ابن‌ثلجی ابوعبدالله‌ محمد بن‌ شجاع‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابن ثَلْجی‌، ابوعبدالله‌ محمدبن‌ شجاع‌ (۱۸۱-۲۶۶ق‌/۷۹۷- ۸۸۰م‌)، فقیه‌ و محدث‌ حنفی‌ در بغداد می‌باشد.


وجه تسمیه

[ویرایش]

علت‌ اشتهارش‌ به‌ ثلجی‌ انتساب‌ وی‌ به‌ جدش‌ «ثلج‌» است.
[۱] سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، ج۳، ص۱۴۴، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد، ۱۳۸۳ق‌/۱۹۶۳م.


مشایخ

[ویرایش]

او فقه‌ را نزد حسن‌ بن‌ زیاد لؤلؤی‌ آموخت‌ و از پیشوایان‌ فقهی‌ زمان‌ خود شد ، از یحیی‌ بن‌ آدم‌، اسماعیل‌ بن‌ علیه، ابی‌ اسامه، وکیع‌، عبیدالله‌ ابن موسی‌ و محمد بن‌ عمر واقدی‌ حدیث‌ نقل‌ کرده‌ است.

شاگردان

[ویرایش]

از میان‌ کسانی‌ که‌ از ابن ثلجی‌ نقل‌ حدیث‌ کرده‌اند می‌توان‌ از یعقوب‌ بن‌ شیبه‌ و نوه‌اش‌ محمد بن‌ احمد، عبدالوهاب‌ بن‌ ابی‌ حیه، عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ ثابت‌ بزاز نام‌ برد.
[۳] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م.


اعتقاد به مخلوق بودن قرآن

[ویرایش]

در روزگار ابن ثلجی‌ بحث‌ حدوث‌ و قدم‌ قرآن‌ به‌ شدت‌ در میان‌ مسلمانان‌ مطرح‌ بود و بنابر روایت‌ ذهبی‌
[۴] ذهبی‌، محمد، میزان‌ الاعتدال‌، ج۳، ص۵۷۸، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م.
وی‌ به‌ مخلوق‌ بودن‌ قرآن‌ اعتقاد داشت‌، ولی‌ همو در جای‌ دیگر ،
[۵] ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۲، ص۳۸۰، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و صالح‌ سمر، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م.
می‌گوید که‌ ابن ثلجی‌ در این‌ مسأله‌ نظر خاصی‌ نداشت.

خصوصیات

[ویرایش]

ابن ثلجی‌ به‌ زهد و پارسایی‌ و مهارت‌ بسیار در فقه‌ و حدیث‌ ستوده‌ شده‌ است‌،
[۶] ابن ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، ج۲، ص۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م.
ولی‌ قواریری‌، ابوالفتح‌ ازدی‌،
[۷] ابن جوزی‌، عبدالرحمان‌، الضعفاء و المتروکین‌، ج۲، ص۷۰، به‌ کوشش‌ ابوالفداء عبدالله‌ قاضی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م.
ابن عدی‌
[۸] ابن عدی‌، عبدالله‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، ج۱، ص۲۲۹۳، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
و ذهبی‌ او را غیر ثقه‌ دانسته‌اند.

مذهب

[ویرایش]

به‌ گفته ابن ندیم‌
[۱۰] ابن ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۵۹.
او به‌ معتزله‌ گرایش‌ داشت‌.، مذهب‌ فقهی‌ ابوحنیفه‌ را نیز شرح‌ و بسط داد و دلایل‌ بسیار برای‌ تقویت‌ آراء و فتاوی‌ فقه‌ حنفی‌ اقامه‌ نمود. نسبت‌ به‌ امام‌ شافعی‌ نظر مساعدی‌ نداشت‌، ولی‌ به‌ هنگام‌ مرگ‌ از او ستایش‌ کرد و گفت‌ که‌ در مورد او از نظر خود عدول‌ کرده‌ است‌.
[۱۱] ابن عدی‌، عبدالله‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، ج۶، ص۲۲۹۲، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
احمد بن‌ حنبل‌ با او سخت‌ مخالف‌ بود و در نکوهش‌ او تا حد تکفیر اصرار می‌ورزید و هنگامی‌ که‌ متوکل‌، خلیفه عباسی‌ در مورد ابن ثلجی‌ برای‌ تصدی‌ امر قضا از او سؤال‌ کرد، ابن حنبل‌ وی‌ را شایسته این‌ مقام‌ ندانست.
[۱۲] ابن جوزی‌، المنتظم‌، ج۵، ص۵۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م.


وفات

[ویرایش]

به‌ گفته بغدادی‌
[۱۳] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م.
ابن ثلجی‌ در ۴ ذیحجه ۲۶۶ق‌، در حال‌ سجده‌ درگذشت‌ و او را، چنانکه‌ وصیت‌ کرده‌ بود، در خانه‌اش‌ که‌ در جوار مسجد بود دفن‌ کردند، ابن ندیم‌
[۱۴] ابن ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۶۰.
تاریخ‌ درگذشت‌ او را ۲۵۷ق‌ ذکر کرده‌ است.

آثار

[ویرایش]

آثار ابن ثلجی‌ عبارتند از: تصحیح‌ الاثار ؛ النوادر فی‌ الفروع‌ ؛ الکبیر ؛ کتاب‌ المضاربه
[۱۵] ابن ندیم‌، الفهرست‌.، ج۱، ص۲۶۰.
کتاب‌ الکفارات‌
[۱۶] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۱۴۵۳، استانبول‌، ۱۹۴۱م.
[۱۷] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۱۴۵۹، استانبول‌، ۱۹۴۱م.
مناسک‌
[۱۸] ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۲، ص۳۸۰، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و صالح‌ سمر، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م.
الرد علی‌ المشبهه
[۱۹] ابن ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، ج۲، ص۶۱، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م.
، از این‌ آثار اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌، ولی‌ به‌ گفته -- سزگین‌ مطالب‌ بسیاری‌ از کتاب‌های‌ او را مؤلفان‌ حنفی‌ متأخر در آثار خود جای‌ داده‌اند.
[۲۰] سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۳، ص۸۵، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م.
(۲) ابن تغری‌ بردی‌، النجوم.
(۳) ابن جوزی‌، عبدالرحمان‌، الضعفاء و المتروکین‌، به‌ کوشش‌ ابوالفداء عبدالله‌ قاضی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م.
(۴) ابن جوزی‌، المنتظم‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م.
(۵) ابن عدی‌، عبدالله‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
(۶) ابن ندیم‌، الفهرست.
(۷) حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ۱۹۴۱م.
(۸) خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م.
(۹) ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و صالح‌ سمر، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م.
(۱۰) ذهبی‌، محمد، العبر، به‌ کوشش‌ محمد زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
(۱۱) ذهبی‌، محمد، میزان‌ الاعتدال‌، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م.
(۱۲) سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م.
(۱۳) سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد، ۱۳۸۳ق‌/۱۹۶۳م.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. سمعانی‌، عبدالکریم‌، الانساب‌، ج۳، ص۱۴۴، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد، ۱۳۸۳ق‌/۱۹۶۳م.
۲. ابن تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ج۳، ص۴۲.    
۳. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م.
۴. ذهبی‌، محمد، میزان‌ الاعتدال‌، ج۳، ص۵۷۸، به‌ کوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م.
۵. ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۲، ص۳۸۰، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و صالح‌ سمر، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م.
۶. ابن ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، ج۲، ص۶۰، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م.
۷. ابن جوزی‌، عبدالرحمان‌، الضعفاء و المتروکین‌، ج۲، ص۷۰، به‌ کوشش‌ ابوالفداء عبدالله‌ قاضی‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م.
۸. ابن عدی‌، عبدالله‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، ج۱، ص۲۲۹۳، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
۹. ذهبی‌، محمد، العبر، ج۱، ص۳۸۲، به‌ کوشش‌ محمد زغلول‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.    
۱۰. ابن ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۵۹.
۱۱. ابن عدی‌، عبدالله‌، الکامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، ج۶، ص۲۲۹۲، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/ ۱۹۸۵م.
۱۲. ابن جوزی‌، المنتظم‌، ج۵، ص۵۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م.
۱۳. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۵، ص۳۰۵، قاهره‌، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م.
۱۴. ابن ندیم‌، الفهرست‌، ج۱، ص۲۶۰.
۱۵. ابن ندیم‌، الفهرست‌.، ج۱، ص۲۶۰.
۱۶. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۱۴۵۳، استانبول‌، ۱۹۴۱م.
۱۷. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۱، ص۱۴۵۹، استانبول‌، ۱۹۴۱م.
۱۸. ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۲، ص۳۸۰، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و صالح‌ سمر، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م.
۱۹. ابن ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، ج۲، ص۶۱، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م.
۲۰. سزگین‌، فؤاد، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌، ج۳، ص۸۵، ترجمه محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۳، ص۱۰۱۲.    






جعبه ابزار