ابوالوفاء ابن‌عقیل

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِ عَقیل‌، ابوالوفاء علی‌ بن‌ عقیل‌ بن‌ محمد ظفری‌ بغدادی‌ (۴۳۱-۱۲ جمادی‌الاول‌ ۵۱۳ق‌/۱۰۴۰-۲۲ اوت‌ ۱۱۱۹م)، فقیه‌، متکلم‌ و واعظ حنبلی‌. می‌باشد.


زندگی

[ویرایش]

وی‌ در باب‌الطاق‌ بغداد زاده‌ شد
[۱] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ج۱، ص۳۷، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
و در خاندانی‌ اهل‌ علم‌ و ادب‌ پرورش‌ یافت.
[۲] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.


اساتید

[ویرایش]

گرچه‌ از نحوه تحصیل‌ و نیز استادان‌ او پیش‌ از سال‌ ۴۴۷ق‌/۱۰۵۵م‌ که‌ غزها به‌ بغداد حمله‌ کردند، اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌، اما ظاهراً تا این‌ سال‌ نزد ابویعلی‌ ابن‌ فرّاء فقه‌ می‌آموخته‌ است‌.
[۳] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۲، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
پس‌ از حمله غزها و ویران‌ شدن‌ باب‌الطاق‌ ناگزیر استاد خویش‌ را ترک‌ گفت‌ و تحت‌ حمایت‌ و پرورش‌ ابومنصور ابن‌ یوسف‌ که‌ از یک‌ خانواده بزرگ‌ و یک‌ تیره قدیمی‌ حنبلی‌ بغداد و دوست‌ نزدیک‌ خلیفه‌ قائم‌ بود، قرار گرفت.
[۴] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
وی‌ همچنین‌ پنهانی‌ از درس‌های‌ محمد ابن‌ احمد معتزلی‌ معروف‌ به‌ ابن‌ ولید، که‌ مورد حمایت‌ خاص‌ ابومنصور بود، بهره‌ می‌گرفت، از دیگر مشایخ‌ وی‌ ابن‌ شیطا در قرائت‌، ابوالقاسم‌ ابن‌ برهان‌ در ادب‌، تَوَّزی‌ و ابوبکر ابن‌ بشران‌ در حدیث‌ و نیز خطیب‌ بغدادی‌ شایان‌ ذکرند.
[۵] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۲-۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.


مذهب

[ویرایش]

بدین‌ترتیب‌ ابن‌ عقیل‌ که‌ در خاندانی‌ حنفی‌ زاده‌ شده‌ بود، از سویی‌ تحت‌ تأثیر ابومنصور و از سوی‌ دیگر به‌ دلیل‌ عضو شدن‌ در گروه‌ کوچکی‌ که‌ تمایلات‌ حنبلی‌ داشت‌، به‌ این‌ مذهب‌ گرایش‌ یافت‌. این‌ گروه‌ به‌ دلیل‌ علایق‌ و دوستی‌های‌ معنوی‌ تشکیل‌ شده‌ بود و در آن‌ ابن‌ مسلمه‌، وزیر خلیفه‌ قائم‌ و ابواسحاق‌ شیرازی‌ و چند تن‌ دیگر شرکت‌ می‌جستند و خلیفه‌ قطب‌ واقعی‌ آن‌ به‌ شمار می‌رفت‌ و این‌ گروه‌ گرچه‌ تمایلات‌ حنبلی‌ داشت‌، اما متعصب‌ نبود و بیش‌تر به‌ اصلاح‌ اخلاقی‌ عوام‌ و متصّوفه‌ و بهره‌گیری‌ از تعالیم‌ معتزله‌ توجه‌ نشان‌ می‌داد و ابن‌ عقیل‌ تا آخر عمر ارتباط خود را با این‌ گروه‌ حفظ کرد.
اینکه‌ استادان‌ او در این‌ گرایش‌ وی‌ نقش‌ مؤثری‌ داشته‌ باشند، مورد تردید است‌، زیرا از مشایخ‌ او تنها ابویعلی‌ ابن‌ فراء و ابومحمد تمیمی‌ حنبلی‌ بوده‌اند، در حالی‌ که‌ او نزد ابوالطیب‌ طبری‌ و ابونصر ابن‌ صبّاغ‌ شافع ی‌ و ابوعلی‌ دامغانی‌ حنفی‌ نیز درس‌ خوانده‌ است‌.
[۶] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
وی‌ در فاصله ۴۴۴-۴۵۰ق‌ در دوره وزارت‌ ابن‌ مسلمه‌ که‌ از هواداران‌ حلاج‌ بود، کتابی‌ در ستایش‌ حلاج‌ نوشت.

برخورد مخالفان

[ویرایش]

ابن‌ عقیل‌، چنانکه‌ اشاره‌ شد، مورد توجه‌ ابومنصور بن‌ یوسف‌ بود، چنانکه‌ در فتاوی‌ او را مقدّم‌ می‌داشت‌ و معاش‌ او را تأمین‌ می‌کرد و این‌ امر انگیزیه‌ای‌ گردید برای‌ دشمنی‌ مخالفان‌ او به‌ رهبری‌ شریف‌ ابوجعفر عبدالخالق‌ بن‌ عیسی‌ که‌ مسن‌تر از او بود و پس‌ از مرگ‌ ابومنصور در اوایل‌ ۴۶۰ق‌ دشمنی‌ شدّت‌ یافت‌،
[۷] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۱، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
[۸] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۱، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
، و سرانجام‌ کار آنچنان‌ بر ابن‌ عقیل‌ سخت‌ شد که‌ وی‌ در ۱۵ ربیع‌الاول‌ ۴۶۱ق‌/۱۴ ژانویه ۱۰۶۹م‌ با جامه مبدل‌ به‌ خانه ابوالقاسم‌ بن‌ رضوان‌، داماد ابومنصور، در باب‌ المراتب‌ رفت‌
[۹] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۰۱، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
[۱۰] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۵۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
مقدسی‌ به‌ استناد سخنی‌ از خود ابن‌ عقیل‌
[۱۱] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
قائل‌ به‌ دو دوره‌ تعقیب‌ برای‌ او شده‌ است‌: یکی‌ پیش‌ از وزارت‌ نظام‌الملک‌ در ۴۵۶ق‌ که‌ مورد آزار حنبلیان‌ قرار گرفت‌ و از معاشرت‌ با شیوخ‌ معتزله‌ ممنوع‌ گردید و دیگر پس‌ از وزارت‌ نظام‌الملک‌، براساس‌ تحلیل‌ وقایع.

← توبه‌نامه


دوره دوم‌ پس‌ از درگذشت‌ ابومنصور در ۱۴ محرم‌ ۴۶۰ق‌/۲۵ نوامبر ۱۰۶۷م‌ آغاز و در ۱۰ محرم‌ ۴۶۵ق‌/۲۷ سپتامبر ۱۰۷۲م‌ كه‌ ابن‌ عقيل‌ در ملا´ عام‌ توبه خويش‌ را از عقابد پيشين‌ اعلام‌ كرد، پايان‌ مى‌يابد
[۱۲] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۴، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
و در این‌ تاریخ‌ ابن‌ عقیل‌ متنی‌ نوشت‌ که‌ در آن‌ از عقاید خاص‌ خود برائت‌ جست‌. متن‌ این‌ توبه‌ نامه‌ را ابوجعفر دیده‌ است‌. در این‌ سند او از مذهب‌ اعتزال‌ و پیروان‌ آن‌ برائت‌ جست‌ و عقیده خود را در مورد حلاج‌ رد نمود و قتل‌ او را درست‌ خواند و شریف‌ ابوجعفر و همراهان‌ِ او را در انکار خویش‌ مصیب‌ دانست‌ و اذعان‌ کرد که‌ این‌ سخنان‌ را بدون‌ اجبار نوشته‌ است.
[۱۳] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۵۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
[۱۴] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۷۵-۲۷۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
[۱۵] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۵، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۱۶] ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۹۵، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.


← شکستن توبه‌


به‌ هر حال‌ چنانکه‌ ابن‌ قدامه‌، ابن‌ رجب‌
[۱۷] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
و ابن‌ کثیر
[۱۸] ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۲، ص۵۱۲.
معتقد بوده‌اند، ابن‌ عقیل‌ از تمایلات‌ معتزلی‌ خویش‌ هرگز کاملاً دست‌ بر نداشته‌ است‌. وی‌ پس‌ از توبه‌ مجدداً به‌ فتوا و تدریس‌ و مناظره‌ مشغول‌ شد و در زمان‌ قائم‌ به‌ افتاء در دیوان‌ پرداخت‌.
[۱۹] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
و مدتی‌ نیز بر منبر وعظ نشست‌ تا آنکه‌ در ۴۷۵ق‌ به‌ دنبال‌ برخورد بین‌ حنبلیان‌ و اشاعره‌ وعظ را ترک‌ گفت‌ و به‌ تدریس‌ بسنده‌ کرد
[۲۰] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
[۲۱] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ص۱۰۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.

پس‌ از ورود غزالی‌ به‌ بغداد در ۴۸۰ق‌/۱۰۸۷م‌، ابن‌ عقیل‌ در نظامیه‌ به‌ درس‌ او حاضر شد
[۲۲] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
در ۴۸۴ق‌ که‌ ملکشاه‌ سلجوقی‌ و نظام‌الملک‌ وارد بغداد شدند، او به‌ عنوان‌ بیانگر آراء حنبلیان‌ نزد ایشان‌ حاضر شد
[۲۳] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ص۱۰۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۲۴] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۲، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
در دوران‌ مستظهر، مجدالدین‌ ابوطاهر یوسف‌ برای‌ ۱۵ سال‌ آخر عمر او مواجب‌ تعیین‌ کرد و مسکنی‌ بدو داد پس‌ از درگذشت‌ او به‌ هنگام‌ دفن‌ فتنه‌ای‌ رخ‌ داد
[۲۵] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۹۵، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۲۶] ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۷، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م.
که‌ خود بیانگر وجود گروه‌های‌ مخالف‌ با اوست.

شاگردان

[ویرایش]

ابوعمر ابن‌ ظفر مغازلی‌، ابوالمعمر انصاری‌، ابوالرضی‌ فارسی‌ و ابوطاهر سلفی‌ و دیگران‌ از او روایت‌ کرده‌اند
[۲۷] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۲۸] ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م.
او به‌ ابوسعید سمعانی‌ و عبدالحق‌ یوسفی‌ و یحیی‌ ابن‌ بوش‌ اجازه روایت‌ داده‌ و ابن‌ برهان‌ اصولی‌ نزد وی‌ درس‌ خوانده‌ است
[۲۹] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۳۰] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۹۶، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
عبدالخالق‌ بن‌ یوسف‌ شیرازی‌ و ابوالفتح‌ محمد بن‌ یحیی‌ بن‌ مواهب‌ و ابوالفضل‌ محمد بن‌ ناصر سلامی‌ تصانیف‌ ابن‌ عقیل‌ را روایت‌ کرده‌اند.
[۳۱] رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
[۳۲] رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۲۴۸، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
[۳۳] رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۳۲۲، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.


آثار

[ویرایش]


← چاپی


۱. کتاب‌ الجدل‌، که‌ در مجلة معهد الدراسات‌ الشرقیة
[۳۴] مجلة معهد الدراسات‌ الشرقیة، ج۲، ص۱۱۹-۲۰۶.
، دمشق‌، ۱۹۶۷م‌ و مجلة المکتبة
[۳۵] مجلة المکتبة، شم ۶۳، ص۹۱.
به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌؛
۲. کتاب‌ الفنون‌، که‌ اثری‌ است‌ بسیار بزرگ‌ مشتمل‌ بر وعظ، تفسیر، فقه‌، اصول‌، نحو، لغت‌، شعر، تاریخ‌ و حکایات‌
[۳۶] ابن‌ جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، ج۸(۱)، ص۸۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۵۱م.
[۳۷] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
که‌ تنها یک‌ مجلد آن‌ در کتابخانه ملی‌ پاریس‌ شناسایی‌ شده‌ و توسط جورج‌ مقدسی‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است.
۳. جزء فی‌ نصرة الحلاج‌، که‌ به‌ اعتقاد ابن‌ عقیل‌ پس‌ از توبه‌ آن‌ را نابود نکرده‌ و رابطه آن‌ با اخبار الحلاج‌ که‌ توسط خود ماسینیون‌ در سال‌های‌ ۱۹۱۴، ۱۹۳۶، ۱۹۵۷م‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، قابل‌ بررسی‌ است.

← خطی


۱. الرد علی‌ الاشاعرة و اثبات‌ الحرف‌ و الصوت‌ فی‌ کلام‌ الکبیر المتعال‌
[۳۸] زرکلی‌، اعلام‌، ج۴، ص۳۱۳.
؛
۲. الفرق‌، نسخه‌ای‌ از آن‌ در رامپور موجود است‌)؛
۳. الفصول‌ یا کفایة المفتی‌ علی‌ مذهب‌ احمد، اثری‌ بزرگ‌ بوده‌
[۳۹] ابن‌ جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، ج۸(۱)، ص۸۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۵۱م.
[۴۰] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
که‌ تنها جلد سوم‌ آن‌ شامل‌ برخی‌ از فصول‌ ضمان‌ در کتابخانه چستربیتی‌ و دارالکتب‌ مصر موجود است.
[۴۱] خدیویه‌، فهرست‌، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۶.

۴. الواضح‌ فی‌ الاصول.
[۴۲] ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
[۴۳] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۷۱.
[۴۴] بغدادی‌، ایضاح‌، ج۱، ص۸۵.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
(۲) ابن‌ جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۵۱م.
(۳) ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
(۴) ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
(۵) ابن‌ کثیر، البدایة.
(۶) بغدادی‌، ایضاح.
(۷) حاجی‌ خلیفه‌، کشف.
(۸) خدیویه‌، فهرست.
(۹) ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م.
(۱۰) ذهبی‌، محمد، معرفة القراءِ الکبار، به‌ کوشش‌ محمد سید جاء الحق‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م.
۱۱) رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
(۱۲) زرکلی‌، اعلام.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ج۱، ص۳۷، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۲. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۳. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۲، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۴. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۵. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۲-۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۶. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۷. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۱، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۸. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۱، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۹. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۰۱، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۱۰. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۵۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۱۱. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۱۲. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۱۲۴، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۱۳. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۵۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۱۴. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۸، ص۲۷۵-۲۷۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۱۵. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۵، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۱۶. ابن‌ عقیل‌، علی‌، کتاب‌ الفنون‌، ص۹۵، III، به‌ کوشش‌ جورج‌ مقدسی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰م.
۱۷. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۱۸. ابن‌ کثیر، البدایة، ج۱۲، ص۵۱۲.
۱۹. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۲۰. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۹، ص۲۱۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۹ق‌/۱۹۴۰م.
۲۱. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ص۱۰۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۲. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۷۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۳. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ص۱۰۴، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۴. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۲، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۵. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۹۵، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۶. ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۷، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م.
۲۷. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۲۸. ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۶، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۹۸۴م.
۲۹. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۷، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۳۰. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۹۶، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۳۱. رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۱۸۵، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
۳۲. رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۲۴۸، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
۳۳. رودانی‌، محمد، صلة الخلف‌، ص۳۲۲، به‌ کوشش‌ محمد حجی‌، بیروت‌، ۱۹۸۸م.
۳۴. مجلة معهد الدراسات‌ الشرقیة، ج۲، ص۱۱۹-۲۰۶.
۳۵. مجلة المکتبة، شم ۶۳، ص۹۱.
۳۶. ابن‌ جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، ج۸(۱)، ص۸۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۵۱م.
۳۷. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۳۸. زرکلی‌، اعلام‌، ج۴، ص۳۱۳.
۳۹. ابن‌ جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، ج۸(۱)، ص۸۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۵۱م.
۴۰. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۴۱. خدیویه‌، فهرست‌، ج۳، ص۲۹۵-۲۹۶.
۴۲. ابن‌ رجب‌، عبدالرحمان‌، الذیل‌ علی‌ طبقات‌ الحنابلة، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ هنری‌ لائوست‌ و سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ۱۳۷۰ق‌/ ۱۹۵۱م.
۴۳. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۷۱.
۴۴. بغدادی‌، ایضاح‌، ج۱، ص۸۵.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوالوفاء ابن‌عقیل»، ج۴، ص۱۵۳۰.    






جعبه ابزار