آرامگاه بایزید بسطامیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آرامگاه بایزید بسطامی در شش کیلومتری شاهرود واقع شده است.


موقعیت جغرافیایی آرامگاه بایزید بسطامی[ویرایش]

آرامگاه، در شهر بسطام، شش کیلومتری شاهرود در مجموعه‌ای مشتمل بر یک مسجد و چند مزار و بنا واقع است.
با فاصله اندکی از آن مزاری برجی شکل با گنبد رُک وجود دارد که به امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق علیه السّلام، منسوب است و گفته می‌شود که امام او را برای راهنمایی مردم، همراه بایزید به بسطام فرستاده بود.
به قولی، او پیش از درگذشت بایزید فوت کرد و در محل کنونی به خاک سپرده شد. [۱] مقدسی [۲] در قرن چهارم، ضمن اشاره به شهر بسطام به عنوان شهری آباد، از مسجد جامع سخن به میان آورده اما به مزار امامزاده محمد یا مزار بایزید بسطامی اشاره‌ای نکرده است. ناصر خسرو [۳] نیز که در ۴۳۵، در سفر از نیشابور به دامغان، از این شهر عبور کرده، گفته است که تربت شیخ بایزید بسطامی را زیارت نموده، اما به مزار امامزاده محمد اشاره نکرده است؛ در حالی که میان مزار بایزید و آرامگاهی که به امامزاده محمد نسبت داده شده، تنها چند متر فاصله است. به گفته اعتمادالسلطنه [۴] مزار امامزاده محمد‌بن جعف ر در روستای چهارده کلاته در گرگان است.

آثار باستانی موجود در آرامگاه بایزسد بسطامی[ویرایش]

حمداللّه مستوفی [۵] در اشاره به بسطام، تنها از مزار سلطان العارفین ابویزید طیفور‌بن عیسی سروشان یاد کرده است. ازینرو مزار بایزید بسطامی یکی از قدیمی ‌ترین آثار برجای مانده در این مجموعه به شمار می‌آید. البته روی مقبره بایزید سنگی است متعلق به آرامگاه قاضی ملک که احتمالاً از حکام ایالت قومس بوده است. می توان حدس زد این سنگ بعد‌ها روی مقبره بایزید قرار داده شده باشد.

← آثار باستانی موجود در بخش جنوب شرقی آرامگاه
مسجدی کوچک در بخش جنوب شرقی مجموعه و فضایی در کنار آن وجود دارد که آن را متعلق به قرن دوم یا اوایل قرن سوم دانسته اند.

← آثار باستانی موجود در بخش غربی آرامگاه
در قسمت غربی آرامگاه بایزید، دو اتاق کوچک متصل به یکدیگر وجود دارد؛ اولی به ابعاد ۲•۵ را متر و دومی به ابعاد ۲•۲ متر که صومعه یا خانقاه بایزید خوانده می‌شود. در هریک از این اتاقها، آثار گچبری زیبایی وجود دارد. در اطراف محراب اتاق اولی کتیبه‌ای با این مضمون وجود دارد: «بسم اللّه الرحمن الرحیم. اقم الصلوة طَرَفی النهار و زُلَفاً من اللیل ان الحسنات یذه‌بن السیئات ذلک ذکری للذاکرین و اصبر فان الله لایضیع اجرالمحسنین» [۶] و مقابل محراب روزن کوچکی است که بالای آن کتیبه‌ای دیده می‌شود که متصدی عملیات ساختمانی زیارتگاه و سایر ابنیه را شخصی به نام محمّد‌بن حسین ا‌بن ابیطالب دامغانی مهندس معرفی می‌کند. در بالای در ورودی اتاق دوم نوشته شده است : «امر بعمارة هذه الصومعة الشَریفة المُبارکة الکَریمة افخم الکفات. فی سنه اثنی و سبعمأئه». [۷] محمد‌بن حسین ابی طالب، که از او با عنوان مهندس بنا یادشده است، در ۷۰۲ متصدی بازسازی یا احداث بخشی از خانقاه بوده است.

← مسجد بایزید و مناره مجاور آن
مسجد بایزید و مناره مجاور آن از دیگر آثار بسیار قدیمی این مجموعه اند.این مسجد شامل دو شبستان است که شبستان بزرگ‌تر به شبستان مردانه و شبستان کوچک‌تر به شبستان زنانه مشهور است. فضای موسوم به شبستان زنانه، مسجدی است از دوره ایلخانیان (اواخر قرن هشتم) که فضای هشتی مجاور آن در همین دوره یا اندکی بعد احداث شده است. [۸] . روی یکی از دیوارهای مسجد نقوشی هست با تاریخ ۵۱۴. خانیکوف به محرابی اشاره می‌کند که تاریخ ۶۶۰ داشته، ولی اینک اثری از آن باقی نمانده است. [۹] فریزِر که در ربع نخست سده نوزدهم میلادی (اوایل قرن سیزدهم) این مجموعه را دیده، به کتیبه‌ای با تاریخ ۶۹۹ در مسجد اشاره کرده است. بعلاوه، همو طرحی از این مجموعه ترسیم کرده که براساس آن سقف این مسجد گنبدی شکل بوده است؛ درحالیکه سقف موجود این فضا مسطح و تیرپوش است و براساس کتیبه مورخ ۱۲۵۵ به فرمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است. باتوجه به این طرح، کاوش برای ردیابی آثاری از سقف گنبدی شکل نخستین آغاز شد و در ۱۳۶۳ ش کتیبه‌ای با تاریخ ۶۹۹ کشف شد که براساس آن، این مسجد در زمان ایلخانیان مرمت و فضای گنبددار مسجد بایزید توسط محمد‌بن حسین تزیین شده است. در این کتیبه به غازان خان و الجایتو اشاره شده است [۱۰] همچنین آثاری به دست آمد که نشان می‌داد سقف پیشین مسجد بایزید (شبستان مردانه) گنبدی شکل بوده است. [۱۱]

← آثار باستانی موجود در جنوب ایوان ورودی آرامگاه
در جنوب ایوان ورودی، در نزدیک مدرسه شاهرخیه و در شرقی ترین بخش مجموعه، مزاری وجود دارد که به علاءالدین محمد آخرین شاهزاده غوری، منسوب است و تاریخ احداث آن را در حدود ۶۱۲ دانسته اند. [۱۲]

← بنای مزارِ منسوب به محمد‌بن جعفر
در غرب امامزاده محمد‌بن جعفر، مزاری هست که بدرستی معلوم نیست به چه کسی تعلق دارد.این مزار در اواخر قرن هفتم ساخته شده است.
بنای مزارِ منسوب به محمد‌بن جعفر به اوایل قرن هشتم تعلق دارد که در قرن دهم مرمت شده و کتیبه‌ای سنگی با این متن در آن قرار داده شده است : «بشرف توفیق تعمیر مزار فایض الانوار امامزاده مشرف شده بنده کمترین بندگان شاه عالم پناه امیر غیث استاجلو سنه ۹۶۸». ا‌بن بطوطه [۱۳] در سفر خود به بسطام و زیارت مزار بایزید، به مزار امامزاده محمد‌بن جعفر نیز اشاره کرده و گفته است که مقبره بایزید با آرامگاه امامزاده زیر یک قبه قرار داشته اند. [۱۴] این نکته با توجه به شواهد و اسناد موجود درست به نظر نمی‌رسد.

← دالان ورودی و ایوان جبهه غربی آرامگاه
پیشطاق و دالان ورودی جبهه غربی مجموعه در زمان الجایتو ساخته شده و در کتیبه‌ای که در یکی از حاشیه های گچبری سردر ورودی و دالان فوق وجود دارد، نام الجایتو و تاریخ ۷۱۳ درج شده است. ایوان واقع در غرب صحن مجموعه نیز اندکی پس از ایوان شرقی و در قرن هشتم ساخته شد [۱۵] فضای مجاور ایوان غربی که به سرایدار مجموعه اختصاص یافته، تاریخ ندارد.

← مقبره غازان خان
مقبره مشهور به مقبره غازان خان در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ساخته شده است. این بنا دارای گنبد رُک و از لحاظ معماری از نوع مقابر برجی شکل است.
برخی، احداث این گنبد و همچنین گنبد مزار امامزاده جعفر را به غازان خان نسبت داده اند، [۱۶] در حالیکه اعتمادالسلطنه [۱۷] احداث گنبد منسوب به غازان خان را به سلطان محمد الجایتو نسبت داده است. گفته شده است که گنبد اخیر را غازان خان به عنوان آرامگاه بایزید احداث کرده و قصد داشته است جسد شیخ را به آن‌جا انتقال دهد، اما به سبب دیدن بایزید در خواب یا مخالفت برخی از فقها، از تغییر مکان آرامگاه خودداری کرده است. به احتمالی ضعیف، چنین هدفی وجود داشته است؛ زیرا اگر غیر از این بود، از همان زمان می ‌توانستند بنای برجی شکل را بر روی مقبره بسازند مگر این‌ که بگوییم علت عدم احداث آن روی مقبره شاید به دلیل بدنما شدن دو گنبد در کنار یکدیگر بوده است.

← شربتخانه موجود در آرامگاه
قسمتی از فضایی که به آن شربتخانه گفته می‌شود به قرن چهارم تعلق دارد.

← ایوان جنوبی آرامگاه
ایوان جنوبی (کنار مزار امامزاده) نیز در قرن دهم تعمیر شده.

← تاریخ رواق (پوشش سقف) فضای جلو مسجد بایزید
تاریخ رواق (پوشش سقف) فضای جلو مسجد بایزید معلوم نیست، اما براساس کتیبه موجود در آن در ۱۲۴۲، در زمان فتحعلی شاه قاجار، اقداماتی در آن صورت گرفته است. دیوار این مسجد در جبهه واقع در زیر این سقف دارای نماسازی است که با توجه به این موضوع و نیز درنظر گرفتن جایگاه استقرار این فضا نسبت به فضاهای سه جبهه آن، احتمالاً نخست، به عنوان فضایی باز برای مسجد استفاده می‌شده است. آخرین اثر تاریخی این مجموعه، مقبره‌ای از شاهزاده‌ای افغانی به نام اعظم خان است که در اواخر قرن سیزدهم ساخته شده است.

آرامگاه بایزید بسطامی آرامگاهی بزرگ با طرح نامنظم[ویرایش]

مجموعه آرامگاه بایزید بسطامی را می‌ توان جزو آن گروه از مجموعه های آرامگاهی بزرگ با طرح نامنظم دانست که قدیمترین آثار آن به قرنهای سوم تا پنجم تعلق دارند، اما بیشترین قسمتهای آن در دوره ایلخانیان و پس از آن ساخته شده است.
این مجموعه در مرکز شهر بسطام و در مجاورت مسجد جامع و مدرسه شاهرخیه قرار داشته است و اکنون نیز مهمترین اثر تاریخی این شهر به شمار می‌آید.
منابع :
(۱) ا‌بن بطوطه، سفرنامه ا‌بن بطوطه، ترجمه محمد علی موحّد، تهران ۱۳۶۱ش.
(۲) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۰-۱۳۰۲، چاپ تیمور برهان لیمو دهی، ۱۳۶۲-۱۳۶۳ش.
(۳) عبدالرفیع حقیقت، سلطان العارفین بایزید بسطامی، تهران ۱۳۶۶ش.
(۴) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی، کتاب نزهه القلوب، چاپ گی لسترنج، تهران ۱۳۶۲ش.
(۵) شهریار عدل، «کتیبه‌ای نویافته در بسطام»، اثر، ش ۱۰ و ۱۱ (بهمن ۱۳۶۴ش).
(۶) محمد علی مخلصی، «شهر بسطام و مجموعه تاریخی آن»، اثر، ش ۲ و ۳ و ۴ (۱۳۵۹ ش).
(۷) محمد‌بن احمد مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ش.
(۸) ناصر خسرو، سفرنامه ناصر خسرو، چاپ نادر وزین پور، تهران ۱۳۵۸ش.
(۹) دونالد نیوتن ویلبر، معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، ترجمه عبداللّه فریار، تهران ۱۳۶۵ش.
(۱۰) اقبال یغمائی، بسطام و بایزید بسطامی، تهران ۱۳۱۷ش، ص ۲۳.

پانویس[ویرایش]
 
۱. اقبال یغمائی، بسطام و بایزید بسطامی، ج۱، ص۲۳، تهران ۱۳۱۷ش، ص ۲۳.
۲. محمد‌بن احمد مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ج۲، ص۵۲۱، ترجمه علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ش.
۳. ناصر خسرو، سفرنامه ناصر خسرو، ج۱، ص۴، چاپ نادر وزین پور، تهران ۱۳۵۸ش.
۴. محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۷۳، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۰-۱۳۰۲، چاپ تیمور برهان لیمو دهی، ۱۳۶۲-۱۳۶۳ش.
۵. حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی، کتاب نزهه القلوب، ج۱، ص۱۶۱، چاپ گی لسترنج، تهران ۱۳۶۲ش.
۶. هود/سوره۱۱، آیه۱۱۴.    
۷. محمد علی مخلصی، «شهر بسطام و مجموعه تاریخی آن»، ج۱، ص۲۲۰، اثر، ش ۲ و ۳ و ۴ (۱۳۵۹ ش).
۸. دانشنامه ایرانیکا، ذیل «بسطام»، sv "Bestam" (توسط Chahryar عدل).
۹. دونالد نیوتن ویلبر، معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، ج۱، ص۱۳۸، ترجمه عبداللّه فریار، تهران ۱۳۶۵ش.
۱۰. دونالد نیوتن ویلبر، معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، ج۱، ص۱۳۸، ترجمه عبداللّه فریار، تهران ۱۳۶۵ش.
۱۱. شهریار عدل، «کتیبه‌ای نویافته در بسطام»، ج۱، ص۱۷۵، اثر، ش ۱۰ و ۱۱ (بهمن ۱۳۶۴ش).
۱۲. دانشنامه ایرانیکا،ذیل «بسطام»،sv "Bestam" (توسط Chahryar عدل).
۱۳. ا‌بن بطوطه، سفرنامه ا‌بن بطوطه، ج۱، ص۴۴۳، ترجمه محمد علی موحّد، تهران ۱۳۶۱ش.
۱۴. عبدالرفیع حقیقت، سلطان العارفین بایزید بسطامی، ج۱، ص۱۳۳، تهران ۱۳۶۶ش.
۱۵. دانشنامه ایرانیکا،ذیل «بسطام»، sv "Bestam" (توسط Chahryar عدل).
۱۶. اقبال یغمائی، بسطام و بایزید بسطامی، ج۱، ص۱۳۳، تهران ۱۳۱۷ش، ص ۲۳.
۱۷. محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۷۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۰-۱۳۰۲، چاپ تیمور برهان لیمو دهی، ۱۳۶۲-۱۳۶۳ش.


منابع[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «»، شماره۴۳۲.    






جعبه‌ابزار