ابن‌مخلد ابوعاصم ضحاک‌ بن مخلد بصری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ضحاک بن مخلد، عالم و محدّث بصری قرن دوم و سوم و از موالیبنی شیبان بوده است.


بیوگرافی

[ویرایش]

ضَحّاک‌ بن مَخْلَد، عالم و محدّث بصری قرن دوم و سوم. ابوعاصم ضحاک‌ بن مخلد بصری از موالی‌بنی شیبان یا از تیرۀ بنی شیبان بوده است.

نسب

[ویرایش]

چون ابن‌عساک ر دربارۀ غیر فصیح بودن او خبری آورده، وی نباید عرب تبار باشد و نسبت او به بنی ‌شیبان از طریق پیوند ولاء صحیح‌تر است. با این حال، برای او در انتساب به ثعلبة‌ بن شیبان ، سلسله نسبی ذکر شده است. مادرش از ‌ بنی زبیر بود.

تولد

[ویرایش]

به نوشتۀ خلیفة بن خیاط ، وی در ۱۲۱ به دنیا آمده، هر چند خود او زمان تولدش را ربیع‌الاول ۱۲۲ ذکر کرده است، که به نظر می‌رسد صحیح‌تر باشد.


ملقب به نبیل

[ویرایش]

ابوعاصم شوخ طبع بود و چون بینی بزرگی داشت و لباس ابریشمی و زیبا می‌پوشید، به نبیل ملقب شد. همچنین گفته‌اند زمانی فیلی به بصره آورده و مردم برای دیدن آن رفته بودند، اما ضحاک‌ بن مخلد، که علاقۀ شدیدی به ابن‌جریج‌ داشت، نرفت و چون ابن‌جریج‌ سبب نرفتن او را پرسید، گفت که ترجیح می‌دهد به ابن‌جریح بنگرد و ابن‌جریج‌ نیز او را نبیل خواند
[۱۵] ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۲.


اقوال دیگر برعلت شهرت به نبیل

[ویرایش]

برای اقوال دیگر دربارۀ علت شهرت او به نبیل مزی .
[۱۷] ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۳.


تجارت ابریشم

[ویرایش]


دربارۀ زندگی او اطلاع چندانی نیست، جز آن‌که به تجارت ابریشم می‌پرداخته و در بصره سکونت داشته است.
[۱۹] ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۰.


اساتید

[ویرایش]

وی از محدّثان برجستۀ بصری بوده و از کسان بسیاری حدیث نقل کرده است، که از آن جمله بوده اند: سفیان ثوری ، شعبة‌ بن حَجّاج ، ‌و امام صادق علیه‌السلام که از ایشان تن‌ها یک حدیث شنیده برای فهرست مشایخ حدیثی او.

شاگردان

[ویرایش]

از ضحاک برجسته ‌ترین محدّثان عصرش ( احمد‌ بن حنبل ، احمد‌ بن سعید دارمی ، محمد‌ بن اسماعیل بخاری ) و کسان دیگری، حدیث نقل کرده‌اند، که نشان دهندۀ جایگاه بلند او در میان محدّثان و اهل حدیث عصرش است؛ برای فهرست راویان حدیث از وی.


شخصیت رجالی

[ویرایش]

اغلب رجال‌نویسان اهل سنّت وی را ثقه ، ثبت، کثیرالحدیث ، حافظ و شیخ‌المحدّثین خوانده‌اند.

شخصیت اخلاقی

[ویرایش]

خلیلی
[۳۱] خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج‌۲، ص‌۵۱۹، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
نیز از نظر زهد و علم و دیانت و اتقان و متفق علیه بودن وثاقت ضحاک در میان محدّثان، سخن گفته و نوشته که بخاری به شاگردی نزد وی افتخار می‌کرده است. با این همه، انتقاداتی نیز از او شده است.
[۳۲] محمد‌ بن عمرو عقیلی، کتاب الضعفاء‌الکبیر، ج۲، ص۲۲۲ـ۲۲۳، چاپ عبدالمعطی أمین‌قعله‌جی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.


خرده گیری عقیلی به ضحاک

[ویرایش]

خرده گیری عقیلی به سبب موضع اهل رأی و تعصب ضحّاک دربارۀ ابوحنیفه بوده، که از دیدگاه اهل حدیث بی اشکال نبوده است.

جایگاه ضحاک در بین اهل حدیث

[ویرایش]

با این حال، جایگاه برجستۀ او در میان محدّثان عراق به‌گونه‌ای بوده که احمد‌ بن حنبل افراد را برای سماع حدیث نزد او می‌فرستاده است.

حافظ حدیث

[ویرایش]

وی حدود هزار حدیث در حافظه داشته است.

مقام فقهی ضحاک

[ویرایش]

ضحاک در فقه نیز متبحر بوده
[۳۸] ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج‌۷، ص‌۲۹۵، چاپ احسان عباس (اختصارات).
و روایتهای فقهی فراوانی از او در آثار کهن موجود است. مزی حدیثی را که نام ضحاک در سلسله سند آن بوده، به سندی عالی نقل کرده است (نیز علو سند).

جایگاه ضحاک در بین رجال نویسان شیعی

[ویرایش]

از میان رجال نویسان شیعی، شیخ طوسی و نجاشی او را در شمار اصحاب و راویان امام صادق علیه‌السلام یاد کرده اند.

سنی بودن ضحاک

[ویرایش]

نجاشی به عامّی ( سنّی ) بودن ضحاک اشاره نموده

نقل حدیث از امام صادق

[ویرایش]

و گفته که ضحّاک مکتوبی از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است.

مشهور بودن مکتوب ضحاک

[ویرایش]

مکتوبی که نجاشی به آن اشاره کرده در میان محدّثان امامی شهرت داشته.

طریق مکتوب ضحاک به امام صادق

[ویرایش]

و نجاشی آن را به دو طریق، طریق محدّثان قم و عراق، نقل کرده است.

اشکال نقل نجاشی

[ویرایش]

تن‌ها اشکال در نقل نجاشی آن است که نام پدر یا جدّ ضحاک را محمد ذکر کرده، که ظاهراً حاصل تصحیفی است که به دست کاتبان در نسخۀ کتاب نجاشی روی داده است
[۴۵] محمدتقی شوشتری، قاموس‌الرجال، ج‌۵، ص‌۵۳۶، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴ق.
برای مواردی دیگر از تصحیف نام او در احادیث شیعه،
[۴۶] محمدتقی شوشتری، قاموس‌الرجال، ج‌۵، ص‌۵۳۷، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴ق.
زیرا نام پدر ضحاک، مَخلد بوده و در سلسله نسبی که برای او ذکر شده است نیز نام محمد دیده نمی‌شود.

تاریخ وفات

[ویرایش]

دربارۀ تاریخ درگذشت او اختلاف اندکی در منابع وجود دارد و از میان آن‌ها ۱۴ ذیحجۀ ۲۱۲ و در شهر بصره
[۵۱] ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج‌۷، ص‌۲۹۵، چاپ احسان عباس (اختصارات).
از صحت و شهرت بیشتری برخوردار است که تاریخ اخیر را از قول ابوداود سجستانی نقل کرده است.
[۵۴] ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۳.


نواده ضحاک

[ویرایش]

نوادۀ ضحاک، ابو بکر احمد‌ بن عمرو‌ بن ابی عاصم ، از محدّثان نامور بوده است (ابن‌ابی عاصم).

منابع :
(۱) عبدالرحمن‌ بن محمد مشهور به ابن‌ابی حاتم رازی، الجرح والتعديل لابن ابي حاتم، بیروت ۱۳۷۱/۱۹۵۲.
(۲) محمد‌ بن حبان مشهور به ابن‌حبان، الثقات، حیدرآباد دکن ۱۳۹۳/۱۹۷۳.
(۳) ابن‌سعد، الطبقات الکبری، چاپ احسان عباس (اختصارات).
(۴) ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/۱۹۹۵ـ۲۰۰۰.
(۵) خلیفة‌ بن خیاط عصفری، تاریخ خلیفة بن خیاط العصقری، چاپ سهیل زکار، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
(۶) خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
(۷) ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء.
(۸) محمدتقی شوشتری، قاموس‌الرجال، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴ق.
(۹) محمد‌ بن حسن طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
(۱۰) محمد‌ بن عمرو عقیلی، کتاب الضعفاء‌الکبیر، چاپ عبدالمعطی أمین‌قعله‌جی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
(۱۱) یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
(۱۲) احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمد بن حبان مشهور به ابن‌حبان، الثقات، ج‌۶، ص‌۴۸۳، حیدرآباد دکن ۱۳۹۳/۱۹۷۳.    
۲. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۳. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص۳۶۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۴. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۵. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۶. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۱، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۷. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۸. خلیفة‌ بن خیاط عصفری، تاریخ خلیفة بن خیاط العصقری، ج۱، ص۳۵۲، چاپ سهیل زکار، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳.    
۹. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۸، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۱۰. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۸، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۱۱. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص۳۶۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۱۲. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۲، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۱۳. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۷، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۱۴. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۷، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۱۵. ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۲.
۱۶. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۷، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۱۷. ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۳.
۱۸. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۱۹. ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۰.
۲۰. خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج‌۱، ص‌۳۱۷، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.    
۲۱. خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج‌۲، ص‌۵۱۹، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.    
۲۲. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۲۳. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص۳۶۰، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۲۴. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۲۲۸۳، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۲۵. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۲۶. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۳۲۸۵، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۲۷. عبدالرحمن‌ بن محمد مشهور به ابن‌ابی حاتم رازی، الجرح والتعدیل لابن ابی حاتم، ج۴، ص۴۶۳، بیروت ۱۳۷۱/۱۹۵۲.    
۲۸. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۵۲۸۶، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۲۹. خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج۱، ص۱۶۵، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.    
۳۰. خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج۱، ص۲۴۰، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.    
۳۱. خلیل‌ بن عبدالله خلیلی، کتاب الارشاد فی معرفه علماء الحدیث، ج‌۲، ص‌۵۱۹، چاپ محمد سعید‌ بن عمر ادریس، ریاض ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
۳۲. محمد‌ بن عمرو عقیلی، کتاب الضعفاء‌الکبیر، ج۲، ص۲۲۲ـ۲۲۳، چاپ عبدالمعطی أمین‌قعله‌جی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
۳۳. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۱۳۶۲، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۳۴. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۳، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۳۵. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۹، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۳۶. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۴، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۳۷. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۶- ۲۸۷، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۳۸. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج‌۷، ص‌۲۹۵، چاپ احسان عباس (اختصارات).
۳۹. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۴، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۴۰. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۴۱. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۹۰۲۹۱، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۴۲. م حمد‌ بن حسن طوسی، رجال الطوسی، ج۱، ص۲۲۷، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.    
۴۳. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص۲۰۵، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۴. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، ج۱، ص‌۲۰۵، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۵. محمدتقی شوشتری، قاموس‌الرجال، ج‌۵، ص‌۵۳۶، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴ق.
۴۶. محمدتقی شوشتری، قاموس‌الرجال، ج‌۵، ص‌۵۳۷، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۲۴ق.
۴۷. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۵۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۴۸. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص۳۶۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۴۹. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص۳۶۷۳۶۸، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۵۰. یوسف‌ بن عبدالرحمن مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج‌۱۳، ص‌۲۸۸۲۸۹، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.    
۵۱. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج‌۷، ص‌۲۹۵، چاپ احسان عباس (اختصارات).
۵۲. محمد‌ بن حبان مشهور به ابن‌حبان، الثقات، ج‌۶، ص‌۴۸۴، حیدرآباد دکن ۱۳۹۳/۱۹۷۳.    
۵۳. ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج‌۲۴، ص‌۳۶۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/۱۹۹۵۲۰۰۰.    
۵۴. ذهبی، سیر اعلام‌النبلاء، ج‌۹، ص‌۴۸۳.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ضحاک بن مخلد»، شماره۷۲۲۱.    


رده‌های این صفحه : تراجم | حدیث شناسی | محدثین اهل سنت




جعبه ابزار