ابواسحاق ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی اصفهانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن سعد ثقفی کوفی اصفهانی (م ۲۸۳ ق)، محدّث، فقیه، مورخ و مؤلف امامی نیمه دوم سده سوم هجری است.


نسب‌شناسی

[ویرایش]

نیای اعلایش، سعد بن مسعود ثقفی، عموی مختار ثقفی و از صحابه امام علی (علیه‌السلام) بود که آن حضرت، وی را والی مداین کرد. از جد او، سعید بن هلال، نیز در شمار اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) یاد شده است.

تاریخ ولادت

[ویرایش]

از تاریخ ولادت ثقفی آگاهی نداریم، اما بنا بر روایت وی از اَبان بن عثمان بَجَلی و دیگر مشایخی که در دهه دوم سده سوم هجری درگذشته‌اند، احتمالاً در حدود سال ۲۰۰ یا اواخر سده دوم به دنیا آمده است.

مکان ولادت

[ویرایش]

ثقفی در کوفه به دنیا آمد. در همان جا نشو و نما یافت و به سماع حدیث پرداخت و محضر برخی مشایخ این شهر را درک کرد.

مذهب ثقفی

[ویرایش]

ثقفی در اوایل عمر، زیدی مذهب بود و سپس به امامیه گروید.

هجرت به اصفهان

[ویرایش]

وی بعدها از کوفه به اصفهان مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید؛ از این رو، ابن ندیم وی را اصفهانی خوانده است.

تبلیغ تشیع در اصفهان

[ویرایش]

نجاشی و دیگران
[۲۲] داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۰.
درباره سبب هجرت ثقفی به اصفهان، از استواری و پایداری او در اعتقاد به تشیع، حکایت کرده‌اند. بنا‌براین روایات، برخی از علمای کوفه، کتاب المعرفة را، که ثقفی در مناقب اهل بیت (علیهم‌السلام) و مثالب دشمنان ایشان تألیف کرده بود، موافق تقیه ندانستند و از وی خواستند از نشر آن صرف نظر کند لیکن وی، که از صحت روایات خود در این کتاب مطمئن بود، سوگند خورد که این کتاب را در اصفهان، که گفته می‌شد دورترین شهر از آرا و عقاید شیعه است، نشر و روایت کند و چنین کرد. ثقفی در اصفهان به تبلیغ و ترویج تشیع پرداخت.

دعوت علمای قم از ثقفی

[ویرایش]

گفته شده که گروهی از علمای شیعه در قم، از جمله ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد بَرْقی، به اصفهان، نزد ثقفی رفتند و از او خواستند به قم نقل مکان کند، اما وی نپذیرفت.

وفات

[ویرایش]

ثقفی ظاهراً تا آخر عمر در اصفهان به سر برد و در سال ۲۸۳ در همان‌جا درگذشت.
[۳۲] داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۰.


نقل احادیث مرسل

[ویرایش]

ثقفی اگر چه زمان ائمه (علیهم‌السلام) را درک کرده، مستقیماً از آنان حدیثی روایت نکرده، اما برخی از احادیث ائمه (علیهم‌السلام) را به صورت مُرسَل، روایت کرده است.

مشایخ ثقفی

[ویرایش]

در میان مشایخ او، نامِ شماری از بزرگان عامه و خاصه دیده می‌شود. از آن جمله‌اند:
اَبان بن عثمان بَجَلی کوفی، مورخ اخباری و از صحابه امام صادق و امام کاظم (علیهماالسلام)؛
ابو نُعیم فضل بن دُکَین؛
اسماعیل بن ابان وَرّاق ازدی؛
علی بن مُعلّی؛
اسماعیل بن امان؛
یونس بن عبید؛
ابوالحسن مدائنی؛
• ابن ابوسیف؛
ابراهیم بن عیون؛
بّاد بن یعقوب؛
عباس بن بکّار.

شاگردان وی

[ویرایش]

اسامی مشهورترین شاگردان وی عبارت است از:
• عباس بن سرمی؛
• محمد بن زید رطاب؛
• احمد بن علویه اصفهانی؛
• عبدالرحمن بن ابراهیم مستملی؛
• ابراهیم بن هاشم قمی؛
• محمد بن حسن صفار قمی؛
• سعد بن عبدالله قمی؛
• احمد بن عبدالله برقی قمی؛
• حسن زعفرانی اصفهانی.

راویان ثقفی

[ویرایش]

ثقفی راویان بسیاری داشته است؛ از برجسته‌ترین راویان ثقفی، احمد بن محمد بن خالد برقی و صفّار قمی به واسطه عبداللّه بن محمد هستند. دیگر راویان تألیفات او عبارت‌اند از:
عبدالرحمان بن ابراهیم مُسْتَمْلی؛
احمد بن علویّه اصفهانی معروف به ابن اَسوَد؛
• حسن بن علی بن عبدالکریم زعفرانی؛
عباس بن سَریّ (سِندی)؛
محمد بن زید رَطّاب.

وثاقت ثقفی نزد علمای شیعه

[ویرایش]

علمای رجال شیعه عموماً ثقفی را ستوده و از وی در شمار رُوات موثق و معتمد یاد کرده‌اند.

← نجاشی


نجاشی از ثقفی به این صورت، یاد کرده و نوشته است: «وی به اصفهان آمد و در آنجا سکنی گزید. او زیدی مذهب بود و پس از آن به مذهب ما (امامیه) گروید. جماعتی از قمی‌ها، مانند احمد برقی، از او خواستند به قم بیاید که او نپذیرفت. او اصفهان را بدان دلیل برگزید که ناصبیان در آن فراوان بودند و او تصمیم گرفت که کتاب‌هایش را در آنجا روایت کند».

← ابن ندیم


ابن ندیم نیز ثقفی را از علمای موثق می داند.

← خوئی


خوئی قرار گرفتن ثقفی در اِسناد تفسیر قمی و در طریق روایی ابن قولویه را در دلالت بر وثاقت او کافی دانسته است.

وثاقت ثقفی نزد اهل سنّت

[ویرایش]

با این حال برخی از علمای اهل سنّت، وی را به سبب شیعی بودن، «جرح» و حدیثش را ترک کرده‌اند. ابو نُعَیم اصفهانی وی را از شیعیان غالی (غالیاً فی الرفض)؛ دانسته و درباره برادر کوچک‌ترش، علی بن محمد ثقفی (متوفی ۲۸۲)، که او نیز در اصفهان اقامت داشته و ظاهراً بر مذهب سنّت بوده، شرحی مبسوط‌تر آورده است. علی از برادرش ابراهیم دوری گزیده بود.

آثار و تالیفات

[ویرایش]

ابراهیم ثقفی، محدّث، فقیه، مورخ و مؤلف پراثر شیعی و دارای آثار و تالیفات فراوان بوده که شمار آن‌ها به بیش از پنجاه می‌رسیده است.
در ذیل نام بعضی از آثار وی آمده است:
• المبتداء؛
• السیره؛
• المغازی؛
• السقیفه؛
• فدک؛
• الشوری؛
• اخبار عثمان؛
• مقتل عثمان؛
• بیعة علی؛
• الجمل؛
• الغارات؛
• الصفین؛
• الحکمین؛
• النهروان؛
• مقتل علی؛
• قیام الحسن؛
• مقتل الحسین؛
• کتاب التوابین؛
• اخبار مختار؛
• شفاعت؛
• جامع کبیر و صغیر در فقه و ... .

← الغارات


از میان تألیفات بسیار ابراهیم ثقفی، ، تنها اَلغْارات، باقی مانده که مؤلف در آن، تجاوزات و حملات پراکنده و غافلگیرانه سرداران معاویه به مناطقی از قلمرو امام علی (علیه‌السلام) را گزارش کرده است.

←← محتوا


الغارات شرح رویدادها و تاریخ دوره پایانی حکومت امام علی (علیه‌السلام) است و همچنین قسمت‌هایی از سیره شخصی و حکومتی و خطبه‌ها و نامه‌های آن حضرت را در بردارد و پاره‌ای از اطلاعات ارزشمند آن را در منابع دیگر نمی‌توان یافت. مؤلف پس از مقدمه، مطالب را با نظم، دقت‌نظر، واقع‌نگری و پرهیز از تعصب، دسته‌بندی کرده است. ثقفی در این کتاب، احادیث را عموماً از راویان مشهور و مقبول اهل سنّت نقل کرده و جز چند مورد از ائمه (علیهم‌السلام) روایت نکرده است.

←← وجه تسمیه


به نظر می‌آید که نام کتاب، برگرفته از یکی از سخنان امام (علیه‌السلام) است: «شُنَّت عَلیکُمُ الغَاراتُ».

←← انتشار


الغارات را نخستین بار، سید جلال الدین محدّث ارموی، بر اساس نسخه‌ای ظاهراً متعلق به سده یازدهم و با مقابله با بخش‌های منقول از این کتاب، در شرح نهج البلاغه ابن ابی‌الحدید و بحار الانوار مجلسی، با مقدمه و تعلیقات عالمانه و فهارس در سال ۱۳۵۴ ش، در تهران منتشر کرد. عبد الزهراء حسینی خطیب نیز در سال ۱۴۰۷، در بیروت بار دیگر آن را چاپ کرد. محمد باقر کَمَره‌ای در سال ۱۳۵۶ ش و عبدالمحمد آیتی در سال ۱۳۷۱ ش، این کتاب را به فارسی ترجمه کرده‌اند.

←← جایگاه کتاب


کتاب الغارات از منابع مؤلفان اهل سنّت و شیعه است. ابن ابی‌الحدید، احادیث بسیاری از این کتاب را در شرح نهج البلاغه نقل کرده است.
[۱۳۷] سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۳۲۱.
[۱۳۸] سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۱۵۵.
علامه مجلسی نیز در بحارالانوار از این کتاب بهره بسیار برده است.
الغارات، منبعی معتبر نزد نویسندگان و خصوصا شیعه بوده است و بسیاری نیز روایاتی را با حذف اسانید، ظاهراً از این کتاب نقل کرده‌اند. علی بن موسی ابن طاووس، کتاب از میان رفته مقتل امیرالمؤمنین را، که در آثار ثقفی به عنوان تألیفی مستقل، یاد شده است، جزء دوم الغارات شمرده و خطبه شقشقیّه را از آن نقل کرده است. عبدالکریم بن احمد بن موسی بن طاووس نیز از نسخه‌ای کهن از مقتل امیرالمؤمنین (تحریر سال ۳۵۵) استفاده کرده است.

← آثار تاریخی ثقفی


ثقفی را باید در شمار مورخان بزرگ اخباری دانست. (همان جا که عبارتِ «کانَ اخباریاً» به صورت «کان جباراً» تصحیف شده است.) برخی تک نگاشت‌های او را می‌توان بخش‌هایی از تاریخی عمومی به شمار آورد نظیر؛ المبتد|المبتدأ و السیرة و المغازی. آثار تاریخی ثقفی، زنجیره‌ای پیوسته، از حوادث تاریخ اسلام تا قیام مختار و سپس حوادثی پراکنده تا اوایل خلافت عباسیان را در بر می‌گیرد.

←← تاریخ ثقفی


کتاب تاریخ ثقفی، مشتمل بر جزئیاتی درباره ظلم‌هایی که بر امام علی (علیه‌السلام) شده و نیز مثالب خلفا، ظاهراً در دسترس ابن طاووس بوده است.
[۱۵۵] کولبرگ (Etan Kohlberg، Amedieval Muslim Scholar at work)، ص۳۶۲-۳۶۳.


←← کتاب المعرفة


از کتاب المعرفة، که به طرق روایی مختلف در میان علمای شیعه تداول داشته ، تنها نقل قول‌هایی در برخی منابع دیده می‌شود. از جمله:
طَبْرِسی در اِعلام الوَری حدیث پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) را که روز خیبر در فضیلت علی فرمود، از آن روایت کرده است. ابن طاووس، قسمت‌هایی از این کتاب را در باره فضائل امام علی (علیه‌السلام) و اینکه پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم)، آن حضرت را امیر المؤمنین نامید، نقل کرده است.
محتوای کتاب به گفته ابن طاووس، که نسخه‌ای کهن و ظاهراً به خط مؤلف، از المعرفة را در اختیار داشته، کتاب، دارای چهار جزء و مشتمل بر احادیثی به روایت رجال اهل سنّت بوده است. ابن طاووس در کتاب‌های دیگر خود نیز از المعرفة استفاده کرده و مطالعه آن را به منزله کتابی مهم، به فرزند خویش سفارش نموده است.

← آثار فقهی ثقفی


ثقفی را در زمره فقهای شیعه نیز به شمار آورده‌اند. در فهرست آثار وی، عناوینی مانند الجامع الکبیر فی الفقه و الجامع الصغیر و جامع الفقه و الاحکام که ظاهراً تألیفی مستقل از آن دو بوده است دیده می شود.
الحلال و الحرام، دیگر اثر فقهی ثقفی که ابن طاووس نسخه‌ای کهن و زیبا از آن را در اختیار داشته و از آن نقل کرده ، احتمالاً نام دیگر یکی از کتاب‌های پیشین بوده است.
[۱۶۹] کولبرگ (Etan Kohlberg، Amedieval Muslim Scholar at work)، ص۱۸۱.
پاره‌ای روایات فقهی ثقفی در کتب اربعه و دیگر منابع فقهی محفوظ مانده است. به جز این، روایات فراوانی از وی در منابع حدیثی نقل شده است.

فهرست منابع

[ویرایش]

• محمد محسن آقا بزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت ۱۹۸۳.
• ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۴۱۴.
• ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن ۱۳۲۹ـ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۳۹۰/۱۹۷۱.
• ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم.
• عبد الکریم بن احمد ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، چاپ تحسین آل شبیب موسوی، قم ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
• علی بن موسی ابن طاووس، اقبال الاعمال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۵.
• علی بن موسی ابن طاووس، سعد السعود للنفوس، چاپ فارس تبریزیان حسون، قم ۱۳۷۹ ش.
• علی بن موسی ابن طاووس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، چاپ علی عاشو، بیروت ۱۴۲۰/ ۱۹۹۹.
• علی بن موسی ابن طاووس، کشف المحجة لثمرة المهجة، چاپ محمد حسون، قم ۱۳۷۵ ش.
• علی بن موسی ابن طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی (ع) بامرة المومنین، چاپ انصاری، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
• ابن قولویه، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.
• ابن ندیم، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ ش.
• احمد بن عبداللّه ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، چاپ سون ددرینگ، لیدن ۱۹۳۱ـ۱۹۳۴، چاپ افست تهران.
• اسداللّه اسماعیلیان، شرح نهج البلاغة لابن ابی الحدید(الفهارس)، قم ۱۳۹۷.
• محسن امین، اعیان الشیعة، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• احمدبن محمد برقی، کتاب المحاسن، چاپ جلال الدین محدّث ارموی، قم ۱۳۳ ش.
• ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، چاپ جلال الدین محدّث ارموی، تهران ۱۳۵۵ ش.
• ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• محمدبن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات ۲۸۱ـ۲۹۰ ه، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
• فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• عبد الکریم بن محمد سمعانی، الانساب، چاپ عبدالله عمر باوردی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
• محمد بن مکی شهید اول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، قم ۱۴۱۹.
• محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد«ص»، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی، قم ۱۴۰۴.
• خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، چاپ شکری فیصل، ویسبادن ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، قم ۱۴۱۷.
• محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• محمد بن حسن طوسی، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
• محمد بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.
• حسن بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.
• علی بن ابی طالب (علیه‌السّلام)، نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷، چاپ افست قم.
• علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱.
• محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱.
• محمد بن اسماعیل مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم ۱۴۱۶.
• محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
• محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، بحارالانوار، چاپ محمدباقر محمودی، تهران ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
• محمد باقر بن محمد تقی مجلسی، الوجیزة فی الرجال، چاپ محمدکاظم رحمان ستایش، تهران ۱۳۷۸ ش.
• احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
• حسین بن محمد تقی نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۲۰.
• یاقوت حموی، معجم الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۹۳.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۶۱۷.    
۲. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۶.    
۳. شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۲۱۴.    
۴. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱.    
۵. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۲.    
۶. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۱، ص۱۹۴.    
۷. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، ج۲، ص۳۳۵.    
۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۲۹.    
۹. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱.    
۱۰. علامه مجلسی، محمدباقر، الوجیزة فی الرجال، ص۱۵.    
۱۱. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۱، ص۱۹۴.    
۱۲. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۵.    
۱۳. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، ج۱، ص۱۰۵.    
۱۴. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۱۵. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۱۶. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۱۲.    
۱۷. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۱۸. ابن بدیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۷۵.    
۱۹. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۲.    
۲۰. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۲۱. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲.    
۲۲. داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۰.
۲۳. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۳.    
۲۴. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۵.    
۲۵. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱.    
۲۶. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۲۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷.    
۲۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۲.    
۲۹. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۱، ص۱۹۴.    
۳۰. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۳.    
۳۱. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲.    
۳۲. داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۲۰.
۳۳. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱.    
۳۴. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۳۵. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۵.    
۳۶. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، ج۱، ص۱۰۵.    
۳۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ص۴۱۴.    
۳۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۲، ص۵۳۳.    
۳۹. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۲، ص۵۱۶.    
۴۰. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۲، ص۴۵۸.    
۴۱. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۲، ص۴۴۵.    
۴۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۲، ص۴۲۷.    
۴۳. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۱۸.    
۴۴. ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۲۰۴.    
۴۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۵۴.    
۴۶. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، ج۲، ص۳۳۵.    
۴۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۵۹.    
۴۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۳۸.    
۴۹. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۵۰. سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۳، ص۱۴۴.    
۵۱. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۲.    
۵۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۴۲.    
۵۳. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللّه، ذکر اخبار اصفهان، ج۱، ص۱۸۷.    
۵۴. سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۳، ص۱۴۴.    
۵۵. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۵۶. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲.    
۵۷. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۳۷.    
۵۸. خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۵۷.    
۵۹. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۱، ص۲۸۷.    
۶۰. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۲، ص۴۸۹.    
۶۱. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۶۲. فروخ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۴۱.    
۶۳. فروخ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۱۰۲.    
۶۴. فروخ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۷۱.    
۶۵. فروخ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۲۲۰.    
۶۶. فروخ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۴۲۷.    
۶۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۸.    
۶۸. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۸.    
۶۹. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷ ۱۸.    
۷۰. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۳.    
۷۱. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۷۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۲۲.    
۷۳. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۵۷.    
۷۴. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۹.    
۷۵. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۲۱.    
۷۶. ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، ج۱، ص۱۵.    
۷۷. حلّی، ابن داوود، الرجال، ص۳۳.    
۷۸. علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ص۴۹-۵۰.    
۷۹. علامه مجلسی، محمدباقر، الوجیزة فی الرجال، ص۱۵.    
۸۰. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۱، ص۱۹۶.    
۸۱. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۸۲. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۶-۱۷.    
۸۳. ابن بدیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۲۷۵.    
۸۴. خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۵۶.    
۸۵. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۸۶. سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۳، ص۱۴۴.    
۸۷. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲.    
۸۸. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللّه، ذکر اخبار اصفهان، ج۱، ص۱۸۷.    
۸۹. ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللّه، ذکر اخبار اصفهان، ج۲، ص۷.    
۹۰. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۲.    
۹۱. سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۳، ص۱۴۴.    
۹۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱.    
۹۳. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۱، ص۱۹۵.    
۹۴. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، ج۱، ص۱۰۵.    
۹۵. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۳.    
۹۶. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۹۷. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۹۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۹۹. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۲۸۹.    
۱۰۰. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۱. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۳. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۷، ص۷۴.    
۱۰۴. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۵. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۶. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۷. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۵، ص۱۴۱.    
۱۰۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۰۹. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۶، ص۱.    
۱۱۰. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۱. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۲. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۳. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۴. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۵. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۶. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۷. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۱۱۸. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۱۹. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱، ص۳۴۸.    
۱۲۰. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۲۱. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۱۷.    
۱۲۲. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱، ص۳۵۴.    
۱۲۳. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲، ص۱۰۳.    
۱۲۴. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۷، ص۶۱.    
۱۲۵. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱، ص۳۰۴.    
۱۲۶. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۹، ص۲۸.    
۱۲۷. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۱، ص۱۰۳.    
۱۲۸. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷-۳۸.    
۱۲۹. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷-۱۸.    
۱۳۰. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، ج۱، ص۱۰۵.    
۱۳۱. شمس الدین ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۱، ص۱۱۲-۱۱۳.    
۱۳۲. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۱۳۳. امین عاملی‌، سیدمحسن، اعیان الشّیعه، ج۲، ص۲۰۹-۲۱۰.    
۱۳۴. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۳.    
۱۳۵. امام علی (علیه‌السّلام)، نهج البلاغه، ترجمه مکارم شیرازی، خطبه۲۷، ص۷۴.    
۱۳۶. ابن ‌ابی‌الحدید، ابوحامد عبد‌الحمید، شرح نهج‌ البلاغه، ج۴، ص۹۴.    
۱۳۷. سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۳۲۱.
۱۳۸. سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، ص۱۵۵.
۱۳۹. علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۴، ص۴۶ به بعد.    
۱۴۰. علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۴، ص۱۶۳-۱۶۵.    
۱۴۱. علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۴، ص۲۰۸-۲۰۹.    
۱۴۲. نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۴.    
۱۴۳. ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، مقدمه، ص۴.    
۱۴۴. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۱۴۵. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷.    
۱۴۶. ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف ج۱، ص۴۲۰.    
۱۴۷. ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، ص۴۴-۴۵.    
۱۴۸. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۷۹.    
۱۴۹. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادباء، ج۱، ص۱۰۵.    
۱۵۰. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷ ۱۸.    
۱۵۱. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷-۳۸.    
۱۵۲. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷ ۱۸.    
۱۵۳. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷-۳۸.    
۱۵۴. ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف ج۱، ص۴۸۱.    
۱۵۵. کولبرگ (Etan Kohlberg، Amedieval Muslim Scholar at work)، ص۳۶۲-۳۶۳.
۱۵۶. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۸-۳۹.    
۱۵۷. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۳۶۵-۳۶۷.    
۱۵۸. ابن طاووس، علی بن موسی، الیقین باختصاص مولانا علی (علیه‌السّلام) بامرة المومنین، ص۱۹۳-۲۰۹.    
۱۵۹. ابن طاووس، علی بن موسی، کشف المحجة لثمرة المهجة، ص۳۵.    
۱۶۰. ابن طاووس، علی بن موسی، کشف المحجة لثمرة المهجة، ص۷۱.    
۱۶۱. ابن طاووس، علی بن موسی، سعد السعود للنفوس، ص۱۳۵-۱۳۶.    
۱۶۲. ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف ج۱، ص۴۸۱.    
۱۶۳. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۷.    
۱۶۴. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۳۷.    
۱۶۵. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۱۸.    
۱۶۶. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۵، ص۶۴-۶۵.    
۱۶۷. ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، ج۱، ص۱۵.    
۱۶۸. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۷، ص۶۱.    
۱۶۹. کولبرگ (Etan Kohlberg، Amedieval Muslim Scholar at work)، ص۱۸۱.
۱۷۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی ج۲، ص۱۷.    
۱۷۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳، ص۷۰.    
۱۷۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۷، ص۲۶۲.    
۱۷۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۷، ص۴۲۸۴۲۹.    
۱۷۴. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۹.    
۱۷۵. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۱۴.    
۱۷۶. شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۵۴.    
۱۷۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۵۷.    
۱۷۸. شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۹۰.    
۱۷۹. شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۴، ص۱۶۱.    


منابع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، مقاله«ثقفی»، ص۴۲۵۱.    
اندیشه قم.    
مهدوی، سید مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، ج۱، ص۱۳۱.    






جعبه ابزار