیدیم که‌ هاتفی ما را تعزیه داد و گفت: خدا شما را در مصیبت سیّد و بزرگ شما و حجّت خداوند عالمیان بر خلایق، صبر نیکو کرامت فرماید.

←←← اعلان امام سجاد از موضع قبر


ابوحمزه ثمالی می‌گوید: زمانی که امام سجاد به کوفه آمد از آن حضرت سؤال کردم:
یَا ابن‌رَسُولِ اللَّهِ مَا اَقْدَمَکَ اِلَیْنَا؟ قَالَ: مَا رَاَیْتَ وَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِیهِ مِنَ الْفَضْلِ لَاَتَوْهُ وَلَوْ حَبْواً هَلْ لَکَ اَنْ تَزُورَ مَعِی قَبْرَ جَدِّی عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) قُلْتُ اَجَلْ فَسِرْتُ فِی ظِلِّ نَاقَتِهِ یُحَدِّثُنِی حَتَّی اَتَیْنَا الْغَرِیَّیْنِ وَهِیَ بُقْعَةٌ بَیْضَاءُ تَلْمَعُ نُوراً فَنَزَلَ عَنْ نَاقَتِهِ وَمَرَّغَ خَدَّیْهِ عَلَیْهَا وَقَالَ یَا اَبَا حَمْزَةَ هَذَا قَبْرُ جَدِّی عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) ثُمَّ زَارَهُ بِزِیَارَةٍ اَوَّلُهَا- السَّلَامُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ الرَّضِیِّ وَنُورِ وَجْهِهِ الْمُضِی ءِ ثُمَّ وَدَّعَهُ وَمَضَی اِلَی الْمَدِینَةِ وَرَجَعْتُ اَنَا اِلَی الْکُوفَة.
‌ای فرزند رسول خدا چه باعث شد که شما به این شهر تشریف آوردید؟ حضرت فرمود: باعث همین بود که دیدی- یعنی نماز در مسجد کوفه، بعد از آن حضرت فرمودند: اگر مردم بدانند فضیلت این مسجد و عبادت در آن را هر آینه از اطراف عالم به سوی این مسجد بشتابند اگرچه به چهار دست و پا باشد یا اگرچه به طریق اطفال به نشستگاه خود را بر زمین کشند و آیند. بعد از آن فرمود که می‌خواهی که با من زیارت جدّم علیّ بن ابی‌طالب به جا آوری؟ گفتم: بلی. پس من در رکاب همایون آن حضرت می‌رفتم و آن حضرت احادیث برایم نقل می‌فرمودند و سخن می‌گفتند تا آنکه رسیدیم بغریین- یعنی صحرای نجف- به زمین سفیدی که نور از آن می‌تافت. آن حضرت از شتر به زیر آمدند و دو طرف روی مبارک خود را بر آن زمین سودند و فرمودند: یا با حمزه! این قبر جدّم علیّ بن ابی‌طالب است. بعد از آن زیارت فرمودند به زیارتی که اوّلش اینست: السّلام علی اسم اللَّه الرّضی و نور وجهه المضی ء، بعد از آن وداع فرمودند و به جانب مدینه روانه شدند و من به طرف کوفه برگشتم.

←←← خبردادن امام باقر به جابر


شیخ مفید و سید بن‌ طاوس نقل کرده‌اند:
وَرَوَی مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ قَالَ حَدَّثَنِی اَبِی عَنْ جَابِرِ بْنِ یزیَد قَالَ سَاَلْتُ اَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الْبَاقِرَ (علیه‌السّلام) اَیْنَ دُفِنَ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ؟ قَالَ: دُفِنَ بِنَاحِیَةِ الْغَرِیَّیْنِ وَدُفِنَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَدَخَلَ قَبْرَهُ الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ وَمُحَمَّدٌ بَنُو عَلِیٍّ (علیه‌السّلام) وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَر.
جابر بن یزید می‌گوید: از امام باقر (علیه‌السّلام) پرسیدم امیرالمؤمنین در کجا دفن شد؟ فرمودند: در طرف غریین قبل از طلوع صبح و حضرت امام حسن و امام حسین (صلوات‌اللَّه‌علیهما) و محمّد بن حنفیّه و عبداللّه بن جعفر داخل قبرش شدند.

←←← خبردادن امام صادق به صفوان


کلینی با سند صحیح نقل می‌کند:
عَنْ عِدَّةٍ مِنْ اَصْحَابِنَا عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ کُنْتُ اَنَا وَعَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خُزَاعَةَ الْاَزْدِیُّ عِنْدَ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) قَالَ: فَقَالَ لَهُ عَامِرٌ: جُعِلْتُ فِدَاکَ اِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ اَنَّ اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) دُفِنَ بِالرَّحْبَةِ قَالَ: لَا. قَالَ: فَاَیْنَ دُفِنَ؟ قَالَ: اِنَّهُ لَمَّا مَاتَ احْتَمَلَهُ الْحَسَنُ فَاَتَی بِهِ ظَهْرَ الْکُوفَةِ قَرِیباً مِنَ النَّجَفِ یَسْرَةً عَنِ الْغَرِیِّ یَمْنَةً عَنِ الْحِیرَةِ فَدَفَنَهُ بَیْنَ ذَکَوَاتٍ بِیضٍ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ اَیَّامِ ذَهَبْتُ اِلَی الْمَوْضِعِ فَتَوَهَّمْتُ مَوْضِعاً مِنْهُ ثُمَّ اَتَیْتُهُ فَاَخْبَرْتُهُ فَقَالَ لِی اَصَبْتَ رَحِمَکَ اللَّهُ ثَلَاثَ مَرَّات.
صفوان شتربان گفت من و عامر بن عبداللّه بن خزاعه نزد حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) بودیم. عامر عرض کرد: فدایت شوم! مردم می‌گویند: حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در رحبه کوفه مدفونند. فرمودند که نه. من گفتم: در کجا مدفونند؟ فرمودند: چون آن حضرت وفات یافتند، حضرت امام حسن (علیه‌السّلام) ایشان را برداشت و آورد به پشت کوفه، به طرف چپ غری و به طرف راست حیره، در میان تلکهای سفید دفن کرد. صفوان گفت: بعد از چندگاه رفتم و تفحّص کردم، یک موضعی را گمان کردم و زیارت کردم و چون به خدمت حضرت آمدم عرض کردم. حضرت فرمودند که درست دیده‌ای خدا ترا رحمت کند! سه مرتبه این عبارت را فرمودند.

←←← خبردادن امام کاظم به ایوب بن نوح


سید بن طاووس می‌نویسد:
قَرَاْتُ بِخَطِّ السَّیِّدِ الشَّرِیفِ اَبِی یَعْلَی الْجَعْفَرِیِّ صِهْرِ الشَّیْخِ الْمُفِیدِ فِی کِتَابِهِ مَاصُورَتُهُ وَرَوَی اَصْحَابُنَا عَنْ اَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ قَالَ کَتَبْتُ اِلَی اَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ (علیه‌السّلام) اَنَّ اَصْحَابَنَا قَدِ اخْتَلَفُوا فِی زِیَارَةِ قَبْرِ اَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَقَالَ بَعْضُهُمْ بِالرَّحَبَةِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ بِالرَّیِّ فَکَتَبَ زُرْهُ بِالْغَرِی.
سید بن‌ طاوس می‌گوید: در کتاب ابی‌یعلی جعفری (داماد شیخ مفید) این روایت را خواندم که ایوب بن‌ نوح می‌گوید: عریضه‌ای خدمت حضرت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) نوشتم که اصحاب ما در موضع قبر حضرت امیرالمؤمنین اختلاف دارند، بعضی می‌گویند در رحبه کوفه است و بعضی می‌گویند در غری است. حضرت نوشتند: در غری آن حضرت را زیارت کن.

←←← خبردادن امام رضا به ابن‌ابی‌نصر


ابن‌قولویه با سند صحیح روایت کرده است:
حَدَّثَنِی اَبِی عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ اَبِی نَصْرٍ قَالَ سَاَلْتُ الرِّضَا (علیه‌السّلام) فَقُلْتُ اَیْنَ مَوْضِعُ قَبْرِ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَقَالَ الْغَرِیُّ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ اِنَّ بَعْضَ النَّاسِ یَقُولُونَ دُفِنَ فِی الرَّحْبَةِ قَالَ لَا وَ لَکِنْ بَعْضُ النَّاسِ یَقُولُ دُفِنَ بِالْمَسْجِد.
احمد بن محمّد بن ابی‌نصر می‌گوید: از حضرت رضا (علیه‌السّلام) پرسیدم: جای قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) کجا است؟ حضرت فرمودند: غریّ. محضرش عرضه داشتم: فدایت شوم برخی می‌گویند آن حضرت در رحبه دفن شده‌اند؟ حضرت فرمودند: خیر ولی پاره‌ای معتقدند که آن جناب در مسجد دفن گردیده است.

←←← نتیجه روایات


طبق این روایات مشخص شد که مضجع شریف امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) در نجف اشرف قرار دارد که در تعبیر روایات، واژه «غری» به این مکان مقدس اطلاق شده است و این مکان دقیقاً همان جایی است که فعلاً قبر حضرت در آنجا واقع شده و نظر شیعیان بر گرفته از همین روایات صحیح است.

اقوال اهل‌سنت در محل دفن

[ویرایش]

در میان اهل سنت درباره محل دفن حضرت اختلاف اقوال بسیار در کتاب‌هایشان نقل شده است:
۱. زاویه مسجد کوفه.
۲. رحبه کوفه.
۳. قصر الاماره در کوفه.
۴. قبرستان بقیع.
۵. برخی به اهل عراق نسبت داده‌اند که حضرت در آسمان بالای ابرها رفت.
۶. جمعی از قبیله طی، تابوت حضرت را یافتند و دفن کردند که محل آن معلوم نیست. به گفته ابن‌ابی‌الحدید این اعتقاد بنی‌امیه و پیروانشان است.
۷. نجف، بارگاه ملکوتی حضرت که محل زیارت عاشقان است.

← عاصمی مکی


عاصمی مکی شافعی، تقریباً بیشترین اقوال را آورده و در پایان تصریح می‌کند صحیح‌ترین قول این است که حضرت در قصرالاماره در کوفه دفن شده است:
وقد اختلف فی قبره فقیل فی زاویة الجامع بالکوفة وقیل بالرحبة من الکوفة وقیل بقصر الامارة منها وقیل بنجف الحیرة فی المشهد الذی یزار به الیوم واصح ما قیل انه مدفون بقصر الامارة بالکوفة.

← ابن‌سمعون


ابن‌سمعون بغدادی، علاوه بر نقل بعضی اقوال، می‌نویسد بعضی گفته، آن حضرت در بقیع دفن شده است: وقیل بالبقیع وهو بعید.
بعضی محل دفن را در بقیع گفته‌اند که این قول بعید است.
[۳۶] ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۱، ص۴۳، دار النشر.


← ابن‌ابی‌الحدید


ابن‌ابی‌الحدید قول ششم را اینگونه نقل کرده است: واختلفت الاراجیف فی صبیحة ذلک الیوم اختلافاً شدیداً، وافترقت الاقوال فی موضع قبره الشریف وتشعبت، وادعی قوم ان جماعة من طیئ وقعوا علی جملٍ فی تلک اللیلة، وقد اضله اصحابهم ببلادهم، وعلیه صندوق، فظنوا فیه مالاً، فلما راوا ما فیه خافوا ان یطلبوا به، فدفنوا الصندوق بما فیه، ونحروا البعیر واکلوه، وشاع ذلک فی بنی امیة وشیعتهم، واعتقدوه حقاً.

خبرهای دروغ و گوناگون در صبح آن روز که اختلاف شدیدی با یکدیگر داشتند، شایع شد، و دیدگاه‌های مختلف در محل قبر شریف حضرت ظهور کرد. گروهی ادعا کردند که جماعتی از قبیله طی بر شتری دست یافتند که بالای آن صندوقی بود و این شتر را صاحبانش در شهرشان گم کرده بودند. آنها خیال کردند در میان صندوق مالی است اما هنگامی که آن را دیدند و ترسیدند از این که آن را صاحبانش طلب کند، صندوق را با محتوایش دفن کردند و خود شتر را نحر کرده و گوشتش را خوردند و این قضیه در میان بنی‌امیه و پیروانشان مشهور شد و اعتقاد داشتند که سخن درست همان است.

← ابن‌حجر و سیوطی


ابن‌حجر و سیوطی درباره قول پنجم می‌نویسند: واخرج ابن‌عساکر انه لما قتل حملوه لیدفنوه مع رسول الله صلی الله علیه وسلم فبینما هم فی مسیرهم لیلا اذ ند الجمل الذی علیه فلم یدر این ذهب ولم یقدر علیه فلذلک یقول اهل العراق هو فی السحاب.
چون علی (علیه‌السّلام) کشته شد بدن او را برداشتند تا در کنار قبر رسول خدا دفن کنند. شبانه در مسیر راه شتر حامل تابوت رم کرد و فرار نمود و آنها ندانستند که به کجا رفت و نتوانستند آن را پیدا نمایند به همین جهت اهل عراق می‌گویند: بدن آنحضرت در بالای ابر (سحاب) است.
اما بیشتر آنها می‌گویند: قول صحیح این است که حضرت در قصر اماره در کوفه مدفون است: واصح ما قیل انه مدفون بقصر الامارة بالکوفة.
منابع ذیل نیز این قول را صحیح دانسته‌اند.
[۴۰] ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر
[۴۳] سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة، ج۲، ص۸۵، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ناشر: المکتبة العصریة، لبنان ـ صیدا.

ابن‌خلکان هم همین قول را صحیح می‌داند اما دوباره با جمله «والله اعلم» می‌فهماند که به آن یقین ندارد: واصح ما قیل فیه انه مدفون بقصر الامارة بالکوفة والله اعلم.

← نظر موافق بزرگان اهل‌سنت با شیعه


در میان بزرگان اهل سنت عده‌ای هستند که نظرشان در محل دفن حضرت، موافق با نظر شیعه است.

←← یعقوبی


یعقوبی از مورخان اهل سنت درباره محل دفن حضرت می‌نویسد: وغسله الحسن ابنه بیده وصلی علیه وکبر علیه سبعا وقال اما انه لا یکبر علی احد بعده ودفن بالکوفة فی موضع یقال له الغریوکانت خلافته اربع سنین وعشرة اشهر.
حضرت علی را پسرش حسن با دست خود غسل داد و بر او نماز گزارد و در نماز هفت مرتبه تکبیر گفت و فرمود: آگاه باشید بر هیچ کسی بعد از پدرم هفت تکبیر گفته نخواهد شد. او در کوفه در محلی که آن را «غری» می‌گویند دفن شد و خلافت او چهار سال و ده ماه بود.

←← ابن‌حزم‌ اندلسی


ابن‌حزم‌ اندلسی می‌نویسد:
وقتل، رضی الله عنه، غیلة وهو داخل المسجد لصلاة الصبح، ضربه عبد الرحمن بن ملجم المرادی- من الخوارج- ضربة مات منها بعد ثلاثة ایام. وقبره بالغری عند الکوفة.
[۴۷] اندلسی، علی بن احمد، اسماء الخلفاء والولاة وذکر مددهم، ج۲، ص۱۶۲، تحقیق: د. احسان عباس، دار النشر: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، بیروت ـ لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۹۸۷م.


←← ابوالغنائم ابن‌النرسی


ابوالفرج در کتاب المنتظم در شرح حال محمد بن علی بن میمون بن محمد، ابوالغنائم نرسی می‌نویسد:
انبانا شیخنا ابو بکر بن عبد الباقی، قال: سمعت ابا الغنائم ابن‌النرسی یقول: ما بالکوفة احد من اهل السنة والحدیث الا انا، وکان یقول: توفی بالکوفة ثلثمائة وثلاثة عشر رجلاً من الصحابة لا یتبین قبراحد منهم الاَ قبر علی علیه السلام، وقال: جاء جعفر بن محمد، ومحمد بن علی بن الحسین فزارا الموضع من قبر امیرالمؤمنین علی ولم یکن اذ ذاک القبر، وما کان الاَ الارض حتی جاء محمد بن الداعی واظهر القبر.
استاد ما ابوبکر بن عبدالباقی می‌گفت که از ابی‌الغنائم شنیدم که می‌گفت در میان اهل سنّه در کوفه محدّثی مثل من نیست و می‌گفت در کوفه سیصد و سیزده نفر از اصحاب رسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مدفون شدند که قبر هیچ کس معلوم نیست مگر قبر علی بن ابی‌طالب و حضرت امام محمّدباقر و امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) به زیارت آن حضرت آمدند و همین موضع را زیارت کردند و در آن وقت علامت قبری نبود تا آنکه محمّد بن زید صاحب خروج آمد و قبر را ظاهر کرد
سپس ابن‌جوزی ابوالغنائم را اینگونه ستایش می‌کند:
وقال شیخنا ابن‌ناصر: ما رایت مثل ابی الغنائم فی ثقته وحفظه، وکان یعرف حدیثه بحیث لا یمکن احداً ان یدخل فی حدیثه ما لیس منه، وکان من قوام اللیل.
مانند ابی‌الغنائم در ثقه و حافظ بودنش کسی را ندیدم. حدیث او به گونه‌ای بود که امکان نداشت کسی در سخن او چیزی را که او نگفته است اضافه کند و او از شب زنده‌داران بود.
ابن‌اثیر نیز می‌نویسد: والاصح ان قبره هو الموضع الذی یزار ویتبرک به.
صحیح‌ترین قول این است که قبر آنحضرت در همین جایی است که الآن زیارت می‌شود و به آن تبرک جسته می‌شود.

←← ابن‌ابی‌الحدید معتزلی


ابن‌ابی‌الحدید معتزلی از شارحان بزرگ نهج البلاغه امام علی (علیه‌السّلام) می‌نویسد:
وقبره بالغری وما یدعیه اصحاب الحدیث من الاختلاف فی قبره، وانه حمل الی المدینة، او انه دفن فی رحبة الجامع، او عند باب قصر الامارة، او ند البعیر الذی حمل علیه فاخذته الاعراب، باطل کله، لا حقیقة له، واولاده اعرف بقبره واولاد کل الناس اعرف بقبور آبائهم من الاجانب، وهذا القبر الذی زاره بنوه لما قدموا العراق، منهم جعفر بن محمد علیه وغیره من اکابرهم واعیانهم.
قبر حضرت علی در «غری» است و اختلاف اصحاب حدیث درباره قبر او، باطل است و حقیقتی ندارد و فرزندان او شناخت‌شان بر قبر حضرت بیشتر از دیگران است و فرزندان تمام مردم شناخت‌شان به قبور پدرانشان بیشتر از بیگانگان است و این قبر را هنگامی که به عراق آمدند زیارت کردند که از جمله آنان جعفر بن محمد و غیر ایشان از بزرگان این خاندان است.

←← ابن‌طقطقی


محمد بن علی معروف به ابن‌طقطقی از دیگر علمای اهل سنت می‌نویسد:
واما مدفن امیر المؤمنین، علیه السلام، فانه دفن لیلاً بالغری. ثم عفی قبره الی ان ظهر حیث مشهده الآن، صلوات الله علیه وسلامه.
اما محل دفن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، او شبانه در غری دفن شد و سپس قبر او مخفی ماند تا این‌که مشهدش آشکار شد.

←← ابن‌صباغ مالکی


ابن‌صباغ از بزرگان مذهب مالکی نیز جای قبر حضرت را «غری» دانسته است: ودفن فی جوف اللیل بالغری موضع معروف ( یزار ) الی الآن.
امیرالمؤمنین در دل شب در «غری»، موضع معروفی که تا الآن مورد توجه و زیارت است، دفن شد.

←← شهاب‌الدین خفاجی


و الغَرِیّ موضع بالکوفة، دفن فیه علیّ کرم الله وجهَه.
غری محلی در کوفه است که علی (علیه‌السّلام) در آن دفن شده است.
نتیجه:
به نظر تعدادی از بزرگان اهل سنت که تصریحات برخی از آنان در این‌جا ذکر شد؛ قبر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در نجف اشرف که نام آن «غری» است می‌باشد و نظر آنان موافق نظر شیعیان است.

← بررسی توهم اهل‌سنت بر دفن مغیره در نجف


برخی از علمای اهل سنت به پندار این که با یک شایعه‌سازی می‌توانند از عظمت و قداست بارگاه ملکوتی امام علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) بکاهند گفته‌اند: قبری را که شیعیان الآن در نجف زیارت می‌کنند، قبر مغیرة بن شعبه است نه قبر علی بن ابی‌طالب. خطیب بغدادی و بعض دیگر این سخن را نقل کرده‌اند:
حکی لنا ابو نعیم احمد بن عبدالله الحافظ قال سمعت ابا بکر الطلحی یذکر ان ابا جعفر الحضرمی- مطینا - کان ینکر ان یکون القبر المزور بظاهر الکوفة قبر علی ابن‌ابی طالب علیه السلام. وکان یقول: لو علمت الرافضة قبر من هذا لرجمته بالحجارة، هذا قبر المغیرة بن شعبة. وقال مطین: لو کان هذا قبر علی بن ابی طالب، لجعلت منزلی ومقیلی عنده ابداً.

ابونعیم احمد بن عبدالله می‌گوید: شنیدم که ابابکر طلحی می‌گفت: اباجعفر حضرمی (مطین) منکر این است که آن قبری که در پشت کوفه زیارت می‌شود، قبر علی بن ابی‌طالب باشد. او می‌گوید: اگر شیعیان بداند که در اینجا قبر چه کسی است، آن‌را با سنگ می‌زنند، این قبر، قبر مغیرة بن شعبه است. مطین می‌گوید: اگر اینجا قبر علی بن ابی‌طالب بود من برای همیشه در آنجا منزل می‌کردم.
ابن‌جوزی بعد از نقل این حکایت می‌گوید: والله اعلم‌ای الاقوال اصح.
خدا می‌داند کدام یکی از این اقوال صحیح‌تر است.

←← جواب توهم


این توهم از چند جهت باطل و بی‌اساس است.

←←← اعتراف برخی بر موضع قبر امیرمؤمنان


عده‌ای از بزرگان خود اهل سنت تصریح کرده‌اند که قبر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در همین مکان فعلی است. دست‌کم هشت نظر از بزرگان آنها را در بحث قبلی «نظر موافق بزرگان اهل سنت با شیعه» نقل کردیم.

←←← اعتراف برخی بر قبر مغیره در ثویه


در جهت نفی این توهم فوق، عده‌ای از بزرگان آنها تصریح کرده‌اند که قبر مغیره در «ثویه» (که محلی در کوفه است) می‌باشد:

ابن‌عساکر دمشقی


ابن‌عساکر از بزرگان شافعی می‌نویسد: اخبرنا ابو الحسن علی بن احمد نا وابو منصور محمد بن عبد الملک انا ابو بکر الخطیب اخبرنی الحسن بن ابی بکر قال ذکر لی احمد بن ابراهیم الجوزی ان احمد ابن‌حمدان بن الخضر اخبرهم نا احمد بن یونس الضبی حدثنی ابو حسان الزیادی قال سنة خمسین فیها مات المغیرة بن شعبة فی شعبان ودفن بالکوفة بموضع یقال له الثویة.
ابوحسان گفته است: مغیرة بن شعبه در ماه شعبان سال پنجاه از دنیا رفت و در کوفه در محل ثویه دفن شد.

حازمی همدانی


وقال اَبُو حسان: دُفن المُغیرة بن شعبة بالکُوْفَة بمَوْضِعٌ یُقَالُ له الثویة، وهُناک دُفن اَبُو موسی الاشعری فی سنة خمسین.
ابوحسان گفته است: مغیره بن شعبه در کوفه در محلی به نام ثویه دفن شده است و در آنجا ابوموسی اشعری هم دفن شده است.

یاقوت حموی


یاقوت حموی در معجم البلدان، در ابتدا این مکان (ثویه) را مشخص کرده که در کجا واقع شده و بعد محل دفن مغیره را متذکر شده است:
الثویة بالفتح ثم الکسر ویاء مشددة ویقال الثویة بلفظ التصغیر موضع قریب من الکوفة وقیل بالکوفة وقیل خریبة الی جانب الحیرة علی ساعة منها ذکر العلماء انها کانت سجنا للنعمان بن المنذر کان یحبس بها من اراد قتله فکان یقال لمن حبس بها ثوی‌ای اقام فسمیت الثویة بذلک وقال ابن‌حبان دفن المغیرة بن شعبة بالکوفة بموضع یقال له الثویة وهناک دفن ابو موسی الاشعری فی سنة خمسین.
«ثویه» بفتح «ثا» و کسر «واو» و یای مشدده، محل نزدیک کوفه است، بعضی گفته، ثویه در خود کوفه است و بعضی گفته: ثویه خرابه‌ای است به سوی حیره که به‌اندازه یک ساعت از آن دور است. علماء متذکر شده‌اند که ثویه، زندان نعمان بن‌ منذر بود، در آنجا هر کسی را که می‌خواست بکشد، حبس می‌کرد به هر کسی که در آنجا زندانی می‌شد، ثوی می‌گفتند.
ابن‌حبان گفته است: مغیرة بن شعبه در کوفه در ثویه همان جایی که ابوموسی اشعری به خاک سپرده شده، در سال پنجاه دفن شده است.

ابن‌نجار بغدادی


اخبرنی الحسن بن ابی بکر قال کتب الی محمد بن ابراهیم الجوزی ان احمد بن حمدان بن الخضر اخبرهم قال نبانا احمد بن یونس الضبی حدثنی ابو حسان الزیادی قال: سنة خمسین فیها مات المغیرة بن شعبة فی شعبان ودفن بالکوفة بموضع یقال له الثویة.
ابوحسان می‌گوید: : مغیرة بن شعبه در ماه شعبان سال پنجاه از دنیا رفت و در کوفه در محلی که به آن «ثویه» می‌گویند دفن شده است.

ابن‌ابی‌الحدید


ابن‌ابی الحدید می‌گوید: من از افراد موثق درباره این توهم سؤال کردم آنها جواب دادند که این قول اشتباه محض است:
وسالت بعض من اثق به من عقلاء شیوخ اهل الکوفة عما ذکره الخطیب ابو بکر فی تاریخه، ان قوماً یقولون: ان هذا القبر تزوره الشیعة الی جانب الغری هو قبر المغیرة بن شعبة، فقال: غلطوا فی ذلک، قبر المغیرة وقبر زیاد بالثویة من ارض الکوفة، ونحن نعرفهما وننقل ذلک عن آبائنا واجدادنا...
وسالت قطب الدین نقیب الطالبیین ابا عبدالله الحسین بن الاقساسی رحمه الله تعالی عن ذلک، فقال: صدق من اخبرک؛ نحن واهلها کافة نعرف مقابر ثقیف الی الثویة، وهی الی الیوم معروفة، وقبر المغیرة فیها، الا انها لا تعرف، وقد ابتلعها السبخ وزبد الارض وفورانها، فطمست واختلط بعضها ببعض. ثم قال: ان شئت ان تتحقق ان قبر المغیرة فی مقابر ثقیف فانظر الی کتاب الاغانی لابی الفرج علی بن الحسین، والمح ما قاله فی ترجمة المغیرة، وانه مدفون فی مقابر ثقیف، ویکفیک قول ابی الفرج، فانه الناقد البصیر، والطبیب الخبیر؛ فتصفحت ترجمة المغیرة فی الکتاب المذکور، فوجدت الامر کما قاله النقیب.
در رابطه با آنچه خطیب ابوبکر در تاریخش نقل کرده (که عده‌ای گفته‌اند: قبری را که در غری شیعیان زیارت می‌کنند قبر مغیره است) از بعضی از بزرگان کوفه که مورد اعتماد من بود پرسیدم، او در جواب گفت: در این سخن اشتباه کرده‌اند، قبر مغیره و زیاد در ثویه کوفه است و ما آنها را می‌شناسیم و این سخن را از پدران و اجداد ما برای تو گفتیم.
از قطب‌الدین نقیب طالبیین درباره سخن این فرد مورد اعتماد خود پرسیدم که آیا راست است که قبر مغیره در ثویه کوفه است؟ او گفت: این سخن راست است ما و اهل ثویه همه قبرهای ثقیف را می‌شناسیم که در ثویه است و قبر مغیره هم در آنجاست ولی معلوم نیست که در کدام جای آن است، زیرا شوره‌زار شدن و فوران کف (شوره) زمین آن را از بین برده است پس از آن این قبر ناپدید شد و با قبرهای دیگران مخلوط گردید. پس از آن گفت: اگر می‌خواهی درباره قبر مغیره تحقیق کنی، کتاب الاغانی ابی‌الفرج را نگاه کن و آنچه در حالات او بیان کرده از چشمت بگذران. و در آنجا آمده که او در مقابر ثقیف دفن شده است. این قول ابی‌الفرج ترا کفایت می‌کند، زیرا او ناقد با بصیرت و طبیب آگاه است. پس من حالات مغیره را در آن کتاب همانگونه که نقیب گفته بود یابیدم.

←←← تردید ناقلان


از جمله کسانی که این قول را نقل کرده، ابن‌جوزی است. ایشان بعد از نقل این حکایت می‌گوید: والله اعلم‌ای الاقوال اصح.
خدا می‌داند کدام یکی از این دو قول صحیح‌تر است.
معلوم می‌شود که خود ناقلان این قول هم ایمان و اعتمادی به این قول ندارند و از این عبارت بی‌پایگی و ساختگی آن هویداست.
روی این جهت است که همان ابن‌جوزی، از شخصی به نام اباالغنائم روایت کرده که او می‌گوید: ۳۱۳ صحابی در کوفه از دنیا رفت ولی به جز قبر علی (علیه‌السّلام)، قبر بقیه معلوم نشد و قبر علی همان جایی است که فعلاً مردم به زیارتش می‌آیند امام باقر و امام صادق امیرالمؤمنین را در این موضع در حالی که صورت قبری نبود و فقط زمین خالی بود، زیارت می‌کردند. تا آنگاه که محمد بن داعی آمد و این قبر را آشکار نمود:
توفی بالکوفة ثلثمائة وثلاثة عشر رجلاً من الصحابة لیس قبر احد منهم بمعروف الا قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) وهو هذا الذی تزوره الناس الآن. جاء الصادق والباقر فزاراه وقد کان ارضا حتی جاء محمد بن الداعی صاحب الدیلم.
آنگاه درباره اباالغنائم از استادش نقل می‌کند که او در وثاقت و حفظ نظیری نداشت:
وقال شیخنا ابن‌ناصر: ما رایت مثل ابیِ الغنائم فی ثقته وحفظه، وکان یعرف حدیثه بحیث لا یمکن احداً ان یدخل فی حدیثه ما لیس منه، وکان من قوام اللیل.
استاد ما درباره ابی‌الغنائم (صاحب این سخن) گفت: مانند او در وثاقت و حافظ بود ندیدم و حدیث شناخته شده بود به گونه‌ای که برای کسی ممکن نبود که در سخن او چیزی را در آن نیست اضافه کند و او از شب زنده‌داران بود.

←← نتیجه توهم


توهم اینکه آرامگاه فعلی امیرمؤمنان، قبر مغیرة بن شعبه است نه قبر آنحضرت، باطل و بی‌اساس است. و با توجه به تصریح بزرگان اهل سنت، قبر مغیره، در «ثویه» (محلی دیگری در کوفه) است.

زمان آشکار شدن مضجع مطهر

[ویرایش]

پیش از ورود به بحث زمان آشکار شدن قبر شریف آن حضرت، لازم است که از دلیل مخفی بودن آن مضجع شریف بحث شود.

علل مخفی بودن قبر مطهر

[ویرایش]

همانگونه که از مطالب قبل روشن شد، بعد از اینکه بدن مطهر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را دفن کردند؛ قبر شریفش را از دید مردم پنهان کردند و فقط فرزندان و اصحاب خاص می‌دانستند.
سؤال این است: با اینکه آن حضرت از دیدگاه شیعیان، خلیفه بلافصل رسول خدا صلی الله علیه وآله، اولین امام و پیشوا و از نظر اهل سنت خلیفه چهارم امت اسلامی بود، چرا مضجع شریف او را از پنهان کردند؟
با تتبع در کلمات مورخان و علمای فریقین سه علت مهم در اخفاء قبر آن حضرت به دست می‌آید.

← ترس از نبش قبر توسط بنی‌امیه


در ایام خلافت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) وقایع مهمی به وقوع پیوست که از جمله آنها جنگ جمل، صفین و نهروان بود. هر کدام از عاملان و آفرینندگان این حوادث، دشمنی خاصی با امیرمؤمنان داشتند.
مهم‌ترین دشمن آنحضرت معاویه بود که جنگ صفین را به راه‌ انداخت و در امر خلافت با حضرت منازعه می‌کرد. امیرمؤمنان به خوبی هویت، مرام و مقصود این شخص و دودمان او را درک کرده بود و می‌دانست که اگر بعد از شهادتش نیز به بدن او دست یابند از هرگونه اهانت و بی‌احترامی دریغ نخواهند کرد.
بنا به نظر عده‌ای از علماء، خود آنحضرت وصیت نمود که قبرش را مخفی کنند و بنا به نظر عده‌ای، فرزندان آنحضرت این کار را کردند تا مبادا بنی‌امیه به بدن مطهر پدرشان دست یابند.

←← محمد بن نعمان


شیخ مفید در ارشاد می‌نویسد: وعفیا موضع قبره، بوصیة کانت منه الیهما فی ذلک، لما کان یعلمه (علیه‌السّلام) من دولة بنی امیة من بعده، واعتقادهم فی عداوته، وما ینتهون الیه بسوء النیات فیه من قبیح الفعال والمقال بما تمکنوا من ذلک.
جای قبر حضرت را طبق وصیت خودش مخفی کردند. علت مخفی کردن این بود که حضرت می‌دانست دولت بنی‌امیه که بعد از ایشان روی کار می‌آید، در دشمنی با حضرت تصمیم قطعی دارند و هرچه در توان دارند، از گفتار و کردار در دشمنی با آن حضرت دریغ نخواهند کرد.

←← سید بن طاوس


سید بن‌ طاوس در مقدمه دوم از کتاب «فرحة الغری» بعد از ذکر مواردی که بنی‌امیه در جهت محو آثار اهل بیت (علیهم‌السّلام) انجام داده‌اند، می‌نویسد: علت این‌که قبر حضرت از دید مردم پنهان شد، وصیت خود حضرت بوده است:
فاقتضی ذالک ان اوصی بدفنه (علیه‌السّلام) سرا خوفا من بنی امیة واعوانهم والخوارج وامثالهم فربما لو نبشوه مع علمهم بمکانهحمل ذلک بنی‌هاشم علی المحاربة والمشاققة- التی اغضی عنها (علیه‌السّلام) فی حال حیاته فکیف لا یرضی بترک ما فیه مادة النزاع بعد.
این امور باعث این شد که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) وصیت کردند تا حضرت را از بیم معاویه و خوارج و پیروانانشان، مخفیانه دفن کنند و کسی را مطّلع نسازند تا مبادا آنها بر نبش قبر تصمیم بگیرند و متعرض بنی‌هاشم شوند و در میانشان جنگ و درگیری به طول انجامد و موجب فتنه‌های عظیم شود و آن حضرت در حال حیات آنگونه تلاش می‌کرد که آتش فتنه را خاموش نماید، چگونه وصیّت نفرمایند به ترک امری که منشا درگیری و نزاع بعد از وفات آن حضرت باشد.

←← ابن‌سمعون بغدادی


ابن‌سمعون و دمیری شافعی، علت خفاء قبر حضرت را وصیت خود آن حضرت دانسته و می‌گویند:
وعلی رضی الله تعالی عنه، اول امام خفی قبره. قیل: ان علیا رضی الله عنه اوصی ان یخفی قبره لعمله ان الامر یصیرالی بنی امیة فلم یامن ان یمثلوا بقبره.
علی (علیه‌السّلام) نخستین امامی است که قبرش مخفی شد. گفته شده که خود حضرت وصیت کرد تا قبرش را مخفی کنند به جهت این که می‌دانست حکومت به دست بنی‌امیه می‌افتد و آنها ابایی از این ندارند که اگر قبرش آشکار باشد کاری را انجام ندهند.
[۶۷] ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۱، ص۴۳، دار النشر.


←← ابن‌ابی الحدید


ایشان علت ناپیدائی قبر امیرمؤمنان را، تصمیم فرزندان حضرت بر این کار دانسته است: ان علیاً (علیه‌السّلام) لما قتل قصد بنوه ان یخفوا قبره خوفاً من بنی امیة ان یحدثوا فی قبره حدثاً....
هنگامی که علی (علیه‌السّلام) کشته شد، فرزندانش از ترس این‌که بنی‌امیه قبر حضرت را مورد اهانت قرار دهند، آرامگاه او را پنهان نمودند....
به هر حال این کار به وصیت خود حضرت بوده یا فرزندانش این‌گونه مصلحت دیده‌اند، اما نکته مهم این است که علت مخفی کردن قبر، عداوت عمیق بنی‌امیه است که در راس آنان در جامعه آن روز، معاویه قرار داشت.

←← اقدامات معاویه


پاره‌ای از کارهایی که معاویه انجام داد ثابت می‌کند که اگر به قبر حضرت دست می‌یافت، حتماً آن را نبش می‌کرد.

←←← ترویج لعن و سب بر علی


مسلم نیشابوری در صحیح خود نقل می‌کند:
۴۴۲۰، حَدَّثَنَا قُتَیْبَةُ بْنُ سَعِیدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ وَتَقَارَبَا فِی اللَّفْظِ قَالَا حَدَّثَنَا حَاتِمٌ وَهُوَ ابن‌اِسْمَعِیلَ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ مِسْمَارٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ اَبِی وَقَّاصٍ عَنْ اَبِیهِ قَالَ اَمَرَ مُعَاوِیَةُ بْنُ اَبِی سُفْیَانَ سَعْدًا فَقَالَ مَا مَنَعَکَ اَنْ تَسُبَّ اَبَا التُّرَابِ فَقَالَ اَمَّا مَا ذَکَرْتُ ثَلَاثًا قَالَهُنَّ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَلَنْ اَسُبَّهُ لَاَنْ تَکُونَ لِی وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ اَحَبُّ اِلَیَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ...

عامر بن سعد بن ابی‌وقّاص، از پدرش روایت کرده است که در یکی از روزها، معاویة بن ابی‌سفیان به سعد دستور داد (تا به حضرت علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) ناسزا بگوید! «سعد» از دستور او سرپیچی کرد.)
معاویه، از وی پرسید: به چه سبب علی را آماج ناسزا و دشنامت قرار نمی‌دهی؟ سعد گفت: بخاطر آن که سه فضیلت از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در شان علی (علیه‌السّلام) شنیده‌ام که با توجه به آن‌ها، هیچگاه به سبّ و دشنام آن حضرت، اقدام نمی‌کنم و هرگاه یکی از آن‌ها برای من بود، بهتر و ارزنده‌تر از شتران سرخ‌مو بود که در اختیار من باشد...
سپس سعد بن ابی‌وقاص سه ویژگی آن حضرت، شامل حدیث منزلت، فتح خیبر و آیه مباهله نام می‌برد.
برخی از بزرگان اهل سنت اعتراف کرده‌اند که معاویه به سعد بن ابی‌وقاص دستور داده است که امیرالمؤمنین را سبّ نماید و او به دلایلی که خود برشمرده، از این کار امتناع کرده است.
ابن‌تیمیه حرانی در این‌باره می‌نویسد: واما حدیث سعد لما امره معاویة بالسب فابی فقال ما منعک ان تسب علی بن ابی طالب؟ فقال ثلاث قالهن رسول الله صلی الله علیه وسلم فلن اسبه لان یکون لی واحدة منهن احب الی من حمر النعم الحدیث، فهذا حدیث صحیح رواه مسلم فی صحیحه....
اما روایت سعد: هنگامی که معاویه به سعد بن ابی‌وقاص فرمان که داد که علی (علیه‌السّلام) را سبّ نماید، وی از سبّ علی (علیه‌السّلام) خودداری کرد. معاویه گفت: چه چیزی تو را از سب و دشنام‌دادن به علی باز می‌دارد؟ سعد گفت: سه فضیلت از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در شان علی (علیه‌السّلام) شنیدم که با توجه به آن‌ها، هیچگاه به سبّ و دشنام اقدام نمی‌کنم که اگر یکی از آن سه خصلت را در حق من فرموده بود برای من بهتر و ارزنده‌تر از شتران سرخ‌مو بود.
این حدیث صحیحی است که مسلم در صحیحش آن را نقل کرده است.

ابن‌تیمیه که خود در دشمنی با خاندان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) زبان‌زد عام و خاص است، در این‌جا به صراحت اعتراف می‌کند که معاویه به سعد دستور داد که امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را سبّ کن، ولی او نپذیرفت. در حقیقت اصل جمله این چنین بوده است: «اَمَرَ مُعَاوِیَةُ بْنُ اَبِی سُفْیَانَ سَعْدًا ان یسب علیا، فامتنع؛ معاویه به سعد وقاص دستور داد تا علی را سب کند و او امتناع ورزید».
ابوالفداء در تاریخ خود می‌نویسد: کان خلفاء بنی امیة یسبون علیاً رضی الله عنه من سنة اِحدی واربعین وهی السنة التی خلع الحسن فیها نفسه من الخلافة الی اول سنة تسع وتسعین آخر ایام سلیمان بن عبد الملک فلما ولی عمر ابطل ذلک وکتب اِلی نوابه بابطاله....
خلفای بنی‌امیه از سال چهل و یک که سال خلع حسن بن علی از خلافت بود تا سال نود و نه آخرین روزهای حکومت سلیمان بن عبدالملک و آغاز حکومت عمر بن عبدالعزیز، علی (علیه‌السّلام) را سب و لعن می‌کردند.

←←← تحریف شان نزول آیه


یکی از کارهای معاویه این بود که با دادن پول شان نزول آیات قرآن را درباره افراد می‌ساختند از جمله آیات ۲۰۴ و ۲۰۵ سوره بقره را در شان علی (علیه‌السّلام) و آیه ۲۰۷ بقره را که در شان او نازل شده بود از حضرت سلب و برای قاتل او جعل کرد:
قال ابو جعفر: وقد روی ان معاویة بذل لسمرة بن جندب مائة الف درهم حتی یروی ان هذه الآیة نزلت فی علی بن ابی طالب: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَیُشْهِدُ اللَّهَ عَلی ما فی قَلْبِهِ وَهُوَ اَلَدُّ الْخِصامِ، وَاِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْاَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ» وان الآیة الثانیة نزلت فی ابن‌ملجم، وهی قوله تعالی: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ» فلم یقبل، فبذل له مائتی الف درهم فلم یقبل، فبذل له ثلاثمائة الف فلم یقبل، فبذل له اربعمائة الف فقبل، وروی ذلک.
معاویه برای سمرة بن جندب صد هزار درهم داد تا روایتی جعل کند این آیه درباره علی بن ابی‌طالب نازل شده است: «و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجّب وامی‌دارد، و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد، و حال آنکه او سخت‌ترین دشمنان است. و چون برگردد (یا ریاستی یابد) کوشش می‌کند که در زمین فساد نماید و کشتزار‌ها و نسل بشر را نابود سازد، و خداوند تباهکاری را دوست ندارد.»
و آیه دیگر در شان ابن‌ملجم نازل شده است: «و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به (این) بندگان مهربان است.»
اما او قبول نکرد. پس برای او دوصد هزار درهم داد با این هم قبول نکرد تا این‌که چهارصد هزار برایش بخشش کرد و او هم قبول کرد و این حدیث را روایت کرد.
بنی‌امیه دوست نداشتند که هیچ‌کس مطلقا فضائلی را در شان اهل بیت به ویژه فضائل امام علی (علیه‌السّلام) نقل کند. حتی آنها طاقت شنیدن احکام را از طریق روایت امیرمؤمنان نیز نداشتند و اگر کسی روایتی را که درباره احکام بود از حضرت بیان می‌کرد، اسم حضرت را ذکر نکرده و به جای آن می‌گفتند: ابوزینب چنین گفته است. این سیره بنی‌امیه را ابن‌ابی‌الحدید ذکر کرده است:
قال (ابو جعفر): وقد صح ان بنی امیة منعوا من اظهار فضائل علی علیه السلام، وعاقبوا علی ذلک الراوی له؛ حتی ان الرجل اذا روی عنه حدیثاً لا یتعلق بفضله بل بشرائع الدین لا یتجاسر علی ذکر اسمه؛ فیقول: عن ابی زینب.
این مطلب صحت دارد که بنی‌امیه از اظهار فضائل علی (علیه‌السّلام) جلوگری و راوی آن را مجازات می‌کردند. کار به جایی رسید که اگر کسی روایتی را که مربوط به فضائل حضرت نبود بلکه بیانگر شریعت اسلامی بود از امام نقل می‌کرد، اسم حضرت را ذکر نمی‌کرد و تعبیر: عن ابی‌زینب را به کار می‌برد.

دشمنی با علی تنها به معاویه ختم نمی‌شود، بلکه تمام دار و دسته‌اش از علی کینه در دل داشتند. سخن ولید اموی هنگامی که در بستر افتاده بود، حاکی از عمق کینه او با علی است:
وروی الشیخ ابو القاسم البلخی ایضاً، عن جریر بن عبد الحمید، عن مغیرة الضبی، قال: مر ناس بالحسن بن علی علیه السلام، وهم یریدون عیادة الولید بن عقبة، وهو فی علة شدیدة، فاتاه الحسن (علیه‌السّلام) معهم عائداً، فقال للحسن: اتوب الی الله تعالی مما کان بینی وبین جمیع الناس، الا ما کان بینی وبین ابیک، فانی لا اتوب منه.
مردمانی که قصد عیادت ولید بن عقبه را داشتند با امام حسن (علیه‌السّلام) بر خوردند، حضرت نیز همراه آنها به عیادت ولید رفت. ولید به امام حسن (علیه‌السّلام) گفت: از تمام کارهای که بین من و مردم واقع شده به سوی خدا توبه می‌کنم، مگر از آنچه میان من و پدرت واقع شد و از آن توبه نمی‌کنم.
سخن در این باب زیاد است و ما فقط خواستیم نمونه‌ای از کارهای بنی‌امیه را که نشانگر تلاش آنان در محو آثار اهل بیت رسول خداست بیان کنیم.
حال با در نظر گرفتن این موارد و موارد بسیار دیگر، و با در نظر داشت شرایط آن زمان، فرزندان آن حضرت (امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام)) چگونه می‌توانستند قبر پدرش را برای مردم آشکار کنند که نتیجه آن جز هتک حرمت به ساحت مقدس امیرمؤمنان چیزی دیگری نباشد!

←←← تصمیم بر نبش قبر علی


افزون بر تلاش‌های فوق، در برخی از منابع نقل شده است که معاویه بر نبش قبر امیرمؤمنان نیز تصمیم گرفت و درباره این کار، با دو نفر مشاوره کرد. یکی از آنها مروان بن حکم بود.
قاضی ابی‌حنیفه نعمان مغربی درباره مروان می‌نویسد:
وقد کان علی (علیه‌السّلام) اسره یوم الجمل، فمن علیه واطلقه، فما راعی ذلک ولا حفظه بل قد شاور معاویة اللعین فی نبش قبر علی صلوات الله علیه لما غلب علی الامر... یحرضه بذلک علی نبش قبر علی علیه السلام، ویذکره قتلی بدر من بنی عبد الشمس، ومن قتل منهم علی الکفر غیر موسد ولا مدفون.

علی (علیه‌السّلام) مروان را در جنگ جمل اسیر نمود، حضرت بر او منت گذاشت و او را آزاد کرد، اما او این کار حضرت را در نظر نداشت و مراعات نکرد، بلکه هنگامی که قدرت یافت با معاویه درباره بر نبش قبر علی (علیه‌السّلام) مشورت کرد... معاویه را بر نبش قبر علی (علیه‌السّلام) تحریک می‌کرد و برای او یادآوری می‌کرد کشته‌شدگان بدر از خاندان بنی عبدالشمس و کسانی را که بر طریقه کفر کشته شده بودند و بدون دفن مانده بودند.
سپس معاویه، در این‌باره با عبدالله بن عامر به مشاوره پرداخت؛ اما او معاویه را از این کار باز داشت:
ثم استشار معاویة فی نبش قبر علی (علیه‌السّلام) عبدالله بن عامر بن کریز. فقال: ما احب ان تعلم مکان قبره، ولا ان تسال عنه، ولا احب ان تکون هذه العقوبة بیننا وبین قومنا. فقبل معاویة من عبدالله ما اشار به علیه، واعرض عن رای مروان اللعین فیما اشار به من نبش قبر علی (علیه‌السّلام) الذی استحباه ومن علیه، واطلقه من الاسر.
معاویه درباره نبش قبر علی (علیه‌السّلام) با عبدالله بن عامر به مشاوره نشست. او گفت: دوست ندارم که موضع قبر علی را بدانم و نه از آن سؤال کنم و دوست ندارم این عقوبت بین ما و قوم ما باشد. معاویه حرف او را پذیرفت و از رای مروان که نظرش بر نبش قبر حضرت بود اعراض کرد.

← ترس از نبش قبر توسط منافقین


علت دومی که قبر حضرت مخفی شد، ترس از نبش قبر توسط منافقین بود. اگر قبر حضرت برای همه آشکار می‌بود قطعاً این دسته نیز از هیچگونه توهین و جسارت و انتقام دریغ نمی‌کردند.
ابی‌اسحاق ابراهیم ثقفی و مرحوم مجلسی می‌نویسند: وکان السبب فی هذا الاختلاف اخفاء قبره خوفا من الخوارج والمنافقین، وکان لا یعرف ذلک الا خاص الخاص من الشیعة.
علت اختلاف در موضع قبر امیرمؤمنان مخفی بودن قبر اوست که از ترس خوارج و منافقان این کار را کردند و قبر مطهر حضرت را فقط شیعیان خاصش می‌دانستند.

← ترس از نبش قبر توسط خوارج


خوارج کسانی بودند که ابتدا به امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) فشار آوردند که حکمیت را بپذیرد، اما بعد از جریان حکمیت، اعتراض کردند که چرا امام به سخنان آن‌ها گوش داده و حکمیت را پذیرفته است، سپس به همین بهانه بر علیه امام علی (علیه‌السّلام) خروج و عده‌ای از مسلمانان بی‌دفاع را کشتند و شکم زنان باردار را دریدند. امام (علیه‌السّلام) با آن‌ها جنگید و تمام کسانی را که در نهروان بودند از دم تیغ گذراند.
بازماندگان خوارج، همواره در صدد بودند که انتقام کشته‌های خود را بگیرند و روی همین جهت بود که ابن‌ملجم (از اهل خوارج) با شمشیر زهر آلود در سحرگاه روز نوزدهم ماه مبارک رمضان فرق مبارکش را شکافت و حضرت در اثر همین ضربت به شهادت رسید.
عده‌ای علمای فریقین تصریح کرده‌اند که علت مخفی کردن قبر حضرت این بوده است که این گروه که دشمنی و جنگ با علی را عبادت خدا می‌دانستند، بر بدن مطهرش دست نیابند.
ابن‌کثیر از علمای برجسته اهل سنت می‌گوید: ودفن بدار الامارة بالکوفة خوفا علیه من الخوارج ان ینبشوا عن جثته.
علی (علیه‌السّلام) در دار الاماره کوفه دفن شد از ترس اینکه خوارج قبرش را نبش نکنند.
به نقل ابن‌کثیر، ابن‌کلبی نیز گفته است: علت مخفی کردن قبر، ترس از خوارج و غیر آنان بوده است:
وقال ابن‌الکلبی شهد دفنه فی اللیل الحسن والحسین وابن‌الحنفیة وعبدالله بن جعفر وغیرهم من اهل بیتهم فدفنوه فی ظاهر الکوفة وعموا قبره خیفة علیه من الخوارج وغیرهم.
حسن، حسین، ابن‌حنفیه، عبدالله بن جعفر و دیگران از اهل بیت حضرت شاهد دفن بدن حضرت در شب بودند. پس آنها او را در پشت کوفه دفن کردند و قبرش را از ترس خوارج و غیر آنان، پنهان نمودند.

← نتیجه


بنا بر آنچه گفته شد این نتیجه به دست می‌آید که قبر مطهر امیرمؤمنان به وصیت خودش یا به صلاح دید فرزندانش مخفی شد و بعد از به خاک‌سپاری بدنش غیر از فرزندان و اصحاب خاصش هیچ کسی از مضجع شریفش آگاه نبود. در تحلیل و کلمات بزرگان، دلیل ناپیدایی قبر او، ترس از دسترسی خاندان بنی‌امیه، دشمنان صحابه و خوارج که سرسخت‌ترین دشمنان حضرت به شمار می‌رفتند، ذکر شده است.

← زیارت مخفیانه پیش از آشکار شدن آن


در مدتی که قبر شریف امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) از دید عموم مخفی بود، فرزندان آن حضرت مخفیانه به زیارت این قبر شریف می‌آمدند. نمونه آن در روایت امام باقر (علیه‌السّلام) است که می‌فرماید: وقتی من و پدرم به زیارت قبر جدم امیرمؤمنان آمدیم همراه ما هیچ کسی نبود: وَاَنَا مَعَهُ وَلَیْسَ مَعَنَا ذُو رُوحٍ اِلَّا النَّاقَتَیْنِ.
درباره امام سجاد و امام باقر (علیهما‌السّلام) روایات متعدد داریم که مضجع شریف امیرمؤمنان را زیارت کرده‌اند. در این‌جا به یک روایت اشاره می‌کنیم:
سید بن‌ طاوس نقل کرده است:
قَالَ ابن‌اَبِی قُرَّةَ اَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ اَخْبَرَنَا اِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ الْکُوفِیُّ الْغَزَّالُ قَالَ اَخْبَرَنَا اَبِی قَالَ اَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنُ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ اَبِیهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزید الْجُعْفِیِّ عَنْ اَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ (علیه‌السّلام) قَالَ کَانَ اَبِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ (علیه‌السّلام) قَدِ اتَّخَذَ مَنْزِلَهُ مِنْ بَعْدِ مَقْتَلِ اَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ (علیه‌السّلام) بَیْتاً مِنْ شَعْرٍ وَاَقَامَ بِالْبَادِیَةِ فَلَبِثَ بِهَا عِدَّةَ سِنِینَ کَرَاهِیَةً لِمُخَالَطَةِ النَّاسِ وَ مُلَاقَاتِهِمْوَکَانَ یَصِیرُ مِنَ الْبَادِیَةِ بِمَقَامِهِ بِهَا اِلَی الْعِرَاقِ زَائِراً لِاَبِیهِ وَجَدِّهِ علیه السلام- وَلَا یُشْعَرُ بِذَلِکَ مِنْ فِعْلِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ فَخَرَجَ سَلَامُ اللَّهِ عَلَیْهِ- مُتَوَجِّهاً اِلَی الْعِرَاقِ لِزِیَارَةِ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَاَنَا مَعَهُ وَلَیْسَ مَعَنَا ذُو رُوحٍ اِلَّا النَّاقَتَیْنِ فَلَمَّا انْتَهَی اِلَی النَّجَفِ مِنْ بِلَادِ الْکُوفَةِ وَصَارَاِلَی مَکَانٍ مِنْهُ فَبَکَی حَتَّی اخْضَلَّتْ لِحْیَتُهُ بِدُمُوعِهِ.
امام محمّد باقر (علیه‌السّلام) فرمود: پدرم علی بن حسین (علیه‌السّلام) بعد از واقعه کربلا، خیمه‌ای از موی در صحرا زدند و چند سال در آنجا اقامت فرمودند و از کثرت حزن و‌ اندوه و وفور دشمنان و معاندان به میان مردمان نمی‌آمدند و از اختلاط ایشان نفرت می‌نمودند و از آن صحرا به طرف عراق تشریف می‌بردند به زیارت پدر و جدّ بزرگوار خود و کسی بر این مطّلع نمی‌شد. پس روزی پدرم متوجّه زیارت شد و من با آن حضرت بودم و هیچ کس همراه نبود به غیر از دو شتری که سوار بودیم. چون آن حضرت به نجف کوفه رسیدند در موضعی ایستادند و آن‌قدر گریستند که محاسن مبارکش به آب دیده تر شد و این زیارت نامه را خواندند:
ثُمَّ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا اَمِینَ اللَّهِ فِی اَرْضِهِ وَحُجَّتَهُ عَلَی عِبَادِهِ اَشْهَدُ اَنَّکَ جَاهَدْتَ یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَعَمِلْتَ بِکِتَابِهِ وَاتَّبَعْتَ سُنَنَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه وآله- حَتَّی دَعَاکَ اللَّهُ اِلَی جِوَارِهِ.... . ثُمَّ وَضَعَ خَدَّهُ عَلَی قَبْرِهِوَقَالَ اللَّهُمَّ اِنَّ قُلُوبَ الْمُخْبِتِینَ اِلَیْکَ وَالِهَةٌ وَسُبُلَ الرَّاغِبِینَ اِلَیْکَ شَارِعَةٌ.
این روایت نشان می‌دهد که امام سجاد و امام باقر (علیهما‌السّلام) قبر جدشان را به صورت مخفیانه و به تنهائی زیارت کرده‌اند.
حال سؤال این است که مضجع مطهر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به دست چه کسی آشکار شد که مردم از آن به بعد به صورت علنی به زیارت می‌آمدند؟

آشکار شدن مضجع شریف در چند مرحله

[ویرایش]

قبر مطهر حضرت به صورت علنی در طی چند مرحله آشکار شد.

← توسط امام صادق


قبر شریف امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) همواره در میان اهل بیت (علیهم‌السّلام) مشهور بود، اما آن بزرگواران از آشکار کردن آن برای عموم مردم به همان دلایلی که ذکر شد، خودداری می‌کرند، هر چند که در مواردی به برخی از یاران خاص خود نشان می‌دادند که نمونه آن را در روایتی از امام سجاد (علیه‌السّلام) که به ابوحمزه ثمالی نشان دادند، خواندیم، اما آشکار کردن این قبر برای عموم مردم در زمان امام صادق (علیه‌السّلام) اتفاق افتاد است، چرا که با ضعیف شدن حکومت بنی‌امیه و پس از به حکومت رسیدن عباسیان، ترسی که از دشمنی بنی‌امیه و خوارج وجود داشت، از بین رفته بود و ائمه و شیعیان در اوائل دوره بنی‌العباس آزادی بیشتری داشتند.
با توجه به این آزادی نسبی که برای حضرت پیش آمده بود امام صادق (علیه‌السّلام) آشکارا مضجع شریف جدشان امیرمؤمنان را هم زیات کردند و هم به شاگردان و ارادتمندان حضرت نشان دادند و برای بعضی از شاگردانش زیارت‌نامه و کیفیت زیارت را نیز تعلیم می‌داد. ما به مواردی از آن اشاره می‌کنیم.

←← زیارت قبر مطهر به تنهائی


سید بن‌ طاوس یکی از ماجرای زیارت حضرت را از زبان یکی از اصحابش این‌گونه نقل می‌کند:
وَرَوَی الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ السَّرَّادُ فِی کِتَابِ الْمَشِیخَةِ عَنْ اِسْحَاقَ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) قَالَ اِنِّی لَمَّا کُنْتُ بِالْحِیرَةِ عِنْدَ اَبِی الْعَبَّاسِ کُنْتُ آتِی قَبْرَ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) وَهُوَ بِنَاحِیَةِ الْحِیرَةِ اِلَی جَانِبِ غَرِیِّ النُّعْمَانِ فَاُصَلِّی عِنْدَهُ الصُّبْحَ وَاَنْصَرِفُ قَبْلَ الْفَجْر.
اسحاق بن جریر می‌گوید: حضرت صادق (علیه‌السّلام) فرمود: در وقتی که من در حیره نزد ابی‌العبّاس سفّاح بودم، به زیارت حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) می‌رفتم و قبر آن حضرت پهلوی عمارت غری در جانب نجف واقع است و نماز شب را در آنجا بجا می‌اوردم و قبل از صبح برمی‌گشتم.

←← نشان دادن قبر مطهر به صفوان


شاگردان و ارادتمندان آن حضرت نیز از محل مضجع شریف امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) از امام پرسیدند و حضرت محل دقیق آن را بیان کردند و گاهاً با اصحابش به زیارت قبر مطهر می‌رفتند. روایت در این‌باره متعدد است، در این‌جا به برخی از آنها که مدعای فوق را اثبات می‌کند اشاره می‌شود.

←←← روایت اول


محمد بن جعفر مشهدی، ابراهیم بن محمد ثقفی، سید بن طاوس و دیگران این روایت را نقل کرده‌اند:
صَفْوَانُ الْجَمَّالُ قَالَ: لَمَّا وَافَیْتُ مَعَ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ (علیه‌السّلام) الْکُوفَةَ یُرِیدُ اَبَا جَعْفَرٍ الْمَنْصُورَ قَالَ لِی یَا صَفْوَانُ اَنِخِ الرَّاحِلَةَ فَهَذَا قَبْرُ جَدِّی اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَاَنَخْتُهَا ثُمَّ نَزَلَ فَاغْتَسَلَ وَغَیَّرَ ثَوْبَهُ وَتَحَفَّی وَقَالَ لِیَ افْعَلْ مِثْلَ مَا اَفْعَلُهُ ثُمَّ اَخَذَ نَحْوَ الذَّکَوَاتِ وَقَالَ لِی قَصِّرْ خُطَاکَ وَاَلْقِ ذَقَنَکَ اِلَی الْاَرْضِ فَاِنَّهُ یُکْتَبُ لَکَ بِکُلِّ خُطْوَةٍ مِائَةُ اَلْفِ حَسَنَةٍ وَیُمْحَی عَنْکَ مِائَةُ اَلْفِ سَیِّئَةٍ وَیُرْفَعُ لَکَ مِائَةُ اَلْفِ دَرَجَةٍ وَیُقْضَی لَکَ مِائَةُ اَلْفِ حَاجَةٍ- وَیُکْتَبُ لَکَ ثَوَابُ کُلِّ صِدِّیقٍ وَشَهِیدٍ مَاتَ اَوْ قُتِلَ ثُمَّ مَشَی وَمَشَیْنَا مَعَهُ وَعَلَیْنَا السَّکِینَةُ وَالْوَقَارُ وَنُسَبِّحُ وَنُقَدِّسُ وَنُهَلِّلُ اِلَی اَنْ بَلَغْنَا الذَّکَوَاتِ فَوَقَفَ (علیه‌السّلام) وَنَظَرَ یَمْنَةً وَیَسْرَةً وَخَطَّ بِعُکَّازَتِهِ- وَقَالَ لِی اطْلُبْهُ فَطَلَبْتُ فَاِذَا اَثَرُ الْقَبْرِ ثُمَّ اَرْسَلَ دُمُوعَهُ عَلَی خَدَّیْهِ- وَقَالَ اِنَّا لِلَّهِ وَاِنَّا اِلَیْهِ راجِعُونَ وَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا الْوَصِیُّ الْبَرُّ التَّقِی...
صفوان شتربان می‌گوید: به خدمت حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) به کوفه آمدم در وقتی که آن حضرت به دیدن منصور دوانیقی تشریف می‌بردند در یک موضعی فرمود: شتر را بخوابان که این قبر جدّم حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) است. من شتر را خوابانیدم. حضرت پیاده شد و بعد از غسل جامه‌های خود را تغییر دادند و فرمودند: هر عملی که من انجام می‌دهم تو هم انجام بده. بعد از آن به جانب تپه‌های نجف روانه شدند و فرمودند: پاها را نزدیک هم بگذار و سر را به زیر‌انداز، همانا برای هر قدمی که برمی‌داری صد هزار حسنه در نامه عملت ثبت و صد هزار سیّئه از آن محو می‌کنند و صد هزار درجه در بهشت برایت بلند می‌کنند و صد هزار حاجت برآورده می‌شود و می‌نویسند برای تو ثواب هر صدّیق و هر شهیدی که مرده‌اند یا کشته شده‌اند. پس من به همراه ایشان در حال سکینه و وقار، و تسبیح و تقدیس و تهلیل و ذکر خدا به تپه‌ها رسیدیم. حضرت ایستادند و به دست راست و چپ نظر کردند و چوبی که در دست داشتند خطی کشیدند و فرمودند: جست و جو کن. من به کاوش پرداختم و ناگهان قبر نمایان شد. آب دیده مبارک آن حضرت بر روی مقدّسش روان شد و فرمودند: اِنَّا لِلَّهِ وَ اِنَّا اِلَیْهِ راجِعُونَ و بر صاحب آن قبر اینگونه سلام دادند:
السَّلَامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا الْوَصِیُّ الْبَرُّ التَّقِیُّ...
بعد از اتمام زیارت به حضرت عرض کردم: یَا سَیِّدِی تَاْذَنُ لِی اَنْ اُخْبِرَ اَصْحَابَنَا مِنْ اَهْلِ الْکُوفَةِ بِهِ قَالَ نَعَمْ وَاَعْطَانِی الدَّرَاهِمَ وَاَصْلَحْتُ الْقَبْر.
عرض کردم: سرورم! آیا اجازه می‌دهی تا دیگر یارانمان را در کوفه از این امر آگاه کنم؟ فرمود: آری. و مقداری پول به من داد و من قبر را اصلاح کردم.
در این روایت به صراحت آمده که به دستور حضرت، صفوان محل مضجع امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را علامت‌گذاری کردند و قطعاً اصلاح آن به این معنا است که صورت قبری برای مضجع شریف ساخت تا هنگامی که شیعیان به زیارت می‌آیند بدانند که این قبر حضرت است.

←←← روایت دوم


ابراهیم ثقفی نقل می‌کند:
عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ حَمَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (علیه‌السّلام) فَلَمَّا انْتَهَیْتُ اِلَی النَّجَفِ قَالَ یَا صَفْوَانُ تَیَاسَرْ حَتَّی تَجُوزَ الْحِیرَةَ فَتَاْتِیَ الْقَائِمَ قَالَ فَبَلَغْتُ الْمَوْضِعَ الَّذِی وَصَفَ لِی فَنَزَلَ وَتَوَضَّاَ ثُمَّ تَقَدَّمَ هُوَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ فَصَلَّیَا عِنْدَ قَبْرٍ فَلَمَّا قَضَیَا صَلَاتَهُمَا قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ اَیُّ مَوْضِعٍ هَذَا الْقَبْرُ قَالَ هَذَا قَبْرُ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) وَهُوَ الْقَبْرُ الَّذِی تَاْتِیهِ النَّاسُ هُنَاکَ.

صفوان بن مهران جمّال می‌گوید: من حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) را بر شتران خود سوار کرده به طرف نجف آوردم و چون به حیره رسیدند- و آن شهری بوده است در حوالی کوفه- فرمودند: یا صفوان! به دست چپ میل کن تا از حیره بگذریم و به طرف قائم برو. (گویا قایم عمارتی یا علامتی بوده است در حوالی نجف.) به آن جائی رسیدیم که قبر حضرت امیر را در آنجا نشان می‌دادند. حضرت به زیر آمدند و وضو ساختند و پیش ایستادند و با عبداللَّه بن الحسن نماز گزاردند. چون از نماز فارغ شدند، پرسیدم فدایت شوم! این چه موضع است؟ فرمود که این قبر علیّ بن ابی‌ طالب است (صلوات‌اللَّه‌علیه) و این قبری است که شیعیان به زیارتش می‌آیند.
سیدمحسن امین درباره این روایت می‌نویسد: وینبغی ان یکون هذا فی خلافة السفاح لانه هو الذی وفد علیه عبدالله بن الحسن.
شاید این در زمان خلافت سفاح (اولین خلیفه عباسی) باشد، زیرا سفاح کسی است که عبدالله بن حسن بر او وارد شد.

←←← روایت سوم


طبق این روایت، امام صادق (علیه‌السّلام) دور قبر مطهر جدش را برای صفوان خط کشید و حدود آن را معین کردند:
صَفْوَانُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَزَّازُ قَالَ حَدَّثَنِی صَفْوَانُ الْجَمَّالُ اَنَّهُ قَالَ خَرَجْتُ مَعَ الصَّادِقِ (علیه‌السّلام) مِنَ الْمَدِینَةِ اُرِیدُ الْکُوفَةَ فَلَمَّا جُزْنَا بَابَ الْحِیرَةِ قَالَ یَا صَفْوَانُ قُلْتُ لَبَّیْکَ یَا ابن‌رَسُولِ اللَّهِ قَالَ تُخْرِجُ الْمَطَایَا اِلَی الْقَائِمِ وَجِدَّ الطَّرِیقَ اِلَی الْغَرِیِّ قَالَ صَفْوَانُ فَلَمَّا صِرْنَا اِلَی قَائِمِ الْغَرِیِّ اَخْرَجَ رِشَاءً مَعَهُ دَقِیقاً قَدْ عُمِلَ مِنَ الْکِنْبَارِ ثُمَّ تَبَعَّدَ مِنَ الْقَائِمِ مَغْرِباً خُطًی کَثِیرَةً- ثُمَّ مَدَّ ذَلِکَ الرِّشَاءَ حَتَّی انْتَهَی اِلَی آخِرِهِ فَوَقَفَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ اِلَی الْاَرْضِ فَاَخْرَجَ مِنْهَا کَفّاً مِنْ تُرَابٍ فَشَمَّهُ مَلِیّاً ثُمَّ اَقْبَلَ یَمْشِی حَتَّی وَقَفَ عَلَی مَوْضِعِ الْقَبْرِ الْآنَ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ الْمُبَارَکَةِ اِلَی التُّرْبَةِ فَقَبَضَ مِنْهَا قَبْضَةً ثُمَّ شَهَقَ شَهْقَةً حَتَّی ظَنَنْتُ اَنَّهُ فَارَقَ الدُّنْیَا- فَلَمَّا اَفَاقَ قَالَ: هَاهُنَا وَاللَّهِ مَشْهَدُ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) ثُمَّ خَطَّ تَخْطِیطاً فَقُلْتُ یَا ابن‌رَسُولِ اللَّهِ مَا مَنَعَ الْاَبْرَارَ مِنْ اَهْلِ بَیْتِهِ مِنْ اِظْهَارِ مَشْهَدِهِ قَالَ حَذَراً مِنْ بَنِی مَرْوَانَ وَالْخَوَارِجِ اَنْ تَحْتَالَ فِی اَذَاهُ. .
صفوان جمّال می‌گوید: با حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) از مدینه مشرّفه بیرون رفتم و اراده کوفه داشتیم و چون از حیره گذشتیم، فرمود: که یا صفوان! گفتم: لبّیک یا ابن‌ رسول‌ اللَّه! فرمود: شتران را رو به قایم ببر (و «قایم» میلی یا عمارتی بوده است) و به طرف غری برو، چون به قائم رسیدند آن حضرت ریسمان باریکی بیرون آوردند و سرش را در قایم بند کردند و به طرف مغرب چند گام رفتند و آن ریسمان را کشیدند تا آنجا که ریسمان منتهی شد، ایستادند و کفی از خاک برداشتند و مدت زیاد بو کردند و چند قدم آمدند تا موضعی که اکنون موضع قبر آن حضرت است و به دست مبارک قبضه‌ای از خاک برداشتند و بوئید و فریادی زدند و از هوش رفتند و من گمان کردم که از دنیا مفارقت کرده است، چون به هوش آمد فرمودند: قسم به خدا این محلّ قبر حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) است. بعد از آن خطّی بر دور قبر کشیدند. من عرض کردم که یا ابن‌ رسول اللَّه! چه مانع شد معصومان این اهل بیت را از اظهار قبر آن حضرت؟ فرمودند: از خوف بنی‌مروان و خوارج (علیهم اللّعنه) اظهار نکردند و مخفی کردند.

←← تعلیم زیارت‌نامه به محمد بن مسلم


در روایت دیگر امام صادق (علیه‌السّلام) کیفیت زیارت جدش امیرمؤمنان را به یکی دیگر از اصحابش (محمد بن مسلم) تعلیم می‌دهد و این نشانگر این است که اصحاب حضرت، قبر مطهر را زیارت می‌کرده‌اند و این مزار شریف در میان مردم در زمان امام مشهور شد.
محمد بن مشهدی در کتاب المزار می‌نویسد:
اَنَّ الصَّادِقَ (علیه‌السّلام) عَلَّمَ مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ الثَّقَفِیَّ هَذِهِ الزِّیَارَةَ وَقَالَ اِذَا اَتَیْتَ مَشْهَدَ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَاغْتَسِلْ غُسْلَ الزِّیَارَةِ وَالْبَسْ اَنْظَفَ ثِیَابِکَ وَشَمَّ شَیْئاً مِنَ الطِّیبِ وَامْشِ- وَعَلَیْکَ السَّکِینَةُ والْوَقَارُ فَاِذَا وَصَلْتَ اِلَی بَابِ السَّلَامِ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ- وَکَبِّرِ اللَّهَ تَعَالَی ثَلَاثِینَ مَرَّةً.
حضرت صادق (علیه‌السّلام) این زیارت را به محمّد بن مسلم ثقفی تعلیم دادند و فرمودند: هرگاه به زیارت حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) رفتی غسل کن و پاکیزه‌ترین جامه‌های خود را بپوش و خود را خوشبو کن و به آرام دل و آرام تن راه رو وقتی به در روضه مقدّسه رسیدی رو به قبله کن و سی مرتبه اللَّه اکبر بگو، و بگو: السَّلَامُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَی خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ. .

←← زیارت مضجع توسط اصحاب امام صادق


پس از آشکار شدن قبر شریف آن حضرت توسط امام صادق (علیه‌السّلام)، شیعیان و دوست‌دارن امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به زیارت آن حضرت می‌آمدند. ما به چند روایت اکتفا می‌کنیم:
روایت اول: کلینی با سند صحیح نقل می‌کند عبدالله بن سنان، عمر بن یزید و حفص کناسی، قبر حضرت را زیات کرده‌اند:
اَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابن‌اَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ اَتَانِی عُمَرُ (عَمْرُو) بْنُ یَزِیدَ فَقَال لِی ارْکَبْ فَرَکِبْتُ مَعَهُ فَمَضَیْنَا حَتَّی اَتَیْنَا مَنْزِلَ حَفْصٍ الْکُنَاسِیِّ فَاسْتَخْرَجْتُهُ فَرَکِبَ مَعَنَا ثُمَّ مَضَیْنَا حَتَّی اَتَیْنَا الْغَرِیَّ فَانْتَهَیْنَا اِلَی قَبْرٍ فَقَالَ انْزِلُوا هَذَا قَبْرُ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَقُلْنَا مِنْ اَیْنَ عَلِمْتَ فَقَالَ اَتَیْتُهُ مَعَ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) حَیْثُ کَانَ بِالْحِیرَةِ غَیْرَ مَرَّةٍ وَخَبَّرَنِی اَنَّهُ قَبْرُه.
عبد اللَّه بن سنان گوید: عمر بن یزید نزد من آمد و گفت: سوار شو برویم من سوار شدم و همراه او رفتم تا به منزل حفص کناسی رسیدیم، او را هم از خانه بیرون آوردم، او هم همراه ما آمد تا به غری رسیدیم و به قبری برخوردیم، عمر گفت: فرود آئید که این قبر امیرالمؤمنین است، گفتیم تو از کجا دانی؟ گفت: زمانی که امام صادق (علیه‌السّلام) در حیره بود، بارها در خدمتش به اینجا آمدم و به من فرمود: این قبر آن حضرتست.
روایت دوم: سلیمان بن خالد و محمد بن مسلم قبر حضرت را زیارت کردند:
حَدَّثَ اَبُو نُعَیْمٍ الْحَسَنُ بْنُ اَحْمَدَ بْنِ مِیثَمِ بْنِ اَبِی نُعَیْمٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دُکَیْنٍ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍومُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالاَ مَضَیْنَا اِلَی الْحِیرَةِ فَاسْتَاْذَنَّا وَدَخَلْنَا اِلَی اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) فَجَلَسْنَا اِلَیْهِ وَسَاَلْنَاهُ عَنْ قَبْرِ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَقَالَ اِذَا خَرَجْتُمْ فَجُزْتُمُ الثُّوَیَّةَ وَالْقَائِمَ وَصِرْتُمْ مِنَ النَّجَفِ عَلَی غَلْوَةٍ اَوْ غَلْوَتَیْنِ- رَاَیْتُمْ ذَکَوَاتٍ بِیضٍ بَیْنَهَا قَبْرٌ جَرَفَهُ السَّیْلُ فَذَاکَ قَبْرُ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) قَالَ فَغَدَوْنَا مِنْ غَدٍ فَجُزْنَا الثُّوَیَّةَ وَالْقَائِمَ وَاِذَا ذَکَوَاتٌ بِیضٌ فَجِئْنَاهَا فَاِذَا قَبْرٌ کَمَا وَصَفَ قَدْ جَرَفَهُ السَّیْلُ فَنَزَلْنَا وَسَلَّمْنَا وَصَلَّیْنَا عِنْدَهُ ثُمَّ انْصَرَفْنَا فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ غَدَوْنَا اِلَی اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) فَوَصَفْنَا لَهُ فَقَالَ اَصَبْتُمْ اَصَابَ اللَّهُ بِکُمُ الرَّشَاد.
سلیمان بن خالد و محمّد بن مسلم نقل کردند که در حیره به خدمت حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) رفتیم و از موضع قبر حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) از ایشان سؤال کردیم. فرمودند: چون از کوفه بیرون می‌روید و از ثویه و قائم می‌گذرید یک تیر پرتاب یا دو تیر پرتاب راه مانده به تلی که آن را نجف می‌گویند تلکهای سفید نورانی می‌بینید، در میان آنها قبری هست که سیلاب‌ اندکی آن را رخنه کرده است، آن قبر حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) است. گفتند که ما روز دیگر صبحی از پی نشان رفتیم و چون به تلکهای سفید رسیدیم، قبر را به نحوی که فرموده بودند، یافتیم، در آنجا از چهارپایان فرود آمده و زیارت کردیم و نماز گذاردیم و برگشتیم. روز دیگر به خدمت آن حضرت رفتیم و این قضیه را نقل کردیم. فرمودند: که درست یافته‌اید، خدا شما را به راه راست بدارد!

← توسط‌ هارون الرشید


چنانچه اشاره شد آزادی نسبی که برای اهل بیت و علویان در اوائل حکومت عباسیان به اجراء گذاشته شده بود، در دوره‌های بعدی کم‌کم برداشته شد و خباثت درونی عباسیان روز به روز نسبت به خاندان رسول خدا بیشتر آشکار می‌شد. کار بدانجا رسید که امامان معصوم را زیر نظر قرار داده و زندانی کردند، علویان و فاطمیان را زنده به گور می‌کردند و هر روز صحنه زندگی برای شیعیان تنگ‌تر می‌شد، تا جائی که شاعر این چنین سروده است:
یا لیت جور بنی مروان قد دام لنا و لیت عدل بنی العباس فی النار
‌ای کاش جور و ستم بنی‌مروان همچنان مستدام می‌گردید و آرزو می‌کنم که عدالت گستری بنی‌عباس آتش می‌گرفت و از میان می‌رفت.
با این وضع، شیعیان از ترس خلفاء نمی‌توانستند به زیارت قبور ائمه از جمله به زیارت قبر مطهر امیرمؤمنان بروند. این سیاست حکام عباسیان باعث شد که این مضجع شریف یک بار دیگر از دلها فراموش شود و دوباره به همان وضع نخستینش، همانند تلی از خاک در آید.
در زمان‌ هارون، جریان شکاری پیش آمد که این قبر مطهر دوباره آشکار شد و عظمت از دست رفته آن در دل‌های عاشقان زنده گردید. و از آن به بعد دیگر‌ هارون مانع زیارت قبر مطهر نگردید، بلکه خود نیز به زیارت آن می‌آمد.
جریان آشکار شدن قبر امیرمؤمنان را منابع تاریخی ذکر کرده‌اند، اما جالب توجه این است که روایت آن، از یک راوی به دو طریق نقل شده است:
مُحَمَّدُ بْنُ زَکَرِیَّا قَالَ حَدَّثَنَا عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَائِشَةَقَالَ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَازِمٍ قَالَ خَرَجْنَا یَوْماً مَعَ الرَّشِیدِ مِنَ الْکُوفَةِ نَتَصَیَّدُ فَصِرْنَا اِلَی نَاحِیَةِ الْغَرِیَّیْنِ وَالثُّوَیَّةِ فَرَاَیْنَا ظِبَاءً فَاَرْسَلْنَا عَلَیْهَا الصُّقُورَ وَالْکِلَابَ فَجَاوَلَتْهَا سَاعَةً ثُمَّ لَجَاَتِ الظِّبَاءُ اِلَی اَکَمَةٍ فَسَقَطَتْ عَلَیْهَا فَسَقَطَتِ الصُّقُورُ نَاحِیَةً وَرَجَعَتِ الْکِلَابُ فَعَجِبَ الرَّشِیدُ مِنْ ذَلِکَ ثُمَّ اِنَّ الظِّبَاءَ هَبَطَتْ مِنَ الْاَکَمَةِ فَهَبَطَتِ الصُّقُورُ وَالْکِلَابُ فَرَجَعَتِ الظِّبَاءُ اِلَی الْاَکَمَةِ فَتَرَاجَعَتْ عَنْهَا الْکِلَابُ وَالصُّقُورُ فَفَعَلَتْ ذَلِکَ ثَلَاثاً فَقَالَ الرَّشِیدُ ارْکُضُوا فَمَنْ لَقِیتُمُوهُ فَاْتُونِی بِهِ فَاَتَیْنَاهُ بِشَیْخٍ مِنْ بَنِی اَسَدٍ فَقَالَ لَهُ هَارُونُ اَخْبِرْنِی مَا هَذِهِ الْاَکَمَةُ قَالَ اِنْ جَعَلْتَ لِیَ الْاَمَانَ اَخْبَرْتُکَ قَالَ لَکَ عَهْدُ اللَّهِ وَمِیثَاقُهُ اَلَّا اُهَیِّجَکَ وَلَا اُوذِیَکَ فَقَالَ حَدَّثَنِی اَبِی عَنْ آبَائِهِ اَنَّهُمْ کَانُوا یَقُولُونَ اِنَّ فِی هَذِهِ الْاَکَمَةِ قَبْرَ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ (علیه‌السّلام) جَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً لَا یَاْوِی اِلَیْهِ شَیْ ءٌ اِلَّا اَمِنَ فَنَزَلَ هَارُونُ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّاَ وَصَلَّی عِنْدَ الْاَکَمَةِ وَتَمَرَّغَ عَلَیْهَا وَجَعَلَ یَبْکِی ثُمَّ انْصَرَفْنَا.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَائِشَةَ فَکَاَنَّ قَلْبِی لَمْ یَقْبَلْ ذَلِکَ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ حَجَجْتُ اِلَی مَکَّةَ فَرَاَیْتُ بِهَا یَاسِراً رَحَّالَ الرَّشِیدِ وَکَانَ یَجْلِسُ مَعَنَا اِذَا طُفْنَا فَجَرَی الْحَدِیثُ اِلَی اَنْ قَالَ قَالَ لِیَ الرَّشِیدُ لَیْلَةً مِنَ اللَّیَالِی وَقَدْ قَدَّمْنَا مِنْ مَکَّةَ فَنَزَلْنَا الْکُوفَةَ یَا یَاسِرُ قُلْ لِعِیسَی بْنِ جَعْفَرٍ فَلْیَرْکَبْ فَرَکِبَا جَمِیعاً وَرَکِبْتُ مَعَهُمَا حَتَّی اِذَا صِرْنَا اِلَی الْغَرِیَّیْنِ فَاَمَّا عِیسَی فَطَرَحَ نَفْسَهُ فَنَامَ وَاَمَّا الرَّشِیدُ فَجَاءَ اِلَی اَکَمَةٍ فَصَلَّی عِنْدَهَا فَکُلَّمَا صَلَّی رَکْعَتَیْنِ دَعَا وَبَکَی وَتَمَرَّغَ عَلَی الْاَکَمَةِ ثُمَّ یَقُولُ یَا عَمِّ اَنَا وَاللَّهِ اَعْرِفُ فَضْلَکَ وَسَابِقَتَکَ وَبِکَ وَاللَّهِ جَلَسْتُ مَجْلِسِی الَّذِی اَنَا فِیهِ وَاَنْتَ اَنْتَ وَلَکِنَّ وُلْدَکَ یُؤْذُونَنِی وَیَخْرُجُونَ عَلَیَّ ثُمَّ یَقُومُ فَیُصَلِّی ثُمَّ یُعِیدُ هَذَا الْکَلَامَ وَیَدْعُو وَیَبْکِی حَتَّی اِذَا کَانَ فِی وَقْتِ السَّحَرِ قَالَ لِی یَا یَاسِرُ اَقِمْ عِیسَی فَاَقَمْتُهُ فَقَالَ لَهُ یَا عِیسَی قُمْ فَصَلِّ عِنْدَ قَبْرِ ابن‌عَمِّکَ قَالَ لَهُ وَاَیُّ عُمُومَتِی هَذَا قَالَ هَذَا قَبْرُ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ فَتَوَضَّاَ عِیسَی وَقَامَ یُصَلِّی فَلَمْ یَزَالا کَذَلِکَ حَتَّی طَلَعَ الْفَجْرُ فَقُلْتُ: یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ اَدْرَکَکَ الصُّبْحُ فَرَکِبْنَا وَرَجَعْنَا اِلَی الْکُوفَةِ.
عبداللّه حازم می‌گوید: روزی همراه‌ هارون‌الرشید برای شکار از کوفه خارج شدیم در غریین و ثویه چند آهو را مشاهده کردیم، بازها و سگ‌ها را بطرف آنها فرستادیم که به مدت یک ساعت آنها را دنبال کردند آخرالامر حیوانات بی‌چاره شده خود را به پناه پشته درآورده بازها به طرفی رفته و سگ‌های شکاری به جانب ما آمدند.‌ هارون از این پیش آمد شگشف زده شد. اما بلافاصله آهوان از آن به پایین آمدند دو مرتبه بازها و سگ‌ها به آنها حمله کردند اما باز آنها که خود را بیچاره دیدند به همان پشته پناه بردند تا سه مرتبه این عمل تکرار شد و آن روز از شکار باز ماندند.
هارون دستور داد بروید در این نزدیکی هر کسی را ملاقات کردید به حضور آورید تا ما را از آن قضیه مطلع گرداند.
پیرمردی از مردم بنی‌اسد را حاضر کردند‌ هارون پرسید این پشته و قضیه آن را کاملا بیان کن و ما را از پیش آمدی که دیده‌ایم اطلاع بده؟ پاسخ داد: اگر مرا امان دهی حقیقت آن را برای تو شرح خواهم داد.‌ هارون گفت: با خدا پیمان بستم که اگر حقیقت آن را بگوئی بتو آسیبی نرسانم.
آن مرد گفت: پدرم از پدرانش نقل می‌کرده که در زیر این پشته مرقد مطهر امیرالمؤمنین است و آن را خدای متعال حرم امن خود قرار داده هرکس بدان‌جا پناهنده شود از هر آسیب و گزندی در امانست.
هارون از شنیدن این حقیقت به خود آمد، پیاده شد وضو گرفت و در کنار آن پشته نماز گزارد. صورت بخاک مالید و گریست و از آنجا بازگشتیم.
محمد بن عایشه می‌گوید: حکایت را به گونه‌ای که نقل کردم از عبداللَّه حازم شنیدم لیکن قلب من آن را نمی‌پذیرفت و افسانه می‌پنداشت تا سالی که به حج بیت اللَّه مشرف شدم در آنجا با ساربان رشید ملاقات کردم. پس از طواف در گوشه نشسته از همه‌جا سخن می‌گفتیم تا گفتگوی ما به اینجا رسید که شبی از شبها که از مکه برگشته و در کوفه نزول کردیم،‌ هارون به من گفت: ‌ای یاسر به عیسی بن جعفر بگو با مابیاید. آمدیم تا به غریین رسیدیم عیسی خوابید لیکن‌ هارون به طرف پشته آمده شروع کرد به نماز خواندن، هر دو رکعت نمازی را که سلام می‌داد دعا می‌کرد و می‌گریست و صورت بر آن پشته می‌مالید و می‌گفت:
‌ای پسر عم سوگند به خدا! بزرگی و فضیلت ترا می‌شناسم و متوجهم که تو از همه مقدم‌تر به شرف اسلام مشرف شدی و من به این مقامی که نائل گردیده‌ام ببرکت تست لیکن فرزندان تو مرا آزار می‌کنند و بر من خروج می‌نمایند آنگاه حرکت کرده مشغول نماز شد و چون از نماز فارغ شد همین سخن را تکرار کرده و می‌گریست و با این حال تا وقت سحر به سر برد در آن هنگام دستور داد تا عیسی را بیدار کنم چون عیسی بیدار شد به او گفت: برخیز کنار قبر پسر عمت نماز بخوان پرسید قبر کدام پسر عم مناست؟ گفت: قبر علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام). عیسی هم وضو گرفت و به نماز مشغول شد و پیوسته نماز می‌خواندند تا سپیده صبح دمید پیش آمده گفتم: بامداد ظاهر شد آنگاه بطرف کوفه بازگشتیم.
در بعضی از نقل‌ها آمده که‌ هارون از آن مردی که محل قبر مطهر را نشان داد پرسید: از کجا می‌دانید که اینجا محل دفن علی بن ابی‌طالب است؟ او در جواب گفت:
قال: کنت اخرج الیه مع ابی فیزوره، واخبرنی انّه کان یجیء مع جعفر الصادق فیزوه، وانّ جعفراً کان یجیء مع ابیه محمّد الباقر فیزوره، وان محمّداً کان یجیء مع علی بن الحسین فیزوره، وانّ الحسین اعلمهم انّ هذا قبره. فتقدّم الرشید بان یحجّر ویبنی علیه، فکان اوّل من بنی علیه هو، ثمّ تزاید البناء.
من همراه پدرم به زیارت می‌آمدم و پدرم مرا خبر داد که او با امام صادق به زیارت می‌آمد و امام صادق با پدرش محمد باقر و او نیز با علی بن حسین به زیارت می‌آمدند و امام حسین آنها را بر قبر پدرش آگاه ساخت. پس‌ هارون رشید به سنگ چینی و بناء قبر اقدام نمود، او اولین کسی بود که بالای قبر مطهر بناء ایجاد کرد و پس از آن بناها فراوان شد.
[۱۰۴] ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر.


نظر بزرگان شیعه در آشکار شدن قبر مطهر

[ویرایش]

بزرگان شیعه نیز تصریح دارند که اولین مرتبه، قبر حضرت توسط امام صادق (علیه‌السّلام) به صورت علنی آشکار شد که از آن به بعد شیعیان به زیارت این مضجع شریف می‌رفتند. در این‌جا به تصریح دوتن از بزرگان شیعه اکتفا می‌کنیم.

← شیخ مفید


شیخ مفید از بزرگان علمای شیعه در این‌باره می‌نویسد:
فلم یزل قبره (علیه‌السّلام) مخفی حتی دل علیه الصادق جعفر بن محمد (علیهما‌السّلام) فی الدولة العباسیة، وزاره عند وروده الی ابی جعفر (ابو جعفر المنصور عبدالله بن محمد بن علی بن العباس، ثانی خلفاء بنی العباس، ) - وهو بالحیرة - فعرفته الشیعة واستانفوا اذ ذاک زیارته (علیه‌السّلام) وعلی ذریته الطاهرین.
پیوسته قبر مطهر حضرت پنهان بود تا این‌که امام صادق (علیه‌السّلام) در زمان دولت عباسی آن را آشکار و به مردم راهنمائی کرد و در موقع ورودش به نزد منصور دوانقی، دومین خلیفه عباسی که در حیره بود، آن را زیارت کرد. با این زیارت حضرت، شیعیان محل دفن بدن حضرت را شناختند و از آن به بعد زیارت را آغاز کردند.

← سیدمحسن امین


وقد دل الصادق (علیه‌السّلام) جماعة من اصحابه علی قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) بظهر الکوفة فی المکان المعروف منهم ابو بصیر وعبدالله بن طلحة ومعلی بن خنیس ویونس بن ظبیان وزارة وغیرهم وقبل ذلک جاء الامام علی زین العابدین (علیه‌السّلام) من الحجاز الی العراق مع خادم له لزیارته فزاره ثم رجع ولکن لم یعرفه جمیع الناس ثم عرفه واظهره الرشید العباسی بعد سنة ۱۷۰ فعرفه عامة الناس.
امام صادق (علیه‌السّلام) گروهی از یارانش را از قبر محل قبر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در پشت کوفه در همان مکان معروف آگاه ساخت. از جمله اصحابش ابوبصیر، عبدالله بن طلحه، معلی بن خنیس، یونس بن ظبیان، و زراره و غیر آنها است. پیش از امام صادق علیه السلام، امام سجاد (علیه‌السّلام) با غلامش از حجاز برای زیارت قبر جدش به عراق می‌آمد و بر می‌گشت، اما همه مردم به قبر مطهر آگاهی نیافتند. پس از امام صادق (علیه‌السّلام)،‌ هارون‌الرشید پنجمین خلیفه عباسی بعد از سال ۱۷۰ آن قبر مطهر را آشکار کرد و پس از آن همه مردم آن را شناختند.

← نتیجه


طبق منابع و روایات، قبر مطهر حضرت علی (علیه‌السّلام) طی دو مرحله آشکار شد. مرحله اول در زمان امام صادق (علیه‌السّلام) و مرحله دوم در زمان‌ هارون‌الرشید عباسی است.
باید توجه نمود که فاصله بین زمان شهادت امام صادق (علیه‌السّلام) تا خلافت‌ هارون تقریباً ۲۲ سال است. طبیعی است که در این فاصله زمانی، اگر کسی نتواند به زیارت برود، آن محل به کلی فراموش خواهد شد و اگر دیوار و بنائی هم داشته باشد خراب می‌شود.
آشکار شدن به این معناست که مردم و عاشقان حضرت طی این دو مرحله بدون ترس و دغدغه و به‌صورت علنی می‌توانستند به زیارت بروند وگرنه خود مضجع شریف برای اهل بیت و افراد خاص از شیعیان معلوم بود اما آنها در غیر از این دو زمان نمی‌توانستند علنی به زیارت بروند.

بناء عمارت و گنبد و ضریح

[ویرایش]

عمارت و ساخت گنبد و ضریح حرم مطهر امام علی (علیه‌السّلام) مراحل متعددی را در دوران‌های مختلف طی کرده است.
پیش از این گفتیم که بعد از امام صادق (علیه‌السّلام) برای دومین بار‌ هارون‌الرشید قبر را کشف و آن را برای همگان آشکار کرد.

← توسط هارون‌الرشید


طبق مدارک تاریخی، بعد از این که‌ هارون به قبر مطهر آگاهی یافت علاوه براین که زیارت را به صورت آزاد اعلام کرد، خودش نیز مرتب به زیارت می‌رفت و دستور دارد که بالای مرقد مطهر حضرت گنبد بسازند و این نخستین گنبد بر این بارگاه شریف بوده است.

←← دیدگاه بزرگان شیعه و سنی


بزرگان شیعه و سنی بر این مطلب تصریح کرده‌اند که ما دیدگاه چند تن از علماء را در این‌باره متذکر می‌شویم.

←←← ابراهیم ثقفی


ثم ان‌هارون امر فبنی علیه قبة واخذ الناس فی زیارته والدفن لموتاهم حوله الی ان کان زمن عضد الدولة فناخسرو بن بویه الدیلمی فعمره عمارة عظیمة واخرج علی ذلک اموالا جزیلة وعین له اوقافا. ولم تزل عمارته باقیة الی سنة ثلاث وخمسین وسبعمائة وکان قد ستر الحیطان یخشب الساج المنقوش فاحترقت تلک العمارة وجددت عمارة المشهد علی ما هی علیه الآن وقد بقی من عمارة عضد الدولة قلیل وقبور آل بویه هناک ظاهرة مشهورة لم تحترق.
سپس‌ هارون دستور داد تا بر آرمگاه حضرت گنبدی بسازند. از آن پس مردم به زیارت قبر مطهر می‌آمدند و مردگانشان را در کنار آن دفن می‌کردند تا این‌که زمان عضدالدوله که از آل بویه بود، فرا رسید. ایشان عمارت بزرگی از مال خودش بر آرامگاه حضرت بنا کرد و بر این مرقد شریف اوقافی را معین کرد. عمارت او تا سال هفت صد و پنجاه و سه هجری قمری باقی بود دیوار آن را با چوب ساج نقش دار پوشانده بود. این عمارت در آتش سوخت و عمارت جدیدی بر مشهد امام بنا شد که تا الآن باقی است اما از عمارت عضدالدوله کمی از آن باقی مانده و قبرهای آل بویه در آنجا مشهود است که نسوخته بود.

←←← سید بن‌ طاوس


وفیما یذکر ابن‌طحال: ان الرشید بنی علیه بنیانا بآجر ابیض اصغر من هذا الضریح الیوم من کل جانب بذراع، ولما کشفنا الضریح الشریف وجدنا مبنیا علیه تربة وجصا، وامر الرشید ان یبنی علیه قبة فبنیت من طین احمر وطرح علی راسها جرة خضراء وهی فی الخزانة الیوم.
به گفته ابن‌طحال، رشید دیواری از آجر سفید، کوچک‌تر از ضریح امروزی، که از هر جانب یک ذراع طول داشت، بر قبر آن حضرت بنا کرد. هنگامی که ما ضریح شریف آن حضرت را پیدا کردیم آن را ساخته شده از خاک و گچ یافتیم. رشید دستور داده بود قبه‌ای بر آرامگاه آن حضرت بسازند، آن قبه از گل سرخ ساخته شده و بر سر آن نشانی سبز بود که هم اکنون در خزانه موجود است.

←←← جمال‌الدین احمد حسینی


ایشان بعد از نقل ماجرای زیارت و نماز عیسی بن جعفر، همان عبارت ابراهیم ثقفی کوفی را ذکر کرده است:
... ثم ان‌ هارون امر فبنی علیه قبة واخذ الناس فی زیارته والدفن لموتاهم حوله، .... لم تحترق.

←←← دیلمی


حسن دیلمی می‌نویسد: وامر ان یبنی فیه (قبّة) باربعة ابواب، فبنی وبقی الی ایّام السلطان عضد الدولة رحمه الله، فجاء واقام فی ذلک الطرف قریباً من سنة هو وعساکره، فبعث فاُتی بالصنّاع والاساتذة من الاطراف، وخرّب تلک العمارة وصرف اموالا کثیراً جزیلة، وعمّر عمارة جلیلة حسنة، وهی العمارة التی کانت قبل عمارة الیوم.
هارون دستور داد که قبه‌ای را با چهار درب بر آن بسازند و این بناء ساخته شد و تا زمان سلطان عضدالدوله از آل بویه باقی بود، اما او وقتی به نجف آمد قریب یک سال همراه سربازانش در آنجا ماند به دستور او معماران و استادان را از آوردند و این عمارت را خراب نموده و عمارت خوب دیگری را بنا کردند و در این راه اموال زیادی را صرف کرد و این عمارت قبل از عمارت امروزی است.

←←← علامه محمدباقر مجلسی


ایشان نیز بعد از نقل روایت درباره صید و کشف قبر، همان عبارت فوق را بیان کرده است.

←←← محسن امین


تعمیر القبر الشریف: العمارة الاولی، اول من عمره‌ هارون الرشید بعد سنة ۱۷۰ وما فی بعض الکتب من ان ذلک کان سنة ۱۵۵ اشتباه لان الرشید استخلف سنة ۱۷۰ ومات سنة ۱۹۳ واظهاره القبر وتعمیره انما کان فی خلافته.
اولین عمارت حرم مطهر بعد از سال ۱۷۰ هجری توسط‌ هارون انجام شد و این‌که در بعضی کتاب‌ها گفته شده در سال ۱۵۵ بوده، اشتباه است، زیرا رشید در سال ۱۷۰ به خلافت رسید و در سال ۱۹۳ از دنیا رفت آشکار کردن قبر و تعمیر آن در زمان خلافتش بود.
نتیجه:
با توجه به روایات و اظهار نظر علماء، روشن شد که اولین گنبد را‌ هارون‌الرشید از خلفای عباسی بعد از سال ۱۷۰ بر روی مضجع شریف امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بنا کرد.

← توسط محمد بن زید حسنی


دومین عمارت که بر قبر مطهر حضرت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) صورت گرفت توسط محمد بن زید حسنی ملقب به داعی صغیر است که منصب فرمانروائی طبرستان را بر عهده داشت. این جریان را نیز منابع متعدد نقل کرده است.

←← سید محسن امین


صاحب کتاب اعیان الشیعه در ضمن این که این شخصیت را از جهت نسبی و جایگاه او در میان مردم معرفی کرده، به عمارت قبر مطهر نیز که توسط او انجام شده اشاره می‌کند:
العمارة الثانیة، عمارة محمد بن الحسنی الملقب بالداعی الصغیر صاحب بلاد الدیلم وطبرستان فانه امر بعمارته وعمارة الحائر بکربلاء والبناء علیهما بعد سنة ۲۷۹ وبنی علی المشهد العلوی حصنا فیه سبعون طاقا، وهو محمد بن بن محمد بن اسماعیل بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن ابی طالب الملقب بالداعی الصغیر ملک الطبرستان بعد اخیه الحسن بن زید.

دومین عمارت، عمارت محمد بن حسنی ملقب به داعی صغیر، صاحب بلاد دیلم و طبرستان، است. وی به عمارت قبر امیرالمؤمنین و نیز عمارت حائر در کربلا، پس از سال ۲۷۹ هـ فرمان داد. همچنین او بر قبر علی (علیه‌السّلام) دژی ساخت که هفتاد طاق داشت. نام کامل این مرد محمد بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابی‌طالب ملقب به داعی صغیر بود که پس از برادرش حسن بن زید، به فرمانروایی طبرستان رسید.

←← سیدتحسین آل شبیب موسوی


محقق کتاب «فرحة الغری» در مقدمه این کتاب می‌نویسد:
العمارة الثانیة؛ عمارة محمد بن الحسنی الملقب (بالداعی الصغیر) صاحب بلاد الدیلم وطبرستان. فانه امر بعمارته وعمارة الحائر الحسینی والبنا علیهما بعد سنة ۲۷۹ ه وبنی علی المشهد العلوی حصنا فیه سبعون طاقا، وقد اخبر الامام الصادق (علیه‌السّلام) بهذا البنا قبل وقوعه حیث قال: لا تذهب اللیالی والایام حتی یبعث الله رجلا ممتحنا فی نفسه فی القتل یبنی علیه حصنا فیه سبعون طاقا.
عمارت دوم، عمارت محمد حسنی مقلب به داعی صغیر است که او فرمانروای دیلم و طبرستان بود. او بعد از سال ۲۷۹ به عمارت حائر امام حسین و عمارت مضجع شریف امام علی (علیه‌السّلام) دستور داد و بر مشهد علوی دیواری که ۷۰ طاق داشت بنا کرد و امام صادق (علیه‌السّلام) از بنای این ساختمان قبلاً خبر داده بود و فرمود: شب و روز نمی‌گذرد مگر این‌که خداوند مردی که قلبش را به جهاد آزموده بر می‌انگیزد، او بر مشهد علوی دیواری را که دارای ۷۰ طاق باشد بنا خواهد کرد.
روایتی را که آل شبیب به آن استناد کرده، در بسیاری از منابع روایی نقل شده است و راوی حدیث، حبیب بن حسین در پایان می‌گوید: سمعت هذا الحدیث قبل ان یبنی علی الموضع شئ، ثم ان محمد بن وجه فبنی علیه، فلم تمض الایام حتی امتحن محمد فی نفسه بالقتل.
این روایت را قبل از اینکه چیزی بر این جایگاه بنا شود، شنیدم. پس از آن محمد بن زید به آن‌جا توجه کرد و بر آن موضع بنا ساخت. زمانی نگذشت تا این‌که محمد امتحان خودش را با کشته شدن پس داد.
بعضی از نقل‌ها حکایت از این دارد که این بنا توسط برادر محمد بن زید، حسن بن زید معروف به داعی کبیر که در سال ۲۵۰ به فرمانروایی طبرستان رسید و در سال ۲۷۰ وفات یافت، صورت گرفته است:
طبق بعضی نقل‌ها، اولین عمارت توسط محمد بن زید بنا شده نه‌ هارون!
تا اینجا ثابت شد که اولین عمارت توسط‌ هارون و دومین عمارت توسط محمد بن زید انجام شد، به ویژه این که عبارت سید بن‌ طاوس: وطرح علی راسها جرة خضراء وهی فی الخزانة الیوم.
نشان سبز که بر بالای گنبد آن حضرت نصب شده بود در خزانه موجود است.
این قول را تقویت می‌کند، اما طبق بعضی از نقل‌ها، اولین عمارت، از محمد بن زید داعی است نه عمارت‌ هارون.

←←← روایات معارض


روایات معارض این است:
۱. روایت ابن‌جوزی در المنتظم:
انبانا شیخنا ابو بکر بن عبد الباقی، قال: سمعت ابا الغنائم ابن‌النرسی یقول: ما بالکوفة احد من اهل السنة والحدیث الا ابیا، وکان یقول: توفی بالکوفة ثلثمائة وثلاثة عشر. رجلاً من الصحابة لا یتبین قبراحد منهم الاَ قبر علی علیه السلام، وقال: جاء جعفر بن محمد، ومحمد بن علی بن الحسین فزارا الموضع من قبر امیرالمؤمنین علی ولم یکن اذ ذاک القبر، وما کان الاَ الارض حتی جاء محمد بن الداعی واظهر القبر.
استاد ما ابوبکر بن عبدالباقی به ما گفت از ابوالغنائم ابن‌ نرسی شنیدم که می‌گفت: سیصد و سیزده تن از صحابه در کوفه مرده‌اند که جز قبر علی، قبر کس دیگری از آنان معلوم نیست. و جعفر بن محمد و محمد بن علی بن حسین به کوفه آمده محل قبر امیرالمؤمنین را زیارت کردند و در آن هنگام اثری از خود قبر نبود و تنها زمین خالی به چشم می‌خورد تا آنکه محمد بن داعی آمد و قبر را آشکار کرد.
۲. روایت طبری:
وحدثنی ابو عبدالله الحسین بن عبدالله الحرمی، قال: حدثنا ابو محمد‌هارون بن موسی التلعکبری، قال: حدثنا ابو علی محمد بن همام، قال: حدثنا حبیب بن الحسین، قال: حدثنا ابو‌هاشم عبید بن خارجة، عن علی بن عثمان، عن فرات بن الاحنف، قال: کنت مع ابی عبدالله (علیه‌السّلام) ونحن نرید زیارة امیرالمؤمنین صلوات الله علیه، فلما صرنا الی الثویة نزل فصلی رکعتین، فقلت: یا سیدی، ما هذه الصلاة؟ قال: هذا موضع منبر القائم.... ثم مضی ومضیت معه حتی انتهی الی موضع، فنزل وصلی رکعتین، وقال: ‌ها هنا قبر امیرالمؤمنین صلوات الله علیه، اما انه لا تذهب الایام حتی یبعث الله رجلا ممتحنا فی نفسه بالقتل، یبنی علیه حصنا فیه سبعون طاقا. قال حبیب بن الحسین: سمعت هذا الحدیث قبل ان یبنی علی الموضع شئ، ثم ان محمد بن وجه فبنی علیه، فلم تمض الایام حتی امتحن محمد فی نفسه بالقتل.
از حبیب بن حسین از عبید بن خارجه از علی بن عثمان از فرات بن احنف از امام صادق (علیه‌السّلام) در حدیث زیارت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) نقل شده است که گفت: ...... اینجا قبر امیرالمؤمنین است. بدانید که روزگاری نمی‌گذرد تا آنکه خداوند مردی که قلبش را به جهاد آزموده است، بر می‌انگیزد و او بر این قبر بنایی می‌سازد. حبیب بن حسین گوید: پیش از اینکه بر این قبر بنایی ساخته شود، این حدیث را شنیدم. سپس محمد بن زید به اینجا توجه کرد و بنایی بر آن ساخت.

←← پاسخ سیدمحسن امین


ویمکن ان یکون بناء الرشید قد انهدم ودرس لا سیما انه کان من طین احمر واما بناؤه القبر بالآجر الابیض فالظاهر انه کان تحت الارض ولم یکن ظاهرا منه الا قدر اربع اصابع او نحو ذلک فطمر بالرمال علی طول المدة.
ممکن است بنایی که رشید آن را ساخته بود ویران شده باشد. علی‌الخصوص آنکه جنس این بنا از گل سرخ بوده است. و اما اینکه گفته‌اند بنایی از آجر سفید روی این قبر ساخته‌اند، ظاهرا این بنا مربوط به زیر زمین بوده که جز چهار انگشت یا مانند آن از خاک بیرون نبوده که آن هم با گذشت زمان از میان رفته است.
بنابراین ممکن است بناء‌ هارون از بین رفته و محمد بن زید بناء دیگری بر آن ساخته است. و این هردو هیچگونه منافات ندارند.

← توسط عضدالدوله


بناء سوم بر قبر مطهر حضرت علی (علیه‌السّلام) از عضدالدوله فنا خسرو ابن‌ حسن از آل بویه است. عمارت او از بهترین عمارتی بود که تا آن روز بر قبر مطهر انجام شده بود، زیرا ایشان از بهترین معماران آن روز در این ساخت بهره گرفت و دیوارهای آن را با چوب ساج پوشانید و برای سرو سامان دادن به حرم مطهر اوقاف را بنیان نهاد.
این جریان را افراد ذیل نقل کرده‌اند.

←← سید محسن امین


صاحب اعیان الشیعه در این‌باره می‌نویسد:
العمارة الثالثة عمارة السلطان عضد الدولة فناخسرو بن بویه الدیلمی فی ایام الطائع فانه عمر المشهدین العلوی والحسینی وبلغ الغایة فی تعظیمهما والاوقاف علیهما وعمر مشهد امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) عمارة عظیمة وانفق علیه اموالا جلیلة وستر حیطانه بخشب الساج المنقوش ووقف له الاوقاف وبنی علیه قبة بیضاء،
وفیها یقول ابن‌الحجاج الشاعر المشهور:
یا صاحب القبة البیضاء علی النجف من زار قبرک واستشفی لدیک شفی.
وملک عضد الدولة العراق سنة ۳۶۷ وتوفی ۳۷۲ والظاهر ان العمارة کانت سنة ۳۶۹ فما یوجد فی بعض المؤلفات ان عمارته کانت سنة ۳۳۸ وما فی بعضها انها کانت سنة ۳۷۶ اشتباه لان التاریخ الاول متقدم علی ولایته العراق والثانی متاخر عن وفاته.
سومین کسی که قبر امیرالمؤمنین را ساخت فنا خسرو بن بویه دیلمی بود که در ایام الطایع به چنین اقدامی دست زد. وی مقبره علی (علیه‌السّلام) و نیز مقبره حسین (علیه‌السّلام) را عمارت کرد و در بزرگداشت این دو قبر و اختصاص اوقاف به آنها، تلاش بسیاری کرد. وی بر قبر امیرالمؤمنین بنایی بزرگ ساخت و اموالی گران‌بها بدان بخشید و دیوارهای آن عمارت را با چوب‌های منقوش ساج پوشانید و گنبدی سفید بر آن ساخت. ابن‌حجاج شاعر مشهور درباره آن گنبد می‌گوید:
‌ای صاحب گنبد سفید بر نجف هر کس قبر تو را زیارت کند و شفا بطلبد نزد تو شفاست.
عضدالدوله در سال ۳۶۷ هـ بر عراق دست یافت و در سال ۳۷۲ هـ از دنیا رفت و ظاهرا تاریخ ساختن این عمارت به سال ۳۶۹ هـ مربوط می‌شود. و آنچه در برخی از کتاب‌ها دیده می‌شود که سال ساختن این عمارت را ۳۳۸ یا ۳۷۶ ذکر کرده‌اند، اشتباه است، زیرا تاریخ اول، پیش از دست یافتن عضدالدوله بر عراق و تاریخ دوم به پس از مرگ او، مربوط می‌شود.

←← صاحب ارشادالقلوب


صاحب ارشاد القلوب می‌گوید:
وامر ان یبنی فیه (قبّة) باربعة ابواب، فبنی وبقی الی ایّام السلطان عضد الدولة رحمه الله، فجاء واقام فی ذلک الطرف قریباً من سنة هو وعساکره، فبعث فاُتی بالصنّاع والاساتذة من الاطراف، وخرّب تلک العمارة وصرف اموالا کثیراً جزیلة، وعمّر عمارة جلیلة حسنة، وهی العمارة التی کانت قبل عمارة الیوم.
هارون دستور داد بر قبر علی گنبدی با چهار در بسازند، این ساختمان تا زمان سلطان عضدالدوله بر جای بود. چون عضدالدوله آمد، در همین مکان خود و لشکرش نزدیک یک سال اقامت کردند. او دستور داد صنعت کاران و استادان فن را از اطراف و اکناف آوردند و این عمارت را خراب کرد و اموال بسیار و گران‌بهایی خرج کرد تا آنکه مقبره را به صورتی نیکو و زیبا ساخت و این عمارتی است که تا پیش از عمارت امروزی، باقی بود.
در منابع اهل سنت نیز آمده است که عضدالدوله قبر مطهر را ساخت.

←← ابن‌سمعون بغدادی


وعضد الدولة هو الذی اظهر قبر علی بن ابی طالب رضی الله تعالی عنه وعمر المشهد هناک واوصی ان یدفن فیه.
عضدالدوله همان کسی است که قبر علی ابن‌ ابی‌طالب (علیه‌السّلام) را ظاهر کرد و بارگاه او را آباد کرد و وصیت کرد که خودش نیز در آنجا دفن شود.
[۱۲۵] ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر.


←← شمس‌الدین ذهبی


ودفن بمشهد علی رضی الله عنه بالکوفة. وهو الذی اظهر قبر علی بالکوفة وادعی انه قبره. وکان شیعیاً، فبنی علی المشهد.
عضدالدوله در کوفه در بارگاه علی که خداوند از او راضی باد، دفن شده است. او کسی است که قبر علی را در کوفه ظاهر کرد و ادعا نمود که این مکان قبر اوست و او شیعه بود پس بر مشهد علی ساختمان ساخت.

←← صلاح‌الدین صفدی


وهو الذی اظهر قبر علی بن ابی طالب کرم الله وجهه بالکوفة وبنی علیه المشهد وعزم علیه اموالا عظیمة.
عضدالدوله کسی است که قبر علی بن ابی‌طالب (کرم‌الله‌وجهه) را در کوفه ظاهر کرد و بر آن بارگاه ساخت و اموال بسیاری را در آن مصرف نمود.

←← عکری حنبلی


وهو الذی اظهر قبر الامام علی کرم الله وجهه بالکوفة وبنی علیه المشهد الذی هناک وعمر النواحی وحفر الانهار واصلح طریق مکة وهو الذی بنی علی مدینة النبی صلی الله علیه وسلم سورا وبنی المارستان العضدی ببغداد وانفق علیه اموالا لا تحصی وکان ادیبا مشارکا فی فنون من العلم حازما لبیبا.
عضدالدوله قبر علی را در کوفه ظاهر ساخت و بر او بارگاهی بنا کرد و اطراف آن را تعمیر نمود و چشمه‌های آب را حفر کرد و راه مکه را اصلاح نمود. او در مدینة النبی دیواری بنا کرد و بیمارستان عضدی را در بغداد ساخت و برای ساخت او اموال غیر قابل شمارش را انفاق کرد. او شخص ادیبی بود که بهره از علوم و فنون مختلف داشت، او مرد دور‌اندیش عاقل بود.
نتیجه:
طبق تصریح بزرگان شیعه و اهل سنت سومین ساختمان توسط عضدالدوله که حاکم شیعی بود در سال ۳۶۹هـ بر قبر مطهر حضرت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بنا شد.

← توسط گروهی نامشخص


عمارت چهارم پس از آتش سوزی عمارت عضدالدوله، بر روی قبر مطهر حضرت در سال ۷۶۰ انجام شد، اما ساخت این عمارت به‌صورت گروهی بوده است روی این جهت نمی‌توان به یک نفر یا چند نفر مشخص نسبت داد.
سید بن‌ طاوس و صاحب اعیان الشیعه در این‌باره می‌نویسند:
العمارة الرابعة التی حصلت بعد عمارة عضد الدولة التی احترقت کما مر فجددت سنة ۷۶۰ ولا یعلم مجددها وربما تکون من جماعة لا من شخص واحد ولذلک لم یذکر مجددها والعادة قاضیة بانها لو کانت من شخص واحد لذکر اسمه خصوصا اذا کان معروفا وخصوصا ممن شاهدها کابن‌العتایقی کما مر. وفی اثناء هذه المدة حدثت فیه اصلاحات وعمارات من البویهیین والحمدانیین وبعض العباسیین وبنی جنکیز والایلخانیین وغیرهم.
این عمارت پس از بنایی بوده که عضدالدوله آن را ساخته و سپس چنان‌که گفته شد، دستخوش حریق شده است. پس از این آتش‌سوزی، قبر آن حضرت در سال ۷۶۰ هـ تجدید بنا شد اما از نام مجدد این بنا خبری نیست. شاید اقدام به تجدید بنای قبر شریف، از سوی یک شخص صورت نپذیرفته، بلکه از جانب گروهی بوده است و از این‌رو نام مجدد آن بر ما پوشیده مانده است. در حالی که اگر مجدد بنا یک فرد می‌بود، عادتاً می‌بایست نام او مشخص و معلوم باشد. به ویژه اگر آن کس، شخص شناخته شده و معروفی باشد و نیز باید کسانی که شاهد تجدید بنا بوده‌اند، همچون ابن‌عتایقی، از نام او سخنی به میان آوردند. در خلال این مدت اصلاحات و عمارات بسیاری از سوی خاندان بویه و حمدانیان و برخی از عباسیان و فرزندان چنگیز و ایلخانیان و دیگران صورت پذیرفته است.

← توسط شاه صفی صفوی


پنجمین عمارت که بر قبر مطهر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) انجام شده است توسط شاه صفی صفوی است.
البته در این‌جا دو قول نقل شده است:

←← قول اول


قول این است که این عمارت پنجم از شاه صفی نوه شاه عباس اول است.
سید بن طاوس در این‌باره می‌نویسد: العمارة الخامسة: بعد ان تعاقبت الدهور ومرت عشرات من السنین علی العمارة المتقدمة، تضعضعت القبة، وکانت ساحة الصحن ضیقة، فامر الشاه صفی حفید الشاه عباس الاول بهدم بعض جوانب القبر الشریف وتوسیعه، وتوسیع ساحة الحرم العلوی المطهر، فی سنة ۱۰۴۷ ه، واشتغلوا بها الی ان توفی الشاه صفی سنة ۱۰۵۲ ه، فاتمها ابنه الشاه عباس الثانی.
عمارت پنجم: بعد از پی هم آمدن روزگار و گذشت ده‌ها سال بر عمارت گذشته، قبه حرم مطهر رو به خرابی نهاد و مساحت صحن شریف گنجایش اجتماع مردم را نداشت. شاه صفی نوه شاه عباس اول دستور داد تا اطراف قبر و نیز خود حرم مطهر علوی در سال ۱۰۴۷ توسعه یابد برای این منظور بعضی از جوانب قبر خراب شد. کار این توسعه ادامه داشت تا این‌که صفی شاه در سال ۱۰۵۲ از دنیا رفت و کار توسعه و عمران حرم را پسرش شاه عباس دوم به اتمام رسانید.

←← قول دوم


قول دوم این است که این عمارت توسط شاه عباس صفوی (اول) انجام شد.
وقیل ان العمارة للشاه عباس الصفوی وان المباشر والمهندس لها الشیخ البهائی، فجعل القبة خضراء بعد ما کانت بیضاء.
گفته شده که این عمارت از شاه عباس صفوی است و مهندس و مشاور این بنا را شیخ بهایی می‌دانند. وی گنبد سفید را به گنبد سبز رنگ تغییر داد.
صاحب اعیان الشیعه به صراحت می‌گوید: مشهور میان اهل نجف این است که این عمارت از شاه عباس اول است:
العمارة الخامسة الموجودة الیوم والمشهور بین اهل النجف انها للشاه عباس الصفوی الاول وان المباشر والمهندس لها الشیخ البهائی فجعل القبة خضراء بعد ما کانت بیضاء.
پنجمین عمارت همان است که امروزه به چشم می‌خورد. در میان اهل نجف مشهور است که بنای این عمارت را به شاه عباس اول نسبت می‌دهند و مهندس و مشاور این بنا را شیخ بهایی می‌دانند. وی گنبد سفید را به گنبد سبز رنگ تغییر داد.
قول صحیح کدام است آیا این عمارت مال شاه عباس اول است یا شاه عباس دوم؟

←← جمع دو قول


صاحب اعیان الشیعه در جمع بین این دو قول می‌گوید:
این عمارت بیشتر از ۲۰ سال طول کشید شاید اصل عمارت از شاه عباس اول بوده و شاه صفوی نواقص آن را برطرف کرده و بر صحن مطهر توسعه داده است:
ویحصل الجمع بذلک علی ان امتداد العمارة اکثر من عشرین سنة والآمر بها ملک عظیم بعید عن الاعتبار علی ان المحکی عن المنتظم الناصری فی حوادث سنة ۱۰۴۲ «ان الشاه صفی حینما زار المشهد الشریف رای بعض النقصان فی بناء المرقد فامر وزیره میرزا تقی المازندرانی باصلاح تلک الاماکن المشرفة فجاء بالمعمارین والمهندسین الی النجف ومکث فیها ثلاث سنین مشغولا بهذا العمل» ولعله الصواب هذا مع ما یظهر من بعض القیود ان الشاه صفی وسع الصحن الشریف وزاد علیه والله اعلم.
از جمع اقوال گذشته می‌توان چنین نتیجه گرفت که کار ساختن این عمارت بیش از بیست سال طول کشیده و کسی که فرمان به ساختن این بنا داده پادشاهی بزرگ بوده است. علاوه بر این در کتاب المنتظم الناصری در ذیل حوادث سال ۱۰۴۲ هـ آمده است: «شاه صفی وقتی قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را زیارت کرد، نقایصی در ساختمان آن دید. از این‌رو به وزیر خود، میرزا تقی مازندرانی، فرمان داد تا به اصلاح این اماکن مشرفه همت گمارد. میرزا تقی نیز معماران و مهندسانی به نجف برد و آنها در آنجا سه سال به کار و بررسی پیرامون ساختمان قبر علی (علیه‌السّلام) مشغول بودند.» و چه بسا که این قول صحیح باشد. علاوه بر آنکه از برخی عبارات بر می‌آید که شاه صفی صحن شریف را گسترش داده و بر آن افزوده است. (والله‌اعلم).

← تعمیرات حرم مطهر پس از عمارت پنجم


با گذشت زمان و روی آوردن عاشقان آن حضرت پیوسته این حرم مطهر در حال تغییر و تحول بوده است و هر از گاهی تعمیراتی جهت تکمیل ساختمان حرم شریف صورت گرفته است.
صاحب اعیان الشیعه خلاصه آن را اینگونه گزارش کرده است:
ثم جدد عمارة الصفویة السلطان نادر الافشاری وزاد علیها وزخرف القبة الشریفة ومنارتی المشهد وایوانه بالذهب الابریز بعد فتحه الهند کما هی علیه الیوم ویقال ان علی کل لبنه تومانا نادریا من الذهب واهدی الی المشهد الشریف من الجواهر والتحف شیئا کثیرا وذلک فی سنة ۱۱۵۶ او ۵۴ وکتب اسمه داخل طاق الباب الشرقی هکذا المتوکل علی الملک القادر السلطان نادر وتحته تاریخ لم یبق بذاکرتی واظنه التاریخ السابق وعمر فیه الشاه احمد ناصر الدین القاجاری بعد ذلک وتنافست الملوک والامراء فی عمارته والاهداء الیه واهدی الیه السلطان عبد العزیز العثمانی شمعدانین عظیمین من الفضة المؤزرة بالذهب علی ابدع شکل وکذلک الی مشهد الحسین ع ومثلهما الی مشهدی الکاظمیة وسامراء ومشهد الشیخ عبد القادر الجیلانی فی بغداد.
عمارتی که پادشاهان صفوی آن را ساختند به دست نادرشاه افشاری تجدید بنا شد و نادرشاه افشاری مقدار جواهرات گنبد و مناره‌ها و ایوان مرقد آن حضرت را پس از بازگشت از فتح هند، با طلای ناب افزود و آراست. چنان‌که این جواهرات امروزه نیز در آنجا موجود است. گفته می‌شود بر هر آجری، یک تومان نادری از طلا کار گذاشته شده است. جواهرات و هدایای بسیاری نیز در سال ۱۱۵۶ هـ یا ۱۱۵۴ هـ از سوی نادرشاه به این مرقد اهدا شد. نادر نام خود را در درون طاق در شرقی بدین‌ترتیب نگاشت (المتوکل علی الملک القادر السلطان نادر) و زیر آن، تاریخی نوشته شده است که اینک آن را به یاد ندارم و گمان می‌کنم تاریخ سابق باشد.
پس از نادرشاه، ناصرالدین شاه قاجار نیز آبادانی‌هایی در قبر علی (علیه‌السّلام) بوجود آورد و پس از آن هر یک از پادشاهان و فرمانروایان در عمارت قبر آن حضرت و اهدای اشیای گران‌بها به آن مکان، اقداماتی به انجام رساندند. سلطان عبدالعزیز عثمانی دو شمعدان بزرگ نقره‌ای که طلاکوبی شده بود، در زیباترین شکل، به مرقد علی (علیه‌السّلام) و مرقد امام حسین (علیه‌السّلام) و به مرقد امامانی که در کاظمین به خاک سپرده شده‌اند و نیز به مرقد شیخ عبدالقادر گیلانی، اهدا کرد.

نتیجه‌گیری

[ویرایش]

این مبحث در چند بخش مطرح گردید.

← بخش نخست


در بخش نخست واژه‌های «نجف، غری و مشهد» مورد بررسی قرار گرفت که در تعبیر روایات و کتاب‌های لغت، این واژه‌ها بر محلی که بدن امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) دفن شده است اطلاق شده است. از دیدگاه روایات، مکان مضجع شریف آن حضرت از جایگاه بس والایی برخوردار است، زیرا در این مکان بدن انبیاء بزرگ الهی همانند حضرت آدم و حضرت نوح نیز مدفون است. غری قطعه‌ای از کوهی است که موسی (علیه‌السّلام) در آنجا با خدا تکلّم نمود و حضرت عیسی در آن تقدیس گردید و حضرت ابراهیم در آن به منصب خلیلی منصوب شد و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در آن حبیب خدا خوانده شد و همین کوه بود که حق تعالی آن را مسکن انبیاء قرار داد.

← بخش دوم


بخش دوم، بررسی دیدگاه‌ها را در مورد محل دفن بدن امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بر عهده داشت.
گفته شد عقیده شیعیان این است که طبق روایات صحیحی که خود رسول خدا و امیرمؤمنان و امامان بعد ایشان به ویژه امام صادق (علیهم‌السّلام) بیان کرده‌اند، بدن حضرت در همین مکان فعلی که به آن «نجف» می‌گویند دفن شده است.
اما در میان اهل‌سنت، در محل دفن حضرت اختلاف اقوال است و نظر بیشترین علمایشان موافق نظر شیعیان است که برخی نظرات در این فصل منعکس شده است.
نکته مهمی در این فصل این شبهه بود که برخی علمای اهل سنت نقل کرده‌اند: نجف فعلی محل دفن بدن مغیرة بن شعبه است نه محل دفن بدن امیرمؤمنان.
این شبهه از چند نظر بی‌اساس و باطل است:
اولاً: دست‌کم هشت تن از علمای اهل سنت گفته‌اند: بدن امیرمؤمنان در «غری» که نجف فعلی است دفن شده است.
ثانیاً: عده‌ای از علمایشان تصریح کرده‌اند: قبر مغیرة بن شعبه در محلی به نام «ثویه» در قبرستان ثقیف است.
ثالثاً: خود ناقلان این کلام، در صحت آن تردید دارند.

← بخش سوم


در بخش سوم، زمان آشکار شدن قبر مطهر امیرمؤمنان مورد بررسی قرار داده شد که بیشترین مطالب را در خود جای داده است.
با توجه به روایات، مضجع شریف حضرت در طی دو مرحله آشکار شد.
مرحله نخست آن توسط امام صادق (علیه‌السّلام) است که ایشان در زمان خلافت ابی‌العباس سفاح نخستین خلیفه عباسی به زیارت مرقد مطهر می‌رفت و در زمان خلافت منصور نیز قبل از رفتن به نزد او، در مسیر راه ابتداء قبر جدش را زیارت می‌کرد و در ضمن به اصحاب و همراهانش آن را نشان داد و کیفیت زیارت و زیارت‌نامه ایشان را تعلیم فرمودند. از جمله به صفوان جمال قبر مطهر را نشان داد و برای اصلاح و ساخت آن مبلغی را هم به او داد. در همین زمان بود که زیارت قبر مطهر علنی شد و اصحاب و عاشقان حضرت به زیارت می‌آمدند و عقیده شیعیان نیز همین است.
مرحله دوم توسط‌ هارون‌الرشید این قبر مطهر آشکار شد، زیرا عباسیان در ابتدای حکومت به علویان و خاندان رسول خدا خیلی سخت گیر نبودند اما بعد از استحکام پایه‌های قدرت، کم‌کم صحنه را برای آنها محصور کرده و سخت‌گیری بدتر از بنی‌امیه را بر آنها اعمال می‌کردند در اثر این وضعیت بود که دیگر شیعیان نتوانستند به زیارت قبر حضرت بروند به ویژه این‌که از زمان شهادت امام صادق (علیه‌السّلام) تا خلافت‌ هارون در حدود ۲۲ سال فاصله زمانی است و طبیعتاً در اثر این فاصله وقتی کسی به زیارت نرود قبر فرسوده می‌شود و با توجه به این‌که قبر مطهر در معرض سیلاب قرار داشته از بین می‌رود.
اما در زمان‌ هارون در جریان شکاری که پیش آمد قبر مطهر در اثر معجزه و کرامت دوباره از این غربت در آمد و یک‌بار دیگر محل رفت و آمد عاشقان ولایت شد.
در این فصل بازهم نکته مهم، علل مخفی ماندن قبر مطهر حضرت است که به سه علت مهم به وصیت خود حضرت یا به صلاح دید فرزندانش، قبر آن حضرت مخفی ماند.

← بخش چهارم


بخش چهارم در مورد بناء عمارت، گنبد و ضریح حرم مطهر است.
بنا به نقل روایات و تاریخ نخستین عمارت به صورت گنبد در زمان‌ هارون بود. او در سال ۱۷۰ دستور داد که قبه‌ای را با چهار درب بر آن بسازند و این بناء ساخته شد و تا زمان سلطان عضدالدوله از آل بویه باقی بود. به نقل سید بن‌ طاوس، رشید دیواری از آجر سفید، کوچک‌تر از ضریح امروزی، که از هر جانب یک ذراع طول داشت، بر قبر آن حضرت بنا کرد.
عمارت دوم (دژی با هفتاد طاق) توسط محمد زید مشهور به داعی صغیر، پس از سال ۲۷۹ هـ بر قبر حضرت انجام شد.
طبق تصریح بزرگان شیعه و اهل سنت سومین ساختمان توسط عضدالدوله که حاکم شیعی بود در سال ۳۶۹هـ بر قبر مطهر حضرت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بنا شد.
عمارت چهارم پس از آتش‌سوزی عمارت عضدالدوله، بر روی قبر مطهر حضرت در سال ۷۶۰ به صورت گروهی انجام شد.
و پنجمین عمارت بر قبر مطهر امیرمؤمنان (علیه‌السّلام)، از شاه صفی صفوی است. بعد از آن نیز پیوسته حرم مطهر مورد تعمیر و بازسازی قرار داشته است.
ذکر این نکته خالی از فائده نخواهد بود که ممکن است در طول این عمارت‌ها ساخت صندوق و یا وسائل دیگری برای آرامگاه مطهر حضرت صورت گرفته باشد که ما از ذکر آنها خودداری کردیم و عمارت‌های عمده‌ای را که صورت گرفته بود مورد بررسی قرار دادیم.
این نوشتار را با شعری از دلدادگان کوی ولایت، به پایان می‌بریم:
سوده همدانی، بانوی فداکار و دلباخته علی، در مقابل معاویه، بر علی (علیه‌السّلام)، درود فرستاد و در رثای او چنین سرود:
صلی الاله علی روح تضمنها قبر فاصبح فیه العدل مدفونا •••• قد حالف الحق لا یبغی به بدلا فصار بالحق والایمان مقرونا
درود خداوند بر روانی باد که پیکر او را خاک قبر دربر گرفت و عدل و داد نیز با او مدفون گشت. او با حق پیمان بسته بود که به جای آن هیچ عوضی را نپذیرد و به جای آن بدلی را نگزیند، و وجود او با حق و ایمان مقرون و عجین گشته بود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حسینی زبیدی، سیدمحمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج۲۴، ص۳۸۸.    
۲. هود/سوره۱۱، آیه۴۳.    
۳. صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، ج۱، ص۳۱، ناشر:داوری، قم، چاپ اول.    
۴. بکری اندلسی، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من اسماء البلاد والمواضع، ج۳، ص۹۹۶، ناشر:عالم الکتب - بیروت، الطبعة:الثالثة، ۱۴۰۳ه.    
۵. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۵، ص۱۲۲، ناشر:دار صادر بیروت، الطبعة الاولی.    
۶. حسینی زبیدی، سیدمحمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج۳۹، ص۱۵۵، تحقیق:مجموعة من المحققین، ناشر:دار الهدایة.    
۷. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۳، ص۳۰۹.    
۸. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۴، ص۱۹۶، ناشر:دار صادر بیروت.    
۹. بغدادی، عبدالقادر بن عمر، خزانة الادب ولب لباب لسان العرب، ج۱۱، ص۲۶۹.    
۱۰. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۴، ص۱۹۶، ناشر:دار صادر بیروت.    
۱۱. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۳، ص۲۴۱، ناشر:دار صادر - بیروت، الطبعة الاولی.    
۱۲. قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۳۵.    
۱۳. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۳، ناشر:دار الکتب الاسلامیة طهران، الطبعة الرابعة، ۱۳۶۵ ش.    
۱۴. ثقفی کوفی، ابراهیم محمد، الغارات، ج۲، ص۸۵۳، تحقیق:سید جلال‌الدین محدث.    
۱۵. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۰، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.    
۱۶. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، ج۲، ص۶۶، ناشر:دار الاضواء بیروت، الطبعة الثانیة، ۱۴۰۵ه ۱۹۸۵م.    
۱۷. دّیلمی، حسن بن ابی‌الحسن محمد، ارشاد القلوب المنجی من عمل به من الیم العقاب، ج۲، ص۳۴۶.    
۱۸. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۲، ص۳۳۷، تحقیق:محمد الباقر البهبودی، ناشر:مؤسسة الوفاء، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۱۹. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۰، تحقیق وتخریج:حسن الامین، ناشر:دار التعارف للمطبوعات، بیروت لبنان.    
۲۰. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۵۷، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۲۱. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۲۷، ص۲۸۱، ناشر:مؤسسة الوفاء، بیروت- لبنان، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۲۲. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۶۱، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۲۳. قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۳۳.    
۲۴. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۲۵، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.    
۲۵. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۶.    
۲۶. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۶، ص۱۲۲.    
۲۷. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۶۳، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۲۸. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۷۶، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۲۹. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۲۴، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.    
۳۰. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۸۰، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۳۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، ج۱، ص۴۵۶، ناشر:اسلامیه، تهران، الطبعة الثانیة، ۱۳۶۲ ه.    
۳۲. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۹۱، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۳۳. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۲۹، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۳۴. قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۳۷.    
۳۵. عاصمی مکی، عبدالملک بن حسین، سمط النجوم العوالی فی انباء الاوائل والتوالی، ج۳، ص۱۸، دار النشر:دار الکتب العلمیة، بیروت- ۱۴۱۹ه- ۱۹۹۸م.    
۳۶. ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۱، ص۴۳، دار النشر.
۳۷. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۴ ص۸۲.    
۳۸. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، تاریخ الخلفاء، ج۱، ص۱۳۷.    
۳۹. هیثمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض والضلال والزندقة، ج۲، ص۳۹۱، ناشر:مؤسسة الرسالة- لبنان، الطبعة الاولی، ۱۴۱۷ه - ۱۹۹۷م.    
۴۰. ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر
۴۱. یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان وعبرة الیقظان، ج۲، ص۲۹۹.    
۴۲. دمیری مصری، محمد بن موسی، حیاة الحیوان الکبری، ج۲، ص۳۰۸، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۲۴ ه - ۲۰۰۳م.    
۴۳. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة، ج۲، ص۸۵، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ناشر: المکتبة العصریة، لبنان ـ صیدا.
۴۴. عاصمی مکی، عبدالملک بن حسین، سمط النجوم العوالی فی انباء الاوائل والتوالی، ج۳، ص۱۸، تحقیق:عادل احمد عبد الموجود- علی محمد معوض، ناشر:دار الکتب العلمیة.    
۴۵. ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ج۴، ص۵۵، تحقیق احسان عباس، ناشر:دار صادر لبنان.    
۴۶. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۱۳، ناشر:دار صادر - بیروت.    
۴۷. اندلسی، علی بن احمد، اسماء الخلفاء والولاة وذکر مددهم، ج۲، ص۱۶۲، تحقیق: د. احسان عباس، دار النشر: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، بیروت ـ لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۹۸۷م.
۴۸. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۱۷، ص۱۵۱، دار النشر:دار الکتب العلمیة.    
۴۹. ابن‌اثیر جزری، عزالدین بن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۷۴۶.    
۵۰. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۱۶، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت لبنان، الطبعة الاولی، ۱۴۱۸ه - ۱۹۹۸م.    
۵۱. ابن‌طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا، الفخری فی الآداب السلطانیة، ج۱، ص۱۰۷.    
۵۲. ابن‌صباغ، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة الائمة ج۱، ص۶۲۵، التحقیق:سامی الغریری، الناشر:دار الحدیث للطباعة والنشر- قم، الطبعة الاولی، ۱۴۲۲.    
۵۳. خفاجی، احمد بن محمد، ریحانة الالبا و زهرة الحیاة الدنیا، ج۱، ص۶۵.    
۵۴. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۶۶.    
۵۵. ابن‌عساکر دمشقی، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الاماثل، ج۴۲، ص۵۶۷، ناشر:دار الفکر- بیروت، الطبعة الاولی ۱۴۱۷ ه/ ۱۹۹۶ م.    
۵۶. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۵، ص۱۷۸.    
۵۷. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، ج۳، ص۶۵۱، ناشر:دار الکتاب العربی- لبنان/ بیروت، الطبعة الاولی، ۱۴۰۷ه - ۱۹۸۷م.    
۵۸. ابن‌عساکر دمشقی، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الاماثل، ج۶۰، ص۶۲، تحقیق:محب الدین ابی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر:دار الفکر، بیروت - ۱۹۹۵.    
۵۹. حازمی همدانی، محمد بن موسی، الاماکن ما اتفق لفظه وافترق مسماه، ج۱، ص۱۴۶.    
۶۰. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۲، ص۸۷.    
۶۱. ابن‌نجار بغدادی، محمد بن محمود، تاریخ بغداد، ج۱، ص۵۵۱.    
۶۲. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۶، ص۱۲۳.    
۶۳. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۵، ص۱۷۸، دار النشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۶۴. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۱۷ ص۱۵۱، دار النشر:دار الکتب العلمیة.    
۶۵. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۴، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.    
۶۶. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۵۴، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۶۷. ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۱، ص۴۳، دار النشر.
۶۸. دمیری مصری، محمد بن موسی، حیاة الحیوان الکبری، ج۱، ص۷۵، تحقیق:احمد حسن بسج، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۲۴ ه - ۲۰۰۳م.    
۶۹. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۴، ص۸۱.    
۷۰. مسلم نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۷۱، ح۲۴۰۴.    
۷۱. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة، ج۵، ص۴۲.    
۷۲. ابوالفداء عمادالدین، اسماعیل بن علی، المختصر فی اخبار البشر، ج۱، ص۲۰۱.    
۷۳. بقره/سوره۲، آیه۲۰۴- ۲۰۵.    
۷۴. بقره/سوره۲، آیه۲۰۷.    
۷۵. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۴، ص۷۳.    
۷۶. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۴، ص۷۳.    
۷۷. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین بن هبة‌الله، شرح نهج البلاغة، ج۴، ص۸۲.    
۷۸. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، ج۳، ص۱۶۱، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین قم، الطبعة الثانیة ۱۴۱۴ه.    
۷۹. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، ج۳، ص۱۶۱، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین قم، الطبعة الثانیة ۱۴۱۴ه.    
۸۰. ثقفی کوفی، ابراهیم محمد، الغارات، ج۲، ص۸۸۱، تحقیق:سید جلال‌الدین محدث.    
۸۱. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۲، ص۳۳۸، ناشر:مؤسسة الوفاء، بیروت - لبنان، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۸۲. ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، ج۷، ص۳۶۵.    
۸۳. ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، ج۷، ص۳۶۶.    
۸۴. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۷۳، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه - ۱۹۹۸ م.    
۸۵. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۲۷، تحقیق:السید تحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۸۶. ثقفی کوفی، ابراهیم محمد، الغارات، ج۲، ص۸۵۶، تحقیق:سیدجلال‌الدین محدث.    
۸۷. مشهدی حائری، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، ص۲۴۰، ناشر:نشرالقیوم، المطبعة:مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی قم ۱۴۱۹ه.    
۸۸. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۲۱، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۸۹. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۶، ص۳۹۳، تحقیق و نشر:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه.    
۹۰. ثقفی کوفی، ابراهیم محمد، الغارات، ج۲، ص۸۵۰، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی ۱۱۵، الطبعة الثانیة.    
۹۱. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۸۵، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۹۲. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۰، ناشر:دار التعارف للمطبوعات، بیروت لبنان.    
۹۳. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۱۸، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ ه ۱۹۹۸م.    
۹۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۱۰۰، ص۲۳۵، ناشر:مؤسسة الوفاء، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۹۵. مشهدی حائری، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، ص۲۰۵، التحقیق:جواد القیومی الاصفهانی، ناشر:نشرالقیوم، المطبعة:مؤسسة النشر الاسلامی الطبعة الاولی قم ۱۴۱۹ه.    
۹۶. سید بن طاوس، علی بن موسی، الاقبال بالاعمال الحسنة، ج۳، ص۱۳۰، التحقیق:جواد القیومی الاصفهانی، ناشر:دفتر تبلیغات اسلامی‌.    
۹۷. کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، ج۱، ص۴۵۶، ناشر:اسلامیه، تهران، الطبعة الثانیة، ۱۳۶۲ ه.    
۹۸. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۲۶، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۹۹. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۱۰۰، ص۲۳۷، ناشر:مؤسسة الوفاء بیروت، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۱۰۰. عاملی، یوسف بن حاتم، الدر النظیم، ص۴۲۸، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی.    
۱۰۱. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۴۳، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب موسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۰۲. حلی، حسن بن مطهر، المستجاد من الارشاد، ص۲۹، ناشر:مکتب آیة‌الله العظمی مرعشی نجفی، چاپخانه:الصدر قم، سال چاپ۱۴۰۶.    
۱۰۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۰، تحقیق وتخریج:حسن الامین، ناشر:دار التعارف للمطبوعات، بیروت لبنان.    
۱۰۴. ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر.
۱۰۵. دمشقی باعونی، محمد بن احمد شافعی، جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی‌طالب، ج۲، ص۱۱۴، الناشر:مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة قم، الطبعةالاولی ۱۴۱۶ ه.    
۱۰۶. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۳، ص۴۳۳، ناشر:مکتب النشر الثقافة الاسلامیه، طبع الثانیة ۱۴۰۸- ۱۳۶۷ ش.    
۱۰۷. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۴، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت - لبنان، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.    
۱۰۸. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۰، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۰۹. ثقفی کوفی، ابراهیم محمد، الغارات، ج۲، ص۸۸۴، تحقیق:سیدجلال‌الدین محدث.    
۱۱۰. حسنی، سید عبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۴۵، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب الموسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۱۱. ابن‌عنبة، احمد بن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب، ص۶۳، ناشر:منشورات المطبعة الحیدریة النجف الاشرف، طبعة الثانیة ۱۳۸۰- ۱۹۶۱.    
۱۱۲. دیلمی، حسن بن ابی‌الحسن، ارشاد القلوب المنجی من عمل به من الیم العقاب، ج۲، ص۳۴۶، تحقیق:سید‌هاشم میلانی.    
۱۱۳. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۱۰۰، ص۲۵۲، ناشر:مؤسسة الوفاء، بیروت لبنان، الطبعة الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۱۱۴. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۱، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۱۵. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۱، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۱۶. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۷، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب موسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۱۷. طبری شیعی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، ص۴۵۹، تحقیق:قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة - قم، ناشر:مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة البعثة، الطبعة الاولی ۱۴۱۳ ه. ق.    
۱۱۸. بحرانی، سید‌هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الائمة الاثنی عشر ودلائل الحجج علی البشر، ج۶، ص۱۵۸، ناشر:مؤسسة المعارف الاسلامیة قم، الطبعة الاولی ۱۴۱۳ ه.    
۱۱۹. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج۱۷، ص۱۵۱، دار النشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۱۲۰. طبری شیعی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، ص۴۵۹، تحقیق:قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة - قم، ناشر:مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة البعثة، الطبعة الاولی ۱۴۱۳ ه. ق.    
۱۲۱. بحرانی، سید‌هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الائمة الاثنی عشر ودلائل الحجج علی البشر، ج۴، ص۲۲۶، ناشر:مؤسسة المعارف الاسلامیة قم، الطبعة الاولی ۱۴۱۳ ه.    
۱۲۲. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۲، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۲۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۲، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۲۴. دیلمی، حسن بن ابی‌الحسن، ارشاد القلوب المنجی من عمل به من الیم العقاب، ج۲، ص۳۴۶.    
۱۲۵. ابن‌سمعون بغدادی، محمد بن احمد، امالی ابن‌سمعون، ج۲، ص۸۵، طبق برنامه الجامع الکبیر.
۱۲۶. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، ج۲۶، ص۵۲۳، تحقیق د. عمر عبدالسلام تدمری، ناشر:دار الکتاب العربی- لبنان/ بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۷ه - ۱۹۸۷م.    
۱۲۷. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲۴، ص۶۷، ناشر:دار احیاء التراث - بیروت - ۱۴۲۰ه- ۲۰۰۰م.    
۱۲۸. عکری حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ج۴، ص۳۸۹.    
۱۲۹. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۹، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب موسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۳۰. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۳، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۳۱. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۹، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب موسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۳۲. حسنی، سیدعبدالکریم بن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی، ص۱۹، تحقیق:سیدتحسین آل شبیب موسوی، الناشر:مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة الطبعة الاولی ۱۴۱۹ه ۱۹۹۸م.    
۱۳۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۳، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    
۱۳۴. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج۱، ص۵۳۳، تحقیق وتخریج:حسن الامین.    


منبع

[ویرایش]

موسسه ولی‌عصر، برگرفته از مقاله «آرامگاه امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) در گذر تاریخ»    






جعبه ابزار