آل یعقوب

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



به فرزندان یعقوب، خاندان یعقوب، بنی اسرائیل و پیامبران بنی اسرائیل آل‌یعقوب گویند.


واژه آل یعقوب در قرآن

[ویرایش]

این عنوان ویژه قرآن است و در کتاب‌های عهدین چنین تعبیری نیست.
این عنوان، دوبار در قرآن آمده است:
۱. «وکذلِکَ یَجتَبیکَ ربُّکَ و یُعَلِّمُک مِن تَأویلِ الأحادیثِ و یُتِمَّ نِعمَتَه عَلیک و علی ءَالِ یَعقوبَ... ؛ و پروردگار تو، این چنین (یوسف)را برمی‌گزیند و از تعبیر خواب‌ها به تو می‌آموزد و نعمتش را بر تو و خاندان یعقوب تمام می‌کند».
۲. «یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِن ءَالِ‌یَعقوبَ واجْعَلْهُ ربِّ رضیّاً (زکریا گفت: خداوندا! پس از جانب خود، جانشینی به من ببخش که) از من ارث بَرَد و از خاندان یعقوب (نیز) ارث بَرَد و او را ای پروردگار من! پسندیده گردان».

منظور از آل یعقوب در آیه اول

[ویرایش]

در این‌که مقصود از یعقوب در آیه نخست، فرزند اسحاق است، اختلافی نیست؛

← آل‌یعقوب از نگاه مفسران


ولی درباره آل‌یعقوب از سوی مفسّران چند نظر بیان شده است:

←← دیدگاه میبدی


عدّه‌ای بر آنند که آل‌یعقوب، برادران یوسفند.
[۳] میبدی، کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۸.
[۵] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۹، ص۸۶‌.

و میبدی نام آن‌ها را چنین نقل کرده است: روبین (روبیل) شمعون، لاوی، یهودا، بنیامین، دان، نفتولی یا نفثالی (نفتالی) اوشیر، (اَشر) بشسوخور، کوذ، و‌زبولون.
[۶] میبدی، کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۸.


←← دیدگاه طبرسی


طبرسی به جای سه نام آخر، ریالون، یشجر و حاد را آورده است.
با توجّه به این که در عهد عتیق نیز همین نام‌ها با اندکی تغییر آمده است،
[۸] کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۲، ۳-۱.
این احتمال که منابع اسلامی نیز به نقل از آن منبع این‌نام‌ها را بیان کرده باشند، تقویت می‌شود.

←← دیدگاه علامه طباطبایی


علاّمه طباطبایی، افزون بر برادران یوسف، آن را شامل یعقوب و همسرش نیز دانسته‌است.
به نظر برخی، آل‌یعقوب، به تمام خانواده یعقوب، شامل فرزندان و غیر فرزندانش گفته می‌شود.
[۱۱] آلوسی، روح‌المعانی، مج‌۷، ج‌۱۲، ص‌۲۸۱.

براساس این نظر، آل‌یعقوب، یوسف را نیز در بر می‌گیرد.

←← پیامبران بنی اسرائیل


الفرقان، با توجّه به‌این‌که در آیه، آل‌یعقوب در کنار ابراهیم، اسحاق، یعقوب و یوسف قرار گرفته، اتمام نعمت را به‌رسالت تفسیر کرده، و‌نتیجه می‌گیرد که مقصود‌از آل‌یعقوب، پیامبران بنی‌اسرائیل از یوسف تا عیسی(علیهما السلام)است.
[۱۲] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۲، ص‌۲۸.
[۱۳] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳، ص‌۲۸.

آلوسی نیز با بیان این‌که برخی، آل‌یعقوب را به شخص یعقوب و برخی دیگر به پیروان وی تفسیر کرده‌اند، این‌ دو‌ رأی را بعید می‌شمارد.
[۱۴] آلوسی، روح‌المعانی، مج‌۷، ج‌۱۲، ص‌۲۸۲.


←← دیدگاهی دیگر


گفتۀ دیگر این است که مقصود از «یعقوب» در این عنوان، یعقوب پیامبر (اسرائیل) نیست، بلکه مقصود یعقوب بن ماتان برادر عمران بن ماتان پدر مریم است.
[۱۵] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، ۱۹۶۵م.


منظور از آل یعقوب در آیه دوم

[ویرایش]

برخلاف آیه ۶ سوره یوسفکه درباره یعقوب است، در آیه ۶ سوره مریمدو نظر است.
سدّی، او را فرزند اسحاق دانسته؛ولی کلبی، وی را فرزند ماثان (ماتان) و برادر عمران (پدر مریم) شمرده است؛
البتّه در‌عهد عتیق برادران عَمرام (پدر مریم) چنین ذکر‌شده است: «یصهار، صبرون و عزی‌ئیل»؛
[۲۰] کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۶، ۲.
[۲۱] کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۶، ۳.
بنابراین، با قول مذکور سازگاری ندارد.
طبرسی، همین نظر را ترجیح داده؛ولی میبدی، نظر اوّل را به بیش‌تر مفسّران منسوب کرده است.
[۲۳] میبدی، کشف‌الاسرار، ج‌۶‌، ص‌۹.

کلبی، فرزندان ماثان را سران و پادشاهان بنی اسرائیل دانسته که زکریا(علیه السلام) سرآمد دانشمندان آنان بود.
[۲۴] رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج۲۱، ص۱۸۵.

طبق رأی نخست، آل‌یعقوب، همه نژاد یعقوب
[۲۵] میبدی، کشف‌الاسرار، ج‌۶‌، ص‌۹.
[۲۶] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۵، ص‌۲۶۰.
[۲۷] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۶، ص‌۲۶۰.
و طبق رأی دوم، خویشاوندان مادری یحیی است
[۲۸] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۵۶.
که به نظر المیزان، زکریا از خداوند خواست تا فرزندش از وی و همسرش ارث بَرَد.
برپایه نقل دیگری در کشّاف، یعقوب بن‌ ماثان، برادر زکریا بوده است.

واژگان مرتبط با آل یعقوب

[ویرایش]

واژه‌های مرتبط با آل‌یعقوب:
واژه‌های بنی‌اسرائیل و اَسباط که به ترتیب ۴۱ و دو بار در قرآن به‌کار رفته، از واژگان نزدیک و حتّی براساس برخی آرا، مساوی با آل‌یعقوب است؛ زیرا در عهد عتیق نیز لقب یعقوب بن اسحاق، «اسرائیل» است.
[۳۱] کتاب مقدّس، پیدایش ۳۲، ۲۸.
[۳۲] کتاب مقدّس، پیدایش ۳۲، ۲۹.
[۳۳] قاموس کتاب مقدّس، ص‌۵۳‌.

قرآن از بنی‌یعقوب و ذرّیّه یعقوب نیز سخن گفته که با بعضی از نظرها در معنای آل‌یعقوب یک‌سان است: «وَ وَصّی بِها إبرهـیمُ بَنیهِ وَ یَعقُوبُ یَـبَنِیَّ إنَّ اللّهَ اصطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلاتَمُوتُنَّ إلاّ وَ أنتم مُسلِمُون أم کُنتُم شُهَداءَ إذ حَضَرَ یَعقُوبَ الموتُ إذ قال لِبَنِیهِ ما تَعبُدُونَ مِن بَعدِی قالُوا نَعبُد إلـهَکَ... ؛ و ابراهیم و یعقوب، پسران خود را به همان (آیین)سفارش کردند(و هر دو در وصیّتشان چنین گفتند:)ای پسران من! خداوند، برای شما این دین را برگزید؛ پس البته نباید جز مسلمان بمیرید. آیا زمانی‌که یعقوب را مرگ فرا رسید، حاضر بودید هنگامی که به پسران خود گفت: پس از من، چه را خواهید پرستید؟ گفتند: معبود تو و معبود پدرانت‌ابراهیم واسماعیل»، «أُولئِکَ الَّذینَ أنعمَ اللّهُ عَلَیهِم مِن النَّبیّینَ مِن ذُرِّیَّةِ ءادَمَ وَ مِمَّن حَملنا مَعَ نُوح وَ مِن ذُرِّیّةِ إبرهیمَ وَ إسرءِیلَ ؛ آنان، کسانی از پیامبران بودند که خداوند بر ایشان نعمت ارزانی داشت. از فرزندان آدم بودند و از کسانی که همراه نوح (بر کشتی)سوار کردیم و از فرزندان ابراهیم و اسرائیل
بُرسُوی، در ذیل آیه ۸۷ سوره انعام(وَ مِن ءابائِهم وَ ذُرّیّتِهم وَ إخونِهم وَاجتَبَینهم و هَدینهم إلی صِرط مُستقیم ؛ و از پدران و فرزندان و برادرانشان برخی را(بر جهانیان برتری دادیم)و آنان را برگزیدیم و به راه راست راهنمایی کردیم) فرزندان یعقوب و برادران یوسف را از برجسته‌ترین مصادیق ذرّیّه و برادران برگزیده پیامبران یاد کرده است.
[۳۸] برسوی، روح‌البیان، ج‌۳، ص‌۶۲‌.


فضایل آل یعقوب

[ویرایش]

فضایل آل‌یعقوب:

← اتمام نعمت


براساس آیه ۶ سوره یوسفیعقوب به یوسف خبر داد که خداوند نعمتش را بر او و آل‌یعقوب تمام خواهد کرد: «و‌یُتِمُّ نِعمتَه عَلیکَ و علی ءالِ‌یَعقوبَ».
مفسّران، درباره اتمام نعمت، یک نظر ندارند.
به نظر برخی، اتمام نعمت خداوند این بود که یوسف را از پیامبران، و‌برادرانش را پایدار بر اسلام، و ‌نبوّت را در خاندان برادران قرار دادیا خداوند، آل‌یعقوب را در دنیا از پیامبران و پادشاهان قرار داده و به تنبُّه آل‌یعقوب اشاره شده است و در آخرت، به درجات بالای بهشت خواهد رساندیا خداوند، آن‌چه را موجب سعادت آل‌یعقوب می‌شود، به آنان داده است.
به یوسف، حکومت، نبوّت و حکمت عطا کرد و او را از مخلصان قرار داد و برای آل‌یعقوب، یافتن یوسف و آمدن یعقوب به همراه خانواده‌اش از بادیه به مصر، و‌زندگی در کنار هم را فراهم ساخت.

←← دیدگاه فخر رازی


فخر رازی، با استناد به دو دلیل، مقصود از اتمام نعمت را نبوّت دانسته است:
۱. نعمت، در حقّ بشر جز با منصب نبوت تمام نمی‌شود؛ چون دیگر نعمت‌های الهی، در مقایسه با نبوّت کوچک و ناچیز است؛ ۲. خداوند، در ادامه آیه می‌گوید: «همان گونه که پیش‌تر بر پدران تو، ابراهیم و اسحاق تمام کرد» و نعمت کاملی که ابراهیم و اسحاق به واسطه آن بر دیگر انسان‌ها برتری داده شدند، نبوّت است.
وی، در ادامه نتیجه می‌گیرد که همه فرزندان یعقوب، پیامبر بوده‌اند و یازده ستاره در خواب یوسف را به یازده انسان دارای فضل و کمال تأویل می‌کند و آن را دلیل دیگری بر پیامبری فرزندان‌یعقوب می‌داند؛ ولی آلوسی، این استدلال را رد کرده، می‌گوید: خواب یوسف فقط بر این دلالت می‌کند که آن‌ها سرانجام هادی مردم شدند و این، مستلزم پیامبر بودن آن‌ها نیست.
[۴۴] آلوسی، روح‌ المعانی، مج ۷، ج۱۲، ص۲۸۱.

وی در پاسخ به این اشکال که برادران یوسف به دلیل گناه‌کار بودن نمی‌توانند پیامبر باشند، می‌گوید: به نظر اشاعره، عصمت از گناه پیش از نبوّت شرط پیامبر شدن نیست.
[۴۵] رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج‌۱۸، ص‌۹۰.

برخی از مفسّران، نعمت اصلی را نبوّت، و‌اتمام آن بر آل‌یعقوب را تداوم نبوّت در نسل وی دانسته‌اند؛ به این معنا که خداوند، کسان بسیاری از نسل او را به مقام نبوّت برانگیخته است.
[۴۶] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳-۱۲، ص‌۲۵.
[۴۷] تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳-۱۲، ص‌۲۸.


← خداپرستی و تسلیم


از آیه ۱۳۳ سوره بقرهکه خبر می‌دهد: «یعقوب، هنگام مرگ به پسرانش گفت: بعد از من، چه را خواهید پرستید؟ گفتند: معبود تو و معبود پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که معبودی یگانه است، می‌پرستیم و در برابر او تسلیم هستیم»، به دست می‌آید که فرزندان یعقوب، پس از وی نیز بر دین حنیف ابراهیم و در برابر فرمان‌های الهی تسلیم بودند؛ یعنی نه مانند مردم بت می‌پرستیدند و نه چنان‌که یهودیان مدینه ادّعا می‌کردند، یهودی بودند.
بر پایه آیات ۸۹-۸۷ سوره انعامنیز آل‌یعقوب که قابل تطبیق بر ذرّیّه یعقوب و برادران یوسف است، از جمله برگزیدگانی هستند که خداوند آن‌ها را هدایت و به آنان کتاب، حکمت، مقام داوری میان مردم و پیامبری را عطا کرده است.
[۵۱] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۴، ص‌۵۱۳‌.


گرفتاری آل یعقوب

[ویرایش]

از امام ‌صادق(علیه السلام)نقل شده که یوسف هنگام مرگ، آل‌یعقوب را که تعداد آن‌ها هشتاد نفر بودند، دور خود جمع کرد و گفت: طولی نخواهد کشید که «قبطیان» بر شما مسلّط شوند و شما را زیر شکنجه سخت قرار دهند تاوقتی که خداوند شما را به وسیله‌مردی از فرزندان لاوی‌بن‌یعقوب که نامش موسی بن عمران است، برهاند.
در عهد عتیق نیز آمده است: یوسف هنگام مرگ به برادران خود گفت: من به‌زودی می‌میرم؛ ولی بدون شک، خداوند شما را از مصر به کنعان سرزمینی که وعده آن را به نسل ابراهیم و اسحاق و یعقوب داده است، خواهد برد.
[۵۳] کتاب مقدس، پیدایش، ۵، ۲۴.
[۵۴] کتاب مقدس، پیدایش، ۵، ۲۵.


معروف‌ترین افراد آل یعقوب

[ویرایش]

معروف‌ترین افراد آل یعقوب که همۀ آن‌ها به مقام نبوت رسیده‌اند و برخی مقام فرمانروایی نیز داشته‌اند، اینانند: یعقوب، یوسف، موسی، هارون، شعیب، داوود، سلیمان، اسباط، زکریا، یحیی و عیسی. مریم بنت عمران، مادر عیسی نیز از آل یعقوب است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) زمخشری، جاراللـه، الکشاف، بیروت، دارالمعرفه.
(۲) طباطبایی، محمدحسین، المیزان، قم، ۱۳۹۱ق.
(۳) طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ۱۳۹۰ق.
(۴) قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، ۱۹۶۵م.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. یوسف/سوره۱۲، آیه۶.    
۲. مریم/سوره۱۹، آیه۶.    
۳. میبدی، کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۸.
۴. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج۵‌، ص۳۲۱.    
۵. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۹، ص۸۶‌.
۶. میبدی، کشف‌الاسرار، ج۵‌، ص۸.
۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۵‌، ص‌۳۲۳.    
۸. کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۲، ۳-۱.
۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج‌۱۱، ص‌۸۲‌.    
۱۰. زمخشری، الکشّاف، ج‌۲، ص‌۴۴۵.    
۱۱. آلوسی، روح‌المعانی، مج‌۷، ج‌۱۲، ص‌۲۸۱.
۱۲. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۲، ص‌۲۸.
۱۳. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳، ص‌۲۸.
۱۴. آلوسی، روح‌المعانی، مج‌۷، ج‌۱۲، ص‌۲۸۲.
۱۵. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، ۱۹۶۵م.
۱۶. یوسف/سوره۱۲، آیه۶.    
۱۷. مریم/سوره۱۹، آیه۶.    
۱۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۶‌، ص‌۷۷۶.    
۱۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‌۶‌، ص‌۷۷۶.    
۲۰. کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۶، ۲.
۲۱. کتاب مقدّس، اوّل تواریخ ۶، ۳.
۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۶‌، ص‌۷۷۶.    
۲۳. میبدی، کشف‌الاسرار، ج‌۶‌، ص‌۹.
۲۴. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج۲۱، ص۱۸۵.
۲۵. میبدی، کشف‌الاسرار، ج‌۶‌، ص‌۹.
۲۶. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۵، ص‌۲۶۰.
۲۷. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۶، ص‌۲۶۰.
۲۸. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۵۶.
۲۹. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج‌۱۴، ص‌۹.    
۳۰. زمخشری، الکشّاف، ج‌۳، ص‌۵‌.    
۳۱. کتاب مقدّس، پیدایش ۳۲، ۲۸.
۳۲. کتاب مقدّس، پیدایش ۳۲، ۲۹.
۳۳. قاموس کتاب مقدّس، ص‌۵۳‌.
۳۴. بقره/سوره۲، آیه۱۳۲.    
۳۵. بقره/سوره۲، آیه۱۳۳.    
۳۶. مریم/سوره۱۹، آیه۵۸.    
۳۷. انعام/سوره۶، آیه۸۷.    
۳۸. برسوی، روح‌البیان، ج‌۳، ص‌۶۲‌.
۳۹. یوسف/سوره۱۲، آیه۶.    
۴۰. یوسف/سوره۱۲، آیه۶.    
۴۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۵‌، ص‌۳۲۱.    
۴۲. زمخشری، الکشّاف، ج‌۲، ص‌۴۴۵.    
۴۳. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۱، ص۸۲.    
۴۴. آلوسی، روح‌ المعانی، مج ۷، ج۱۲، ص۲۸۱.
۴۵. رازی، فخرالدین، التفسیر الکبیر، ج‌۱۸، ص‌۹۰.
۴۶. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳-۱۲، ص‌۲۵.
۴۷. تهرانی، محمدصادق، الفرقان، ج‌۱۳-۱۲، ص‌۲۸.
۴۸. بقره/سوره۲، آیه۱۳۳.    
۴۹. طبرسی، فضل بن حسن، پپمجمع‌البیان، ج‌۱، ص‌۴۰۰.    
۵۰. انعام/سوره۶، آیه۸۹-۸۷.    
۵۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج‌۴، ص‌۵۱۳‌.
۵۲. حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج‌۱، ص‌۷۹.    
۵۳. کتاب مقدس، پیدایش، ۵، ۲۴.
۵۴. کتاب مقدس، پیدایش، ۵، ۲۵.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آل یعقوب»، ج۲، ص۴۸۷.    
دانشنامه موضوعی قرآن    






جعبه ابزار