ابن‌حاج ابوالفیض حمدون‌ بن‌ عبدالرحمان‌ سلمی‌ مرداسی‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِ حاج‌، ابوالفیض‌ حمدون‌ بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ حمدون‌ سُلمی‌ مِرداسی‌ ([[۷ ربیع‌الثانی‌] ]۱۱۷۴ - ۱۲۳۲ ق/۲۴ فوریه ۱۷۶۱ - ۱۸۱۷ م)، مفسر، ادیب‌ و فقیهمالکی است‌. که ازهری
[۱] محمد بشیر ازهری، کتاب‌ الیواقیت‌ الثمینة فی‌ اعیان‌ مذهب‌ عالم‌ المدینة، ج۱، ص‌ ۱۴۳، مصر، ۱۳۲۴ق‌.
کنیه او را ابوالمواهب‌ آورده‌ است.


اساتید

[ویرایش]

ابن‌ حاج‌ در فاس‌ (در مراکش کنونی) متولد شد و پرورش‌ یافت‌
[۲] عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۶، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
و علوم‌ دینی‌ و ادبی‌ را نزد استادانی‌ چون‌ طیب‌ بن‌ کیران‌، بنانی‌، یازغی‌ و عبدالقادر بن‌ شقرون‌ فرا گرفت.
[۳] محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
در سفر حج ‌ با دانشمندان‌ بنام‌ زمان‌ مانند شیخ‌ مرتضی ‌و شیخ‌ کوهن ‌در مکه ملاقات‌ و از آنان‌ کسب‌ فیض‌ کرد.
[۴] محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.


موقعیت دینی و اجتماعی

[ویرایش]

شهرت‌ و مهارت‌ او در فقه‌ و ادب‌ موجب‌ حرمتش‌ نزد امیران‌ گردید، چنانکه‌ پس‌ از تسلط وهابیان‌ بر سرزمین‌ حجاز، عبدالله‌ بن‌ سعود وهابی‌، برای دعوت‌ به‌ آیین‌ خود، نامه‌هایی‌ به‌ اطراف‌ و از جمله‌ فاس‌ فرستاد و اصول‌ مذهب‌ وهابی‌ را تشریح‌ کرد. ابن‌ حاج‌ از جانب‌ سلطان‌ مولی‌ سلیمان‌، امیر فاس‌ مأموریت‌ یافت‌ که‌ جواب‌ نامه‌ را تهیه‌ کند.
[۵] احمد ناصری، الاستقصاء لاخبار دول‌ المغرب‌ الاقصی‌، ج۸، ص۱۱۹-۱۲۰، به‌ کوشش‌ جعفر و محمد ناصری، بیروت‌، ۱۹۵۶م‌.
او مدتی‌ نیز تصدی حسبه فاس‌ و مظالممغرب‌ را بر عهده‌ داشت‌ و گفته‌ شده‌ که‌ در امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر و رفع‌ ستم ‌ از مردمان‌ اهتمام‌ خاصی‌ داشت.
[۶] عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۷، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.


آثار

[ویرایش]

ابن‌ حاج‌ تألیفاتی‌ در مسائل‌ فقهی‌، کلامی‌، تفسیر، منطق ‌ و جز آن‌ دارد:

← چاپی‌


نفحة المسک‌ الداری لقاری صحیح‌ البخاری که‌ زرکلی‌
[۷] خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
از چاپ‌ آن‌ اطلاع‌ داده‌ است. بروکلمان‌ نیز ضمن‌ ضبط نام‌ آن‌ به‌ شکل‌ بهجة المسک‌ الداری لقاری تاریخ‌ البخاری که‌ غیر دقیق‌ به‌ نظر می‌رسد، از چاپ‌ آن‌ در فاس‌ بدون‌ ذکر تاریخ‌ خبر داده‌ است.

← خطی‌


۱. تألیف‌ فی‌ قوله‌ تعالی‌: و آیة لهم‌ اللیل‌ نسلخ‌ منه‌ النهار، در تفسیر
[۸] علوش‌، ی س‌ و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۳۸، رباط، ۱۹۵۴م‌.

۲. تقایید مختلفه، کتابخانه صبیحیه سلا
[۹] محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۵۹۰، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.

۳. تقیید علی‌ قوله‌ تعالی‌: تلک‌ حدود الله‌، در تفسیر
[۱۰] علوش‌، ی س‌ و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۴۱، رباط، ۱۹۵۴م‌.

۴. الثمر (یا التمر) المهتصر من‌ روض‌ المختصر، حواشی‌ بر شرح‌ تفتازانی‌ بر تلخیص‌ المفتاح‌ خطیب‌ قزوینی‌
[۱۱] محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۴۶، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.

۵ و ۶. دو مجلد دیوان‌ اشعار
[۱۲] خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.

۷. رسالة فی‌ اجتماع‌ النفی‌ و القید
[۱۳] محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۵۶، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.

۸. رسالة فی‌ کلمة «قال‌» الواقعة بین‌ رجال‌ الحدیث‌ ذکراً او حذفاً
[۱۴] تیموریه‌، فهرست‌، ج۲، ص۷۵.

۹. شرح‌ عقود الفاتحة
[۱۵] محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۲۷۷، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.

۱۰. مقامات‌ حمدونیة،
[۱۶] خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
که‌ احتمالاً با مقامة حمدون‌ ابن‌ الحاج‌ موجود در کتابخانه جلاوی پاشا در مراکش‌
[۱۷] جامعه‌، خطی‌، ج۵، ص۱۹۰.
یکی‌ است.
۱۱. مقصورة فی‌ العروض‌
[۱۸] محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۷۸، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.

۱۲. نوافح‌ الغالیة فی‌ المدائح‌ السلیمانیة (وایدا، که‌ احتمال‌ دارد با یکی‌ از دو دیوان‌ وی منطبق‌ باشد.
[۱۹] محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
[۲۰] عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۷، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
[۲۱] محمد بشیر ازهری، کتاب‌ الیواقیت‌ الثمینة فی‌ اعیان‌ مذهب‌ عالم‌ المدینة، ج۱، ص۱۴۲-۱۴۳، مصر، ۱۳۲۴ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمد بشیر ازهری، کتاب‌ الیواقیت‌ الثمینة فی‌ اعیان‌ مذهب‌ عالم‌ المدینة، مصر، ۱۳۲۴ق‌.
(۲) تیموریه‌، فهرست‌.
(۳) جامعه‌، خطی‌.
(۴) محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
(۵) خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
(۶) علوش‌، ی س‌ و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، رباط، ۱۹۵۴م‌.
(۷) عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
(۸) محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
(۹) احمد ناصری، الاستقصاء لاخبار دول‌ المغرب‌ الاقصی‌، به‌ کوشش‌ جعفر و محمد ناصری، بیروت‌، ۱۹۵۶م‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمد بشیر ازهری، کتاب‌ الیواقیت‌ الثمینة فی‌ اعیان‌ مذهب‌ عالم‌ المدینة، ج۱، ص‌ ۱۴۳، مصر، ۱۳۲۴ق‌.
۲. عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۶، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
۳. محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
۴. محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
۵. احمد ناصری، الاستقصاء لاخبار دول‌ المغرب‌ الاقصی‌، ج۸، ص۱۱۹-۱۲۰، به‌ کوشش‌ جعفر و محمد ناصری، بیروت‌، ۱۹۵۶م‌.
۶. عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۷، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
۷. خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۸. علوش‌، ی س‌ و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۳۸، رباط، ۱۹۵۴م‌.
۹. محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۵۹۰، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۰. علوش‌، ی س‌ و عبدالله‌ رجراجی‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربیة المحفوظة فی‌ الخزانة العامة برباط الفتح‌، ج۱، ص۴۱، رباط، ۱۹۵۴م‌.
۱۱. محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۴۶، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۲. خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۳. محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۵۶، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۴. تیموریه‌، فهرست‌، ج۲، ص۷۵.
۱۵. محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۲۷۷، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۶. خیرالدین زرکلی‌، ‌ الاعلام‌، ج۲، ص۲۷۵، بیروت‌، ۱۹۸۶م‌.
۱۷. جامعه‌، خطی‌، ج۵، ص۱۹۰.
۱۸. محمد حجی‌، فهرس‌ الخزانة العلمیة الصبیحیة بسلا، ج۱، ص۳۷۸، کویت‌، ۱۴۰۶ق‌.
۱۹. محمد مخلوف‌، شجرة النور الزکیة فی‌ طبقات‌ المالکیة، ج۱، ص۳۷۹، بیروت‌، ۱۳۴۹ق‌.
۲۰. عبدالله‌ گنون‌، النبوغ‌ المغربی‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۹۷، دارالکتاب‌ اللبنانی‌، بیروت‌.
۲۱. محمد بشیر ازهری، کتاب‌ الیواقیت‌ الثمینة فی‌ اعیان‌ مذهب‌ عالم‌ المدینة، ج۱، ص۱۴۲-۱۴۳، مصر، ۱۳۲۴ق‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوالفیض ابن‌حاج»، ج۳، ص۱۰۶۸.    






جعبه ابزار