ابن‌ابی‌خیثمه ابوبکر احمد بن‌ زهیر

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِ اَبی‌ خَیْثَمه‌، ابوبکر احمد بن‌ زهیر (ابی‌ خیثمه) بن‌ حرب‌ بن‌ شداد (۱۸۵-۲۷۹ق‌/۸۰۱ -۸۹۲م‌)، فقیه‌، محدّث‌، عالم‌ انساب‌، مورخ‌، شاعر و ادیب‌ ایرانی می‌باشد‌.


معرفی

[ویرایش]

در اصل‌ از اهالی‌ نَسا از نواحی‌ خراسان ‌ بود، ولی‌ در بغداد نشو و نما یافت‌ و همان‌جا درگذشت‌.

اساتید

[ویرایش]

وی‌ از منصور بن‌ سلمه خزاعی‌ ، محمد بن‌ سابق‌ ، ابونعیم‌ فضل‌ بن‌ دکین‌ ، هوذة بن‌ خلیفه ‌،... و بسیاری‌ دیگر حدیث ‌ شنید و علم‌ انساب ‌ را از مُصْعَب‌ بن‌ عبدالله‌ زبیری‌ ، علم‌ حدیث ‌ را از یحیی‌ بن‌ نَعین ‌ و امام‌ احمد بن‌ حنبل‌ ، تاریخ ‌ را از ابوالحسن‌ مداینی‌ و ادبیات‌ را از محمد بن‌ سَلاّم‌ جُمَحی‌ فرا گرفت‌.
[۱] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۲، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۲] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۳۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷- ۱۳۵۸ق‌.
[۳] یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۵.
منابع‌ متأخر پدرش‌ ابن‌ خیثمه‌ (د ۲۴۳ق‌/۸۵۷م‌) نویسنده کتاب‌ المسند و کتاب‌العلم‌
[۴] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۳۲۱، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
را نیز جزو استادان‌ وی‌ ذکر کرده‌اند.
[۵] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
[۶] ابن‌ حجر، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج۱، ص۱۷۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹-۱۳۳۱ق‌.
[۷] ابن‌ جزری‌، محمد، غایة النهایة فی‌ طبقات‌ القراء، ج۱، ص۵۴، به‌ کوشش‌ ج‌ برگشترسر، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/۱۹۳۲م‌.


مذهب

[ویرایش]

یاقوت ‌ به‌ نقل‌ از فرغانی‌ می‌نویسد: ابن‌ ابی‌ خیثمه‌ مذهبی‌ خاص‌ داشت‌ که‌ مردم‌ او را به‌ قَدَریّه‌ نسبت‌ می‌دادند.
[۸] یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۲۷.


راویان حدیث

[ویرایش]

ابن‌ ابی‌ خیثمه‌ از کسان‌ بسیار نقل‌ روایت‌ و حدیث‌ کرده‌ است‌ که‌ از آن‌ جمله‌اند: هوذة بن‌ خلیفه‌، قُطْبة بن‌ العلاء ، مسلم‌ بن‌ ابراهیم‌ ، موسی‌ بن‌ اسماعیل ‌.
[۹] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.

کسانی‌ نیز از او حدیث‌ نقل‌ کرده‌اند چون‌ ابن‌ صاعد ، محمد بن‌ مخلد ، اسماعیل‌ صفار ، ابوسهل‌ قطان‌ .
[۱۰] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
همچنین‌ مورخانی‌ چون‌ ابوالقاسم‌ بَغَوی‌
[۱۱] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۱۲] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۳۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷- ۱۳۵۸ق‌.
[۱۳] یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۶.
در نقل‌ روایات‌ تاریخی‌ به‌ او استناد کرده‌اند.

آثار

[ویرایش]


← التاریخ‌ الکبیر


اثر مهم‌ ابن‌ ابی‌ خیثمه‌ در علم‌ تاریخ‌ التاریخ‌ الکبیر است‌ که‌ به‌ شیوه محدثان‌ و با جرح‌ و تعدیل‌ روات‌ تألیف‌ یافته‌ و مورخانی‌ مشهور چون‌ مسعودی ‌ به‌ آن‌ استناد کرده‌اند.
[۱۴] مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، ج۳، ص۸۹ -۹۰، بیروت‌، دارالاندلس‌.
[۱۵] مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، ج۳، ص۱۶۳، بیروت‌، دارالاندلس‌.
نظریه خطیب‌ بغدادی‌
[۱۶] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
مبنی‌ بر اینکه‌ کتابی‌ چنان‌ سرشار از فوائد نمی‌شناسد، توسط مؤلفان‌ قرن‌های‌ بعد نقل‌ شده‌ است‌ (مثلاً: یاقوت‌،
[۱۷] یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۶.
ذهبی ‌،
[۱۸] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
[۱۹] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۱، ص۴۹۳، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
ابن‌ کثیر
[۲۰] ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۶۶، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
و ابن‌ تغری‌ بردی‌
[۲۱] ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ج۳، ص۸۳.
). اهمیت‌ این‌ کتاب‌ تا آنجاست‌ که‌ در اندلس ‌ نیز معروف‌ بوده‌ است‌. نسخه‌ای‌ بسیار کهن‌ از التاریخ‌ الکبیر در کتابخانه جامع‌ القرویین‌ فاس‌ موجود است‌.
[۲۲] تذکرة النوادر من‌ المخطوطات‌ العربیة، ص۷۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۰ق‌.
[۲۳] سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۹۸۳م‌.
[۲۴] بروکلمان‌، کارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۲۵۲، ترجمه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، ۱۹۷۴م‌.
این‌ کتاب‌ که‌ بنابر اطلاعات‌ موجود در تاریخ‌ عالم‌ تألیف‌ یافته‌، در برنامه انتشارات‌ حیدرآباد (۱۳۵۴ق‌/۱۹۳۵م‌) قرار داشته‌ است‌.
[۲۵] بروکلمان‌، کارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۲۵۲، ترجمه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، ۱۹۷۴م‌.


← سایر آثار


دیگر آثار ابن‌ ابی‌ خیثمه‌ اینهاست‌: ۱. تاریخ‌ رواة الحدیث‌ که‌ همانند تاریخ‌ ابو عبدالله‌ بخاری ‌ و در حد خود کتابی‌ بزرگ‌ است‌
[۲۶] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۲۹۵، استانبول‌، ۱۹۴۱م‌.
۲. اخبار الشعرا،
[۲۷] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۳۲۱، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
سزگین‌ می‌افزاید که‌ این‌ اثر از مهم‌ترین‌ منابع‌ مرزبانی‌ در تألیف‌ الموشح‌ بوده‌ و ابوالفرج‌ اصفهانی‌ بخشهایی‌ از آن‌ را در اغانی‌ نقل‌ کرده‌ است‌
[۲۸] سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۹۸۳م‌.
۳. کتاب‌ الاعراب‌
[۲۹] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۴. کتاب‌ البر
[۳۰] بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیة العارفین‌، ج ۱، ص۵۱، استانبول‌، ۱۹۵۱م‌.
۵. المنتمین‌
[۳۱] ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۶. وصایای‌ العلماء عندالموت‌، که‌ تنها بغدادی‌
[۳۲] بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیة العارفین‌، ج ۱، ص۵۱، استانبول‌، ۱۹۵۱م‌.
از آن‌ نام‌ برده‌ است‌.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌.
(۲) ابن‌ جزری‌، محمد، غایة النهایة فی‌ طبقات‌ القراء، به‌ کوشش‌ ج‌ برگشترسر، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/۱۹۳۲م‌.
(۳) ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷- ۱۳۵۸ق‌.
(۴) ابن‌ حجر، احمد، لسان‌ المیزان‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹-۱۳۳۱ق‌.
(۵) ابن‌ کثیر، البدایة، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
(۶) ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
(۷) بروکلمان‌، کارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ترجمه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، ۱۹۷۴م‌.
(۸) بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیة العارفین‌، استانبول‌، ۱۹۵۱م‌.
(۹) تذکرةالنوادر من‌ المخطوطات‌ العربیة، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۰ق‌.
(۱۰) حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ۱۹۴۱م‌.
(۱۱) خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
(۱۲) ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
(۱۳) ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
(۱۴) سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ترجمة محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۹۸۳م‌.
(۱۵) مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، بیروت‌، دارالاندلس‌.
(۱۶) یاقوت‌، ادبا.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۲، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۲. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۳۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷- ۱۳۵۸ق‌.
۳. یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۵.
۴. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۳۲۱، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۵. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۶. ابن‌ حجر، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج۱، ص۱۷۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۹-۱۳۳۱ق‌.
۷. ابن‌ جزری‌، محمد، غایة النهایة فی‌ طبقات‌ القراء، ج۱، ص۵۴، به‌ کوشش‌ ج‌ برگشترسر، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/۱۹۳۲م‌.
۸. یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۲۷.
۹. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۱۰. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۱۱. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۲. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۳۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷- ۱۳۵۸ق‌.
۱۳. یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۶.
۱۴. مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، ج۳، ص۸۹ -۹۰، بیروت‌، دارالاندلس‌.
۱۵. مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، ج۳، ص۱۶۳، بیروت‌، دارالاندلس‌.
۱۶. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۴، ص۱۶۳، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌.
۱۷. یاقوت‌، ادبا، ج۳، ص۳۶.
۱۸. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۹۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق‌.
۱۹. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۱، ص۴۹۳، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
۲۰. ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۱، ص۶۶، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
۲۱. ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ج۳، ص۸۳.
۲۲. تذکرة النوادر من‌ المخطوطات‌ العربیة، ص۷۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۰ق‌.
۲۳. سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۹۸۳م‌.
۲۴. بروکلمان‌، کارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۲۵۲، ترجمه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، ۱۹۷۴م‌.
۲۵. بروکلمان‌، کارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۲۵۲، ترجمه عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، ۱۹۷۴م‌.
۲۶. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۲۹۵، استانبول‌، ۱۹۴۱م‌.
۲۷. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۳۲۱، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۲۸. سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۹۸۳م‌.
۲۹. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۳۰. بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیة العارفین‌، ج ۱، ص۵۱، استانبول‌، ۱۹۵۱م‌.
۳۱. ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌.
۳۲. بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیة العارفین‌، ج ۱، ص۵۱، استانبول‌، ۱۹۵۱م‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن ابی خثیمه»، ج۲، ص۸۰۰.    






جعبه ابزار