ابوالوفا بوزجانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بوزجانی، ابوالوفا، محمد بن محمد بن یحیی بن اسماعیل بن عباس، ریاضیدان و ستاره شناس برجسته ایرانی قرن چهارم بود.

فهرست مندرجات

۱ - شناخت اجمالی
۲ - فعالیت‌ها
۳ - رویدادهای تاریخی
۴ - مراوده علمی با دانشمندان
۵ - وفات
۶ - پژوهشهای ریاضی و نجومی
۷ - اثبات شکل ظلی و مغنی
۸ - فی مایحتاج الیه الکُتّاب و العُمّال من علم الحساب
۹ - حل مسائل مهم ریاضی
۱۰ - مهمترین کارهای نجومی
۱۱ - از دیدگاه دیگر دانشمندان
۱۲ - آثار مفقود بوزجانی
۱۳ - آثار برجای مانده بوزجانی
       ۱۳.۱ - المجسطی
       ۱۳.۲ - فی مایحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسه
       ۱۳.۳ - فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب
       ۱۳.۴ - زیج شامل
       ۱۳.۵ - رساله فی ترکیب عدد الوفق فی المربعات
       ۱۳.۶ - رساله فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات و اخذ تفاضلهما
       ۱۳.۷ - رساله الارثماطیقی
       ۱۳.۸ - رساله فی معرفة الابعاد بین المساکن
       ۱۳.۹ - رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک
       ۱۳.۱۰ - رساله قوس قزح
       ۱۳.۱۱ - جواب ابی الوفا محمد بن محمد البوزجانی عما سأله الفقیه ابوعلی بن حارث
       ۱۳.۱۲ - رساله فی النسب و التعریفات
       ۱۳.۱۳ - فی عمل المسطرة و البرکار و الکونیا
       ۱۳.۱۴ - رساله ای در هندسه
۱۴ - فهرست منابع
۱۵ - پانویس
۱۶ - منبع

شناخت اجمالی

[ویرایش]

از مشهورترین دانشمندان مسلمان ، و منشأ نوآوری‌ها و پژوهش‌های زیادی، بویژه در هندسه و ریاضیات و نجوم ، بوده است. او را با لقب‌های «حاسب»
[۱] خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱، ص۲۰۹، ج ۱، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۳۸۱/۱۹۶۲.
و «مهندس»
[۲] ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۵، ص۱۶۷، چاپ احسان عباس، قم ۱۳۶۴ش.
نامیده اند. در تمامی نوشته‌هایی که از او یاد شده نامش محمد ذکر شده است، اما معلوم نیست که چرا احمدامین در تصحیح کتاب الامتاع و المؤانسة ابوحیّان توحیدی
[۳] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، ج۱، ص۵۰،پانویس ۲، کتاب الامتاع و المؤانسة، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
او را محمود نامیده است.بوزجانی، به نوشته ابن ندیم ،
[۴] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
در روز چهارشنبه اول رمضان ۳۲۸ در بوزجان به دنیا آمد. همین تاریخ را، بدون ذکر روز آن، قفطی
[۵] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۷ـ ۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
و ابوالفداء
[۶] اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر، ج۲، ص۱۳۳، قاهره ۱۳۲۵ـ۱۳۲۶/۱۹۰۷ـ ۱۹۰۸.
و ابن وردی
[۷] ابن وردی، تاریخ ابن الوردی، ج۱، ص۳۱۵، قاهره ۱۲۸۵.
نیز تکرار کرده اند. بوزجانی از بزرگترین دانشمندان زمان خود به شمار می‌آمده، و این، از ذکر نام او در الفهرست ابن ندیم که معاصر بوزجانی بوده است، پیداست. بخش مهمی از اطلاعات ما از زندگی بوزجانی نیز از همین کتاب به دست آمده است.بوزجانی حساب و علم اعداد را نزد عموی خود، ابوعمرو مغازلی ، و دایی خود، ابوعبدالله محمد بن عنبسه آموخت و در ۳۴۸ به بغداد مهاجرت کرد و در آن‌جا اقامت گزید و در همان‌جا درگذشت.
[۸] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
[۹] ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ج۱، ص۱۸۱، بیروت (بی تا).
[۱۰] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.


فعالیت‌ها

[ویرایش]

از جمله معدود آگاهی‌هایی که از خروج بوزجانی از بغداد وجود دارد، دیدار اوست با ابوحیان توحیدی در شهر اَرَّجان (در نزدیکی بهبهان) که پیش از ۳۵۸ روی داده است
[۱۱] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج ۱، ص ۴،چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا) .
[۱۲] جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۲۹۸، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
بوزجانی در بغداد، علاوه بر کارهای علمی، از جمله رصدها و پژوهش‌های ستاره شناختی، به امور دیوانی نیز می‌پرداخت. به سبب اشتهار و فعالیت‌های بوزجانی، یکی از دهانه‌های سطح کره ماه ، به نام او خوانده شده است.
[۱۳] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل مادّه، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).


رویدادهای تاریخی

[ویرایش]

بوزجانی در ۳۶۰، در مجلس مناظره ای که در دربار عزالدوله میان دو تن از متکلمان عصر برپا شده بود حضور داشته
[۱۴] جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۲۵۹، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
و در سال ۳۶۲ به همراه هیئتی برای آگاه کردن عزالدوله بختیار از اوضاع بحرانی بغداد به کوفه رفته است.
[۱۵] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۳، ص۱۵۳ـ ۱۵۵، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
بوزجانی در بغداد، سرپرستی بیمارستانی را نیز به عهده داشته است
[۱۶] جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۳۰۰، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
و در دومین دیدار بین ابوحیّان توحیدی و بوزجانی، که در ۳۷۰ در بغداد اتفاق افتاد، ابوالوفا که از وضع بد مالی ابوحیّان با خبر شده بود، او را در همین بیمارستان به کار گماشت.
[۱۷] جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۳۰۰، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
بین ابوحیّان و بوزجانی نامه‌هایی نیز رد و بدل شده است که امروز، دست کم یکی از این نامه‌ها، که به نام «رسالة فی شکوی البؤس و رجاء المعونة» نیز نامیده شده، در دست است.
[۱۸] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۳، ص۲۲۵، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
[۱۹] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، رسائل ابی حیان توحیدی، ج۱، ص۳۵۹ـ ۳۶۸، چاپ ابراهیم کیلانی، (دمشق، بی تا).
بوزجانی همچنین ابوحیّان توحیدی را به ابوعبدالله حسین بن احمد بن سعدان معرفی کرد و ابوحیّان توحیدی کتاب الامتاع و المؤانسة خود را به خواست و تشویق بوزجانی به رشته تحریر درآورد.
[۲۰] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۱، ص۲ـ۱۰، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).


مراوده علمی با دانشمندان

[ویرایش]

بوزجانی با ابوعلی حُبوبی ، ریاضیدان همعصر خویش، نیز مکاتبه داشته است. او با ابوریحان بیرونی نیز به همفکری پرداخته که قاعدتاً این همفکری از طریق مکاتبه صورت می‌گرفته است. ابوحیّان توحیدی
[۲۱] علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۱، ص۲، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
و ابونصر عراق
[۲۲] ابونصر عراق، رسائل ابی نصر منصور بن عراق الی البیرونی: القسی الفلکیة، ج۱، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷.
از او با لقب شیخ یاد کرده اند، و این اشاره ابونصر عراق که او را «شیخنا» خطاب کرده، باعث شده است برخی بوزجانی را استاد ابونصر عراق بدانند، اما قربانی
[۲۳] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۱۳، تهران ۱۳۶۵ ش.
با دلایلی این نظر را رد کرده است.نوآوری‌ها و کوشش‌های بوزجانی در ریاضیات و نجوم زبانزد و مشهور است، اما پژوهش‌های او در موسیقی از اشتهار کمتری برخوردار است.

وفات

[ویرایش]

قفطی
[۲۴] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
زمان مرگ بوزجانی را سوم رجب ۳۸۸ ذکر کرده است، اما ابن اثیر
[۲۵] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۴۹۳، ج ۷، چاپ محمد یوسف، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
سال ۳۸۷ را ثبت کرده است. ادوارد ون دایک
[۲۶] ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، ج۱، ص۲۴۴، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.
این تاریخ را به نادرست ۳۷۶ آورده است.

پژوهشهای ریاضی و نجومی

[ویرایش]

پژوهش‌های علمی بوزجانی که ما از آن‌ها آگاهی داریم پس از مهاجرت او از خراسان به بغداد صورت گرفته است، و تنها صدیقی
[۲۷] م ر صدیقی، «ریاضیات و نجوم»، ج۳، ص۴۱۰، ترجمه احمد آرام در تاریخ فلسفه در اسلام، به کوشش میان محمد شریف، تهیه و گردآوری ترجمه فارسی زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۲ـ ۱۳۷۰ ش.
از رصدخانه ای که او در بوزجان تأسیس کرده بوده نام برده است که در صورت صحت، این کار باید پیش از مهاجرت او صورت گرفته باشد.

اثبات شکل ظلی و مغنی

[ویرایش]

فعالیت‌های علمی بوزجانی در بغداد ، دامنه وسیعی از علوم مختلف، چون هندسه و مثلثات و حساب و نجوم، را دربر می‌گرفته و در هر کدام از اینها او به دستاوردهای بدیع و تازه ای رسیده است. کار مهم بوزجانی در مثلثات ابداع شکلِ ظلی است
[۲۸] محمد بن محمد بوزجانی، المجسطی،گ ۱۶ پ، سطر ۱۸، گ ۱۷ ر، سطر ۱، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، ش ۲۴۹۷.
که در حل مثلث قائم الزاویة کروی به کار می‌رود. بوزجانی
[۲۹] محمد بن محمد بوزجانی، المجسطی،گ ۱۶ پ، سطر ۱۸، گ ۱۷ ر، سطر ۱،نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، ش ۲۴۹۷.
حالت خاص شکل مغنی را در مثلث قائم الزاویه کروی نیز اثبات کرده است. قضیه اخیر در اثبات حالت کلی شکل مغنی برای مثلث کروی نامشخص به کار می‌رود
[۳۰] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۲۱۸ـ۲۱۹).
اثبات حالت کلی شکلِ مغنی را هم به بوزجانی نسبت داده‌اند ولی در این انتساب تردیدهایی وجود دارد. این که از بین ابونصر عراق، بوزجانی، حامد بن خضر خجندی و کوشیار گیلانی کدام یک نخستین بار به این رابطه دست یافته، محل بحث است
[۳۱] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۷)؛
ابوریحان بیرونی در مقالید علم الهیئِه
[۳۲] ابوریحان بیرونی ،مقالید علم الهیئة،ص ۱۱۱
ابداع این قضیه را به استاد خود، ابونصر عراق، نسبت داده است. اما این فرض نیز وجود دارد که ابونصر عراق و بوزجانی هر یک مستقل از دیگری به این رابطه دست یافته باشند
[۳۳] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۷).
خواجه نصیرالدین طوسی نیز در کتاب کشف القناع عن اسرار شکل القطّاع
[۳۴] محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع، ج۱، ص۹۴، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۵۳۹۱.
می گوید که هم ابونصر عراق هم ابوالوفا مدعی ابداع این روش بوده اند. او
[۳۵] محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع، ج۱، ص۹۹ـ۱۰۰، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۵۳۹۱.
هم برهان ابونصر عراق و هم برهان ابوالوفا برای شکلِ مغنی را ذکر کرده است.
[۳۶] کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ج۱، ص۳۰۴ـ۳۰۵، ترجمه احمد آرام، تهران (۱۳۴۹ ش).

بوزجانی در یکی از رسایل خود از دو روش مبتنی بر مثلثات کروی برای تعیین فاصله بغداد تا مکه معظمه استفاده کرده است.
[۳۷] جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبة فاصلة بغداد تا مکة معظمه»، ج۱، ص۱۴۶ـ۱۵۱، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
او همچنین روش‌های گوناگونی برای رسم شکل‌های مختلف هندسی با خط کش و پرگاری که فتحه آن ثابت شده باشد، ابداع کرده است
[۳۸] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
[۳۹] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ شص ۲۸ـ۴۲).


فی مایحتاج الیه الکُتّاب و العُمّال من علم الحساب

[ویرایش]

عمده پژوهش‌ها و نوآوری‌های ریاضی بوزجانی در مهمترین کتاب ریاضی او، کتاب فی مایحتاج الیه الکُتّاب و العُمّال من علم الحساب ذکر شده است. در سه منزل (فصل) نخست این کتاب، بوزجانی به بررسی اصول نظری ریاضی پرداخته و مفاهیم جدیدی چون انواع کسرها براساس تقسیم بندی و یافته‌های خود،
[۴۰] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۷۱ـ۷۲، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
محاسبه آن‌ها و بسط کسرهای مرکب به کسرهای اصلی با استفاده از قواعد مخصوص و جدول‌های کمکی
[۴۱] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۲، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
[۴۲] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
ارائه کرده است. بوزجانی روشی ابداع کرد که به کمک آن نسبت به روش‌های پیشین، کسرها با سرعت بیشتری ساده می‌شوند. او در منزل دوم، نخستین مورد کاربرد اعداد منفی در تاریخ ریاضیات در جهان اسلام را آورده و از اصطلاح «دَیْن» ( وام ) برای این مفهوم استفاده کرده است.
[۴۳] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۱۹۸، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
[۴۴] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).


حل مسائل مهم ریاضی

[ویرایش]

از میان مسائل ریاضی مختلفی که بوزجانی با آن‌ها روبرو بوده است، عمر خیام از مسئله ای یاد می‌کند که ابوسهل کوهی و ابوالوفای بوزجانی و ابوحامد صاغانی در دربار عضدالدوله ، مدت‌های مدید برای حل آن کوشیدند، اما موفق نشدند؛ و در نهایت، ابوالجود محمد بن احمد بن لیث ، از ریاضیدانان هم‌عصر ابوریحان بیرونی ، موفق به حل آن شد. این مسئله عبارت است از یافتن دو عدد که مجموع آن‌ها ده و مجموع مربع آن‌ها و خارج قسمت عدد بزرگتر به عدد کوچکتر برابر ۷۲ باشد.
[۴۵] غلامحسین مصاحب، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر، ج۱، ص۲۶۸، تهران ۱۳۳۹ ش.
بوزجانی، جیب زاویه نیم درجه را با دقت ۵ رقم شصتگانی به دست آورد که تا رقم چهارم شصتگانی یا تا رقم هشتم دهدهی با مقدار حقیقی مطابقت دارد.
[۴۶] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).


مهمترین کارهای نجومی

[ویرایش]

پژوهش‌های نجومی بوزجانی، در ناحیه ای در بغداد به نام باب التِّبْن و در زمان حکومت عزالدوله دیلمی، انجام می‌شده است.
[۴۷] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
به نظر صاییلی این محل را باید رصدخانه شخصی ابوالوفا دانست. یکی از مهمترین کارهای نجومی ابوالوفا، که اطلاعاتی از آن باقی مانده، همکاری او با ابوریحان بیرونی در رصد ماه گرفتگی ، در ۳۸۷ بوده است، ابوریحان در خوارزم (به طول جغرافیایی '۱۰ ۵۹ شرقی) با ابوالوفا در بغداد (به طول جغرافیایی '۲۶ ۴۴ شرقی) قرار گذاشتند که هر دو آن را رصد نمایند و این کار برای یافتن اختلاف طول جغرافیایی این دو شهر صورت گرفت.
[۴۸] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
به نوشته ابوریحان بیرونی
[۴۹] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
در نتیجه این همکاری، اختلاف ساعت میان نصف النهارهای این دو شهر نزدیک به یک ساعت استخراج گردید که به مقدار واقعی بسیار نزدیک است. ابوریحان بیرونی
[۵۰] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴ـ۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
همچنین از رصدهایی که ابوالوفا در سال‌های ۳۶۵ و ۳۶۶ در بغداد انجام داده یاد می‌کند. بر اساس نوشته ابوریحان بیرونی ابوالوفا در کتاب المجسطی خود مقدار میل کلی را '۳۵ ۲۳ به دست آورده بود
[۵۱] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴ـ۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
که کاملاً برابر مقدار امروزی آن، ولی ً۳۵ بیش‌تر از مقدار آن در زمان بوزجانی (قرن چهارم هجری) بوده است. ابوریحان بیرونی
[۵۲] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
همچنین عرض بغداد را، به نقل از المجسطی بوزجانی، '۲۵ ۳۳ نوشته است.
بوزجانی با رصدخانه ای که شرف الدوله (از امیران آل بویه ، متوفی ۳۷۹) در بغداد تأسیس کرده بود همکاری می‌کرد. سرپرستی ستاره شناسان این رصدخانه با ابوسهل بیژن بن رستم کوهی بوده است و همکاران او، پس از آن‌که رصد خود را به پایان رسانیدند، جملگی نسبت به صحت اعمال خود گواهی نامه ای تهیه کردند. ابوالوفا بوزجانی به همراه رستم کوهی و افراد دیگری، چون صاغانی و ابوالحسن مغربی و ابوالحسین خوزی ، از جمله امضاکنندگان این گواهی نامه بودند.
[۵۳] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۳۵۳، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
در زیج ممتحنِ یحیی بن ابی منصور نسخه کتابخانه اسکوریال که به کوشش سزگین به چاپ رسیده صفحه ای شامل مشخصه‌های منسوب به بوزجانی وجود دارد.
[۵۴] یحیی بن ابی منصور، الزیج المأمونی الممتحن، ج۱، ص۹۸، چاپ عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه اسکوریال، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
ابوریحان بیرونی نیز در دو جا
[۵۵] ابوریحان بیرونی،کتاب القانون المسعودی ، ج ۲، ص ۶۵۴،حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
[۵۶] ابوریحان بیرونی،ج ۲، ص۶۷۴، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
از محاسبه مدت طول فصل‌های بهار و تابستان براساس یافته‌های ابوالوفا، و نیز از رصد محل اوج شمس
[۵۷] ابوریحان بیرونی،کتاب القانون المسعودی ،ج ۲، ص ۶۷۷، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
که او انجام داده بود، خبر می‌دهد. ابوریحان بیرونی
[۵۸] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۵، چاپ ادوارد زاخائو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
همچنین نوشته است که بوزجانی به محاسبه ادوار (روزهای گذشته از مبدأ یک تاریخ خاص) بر اساس رصدهای بطلمیوس یا اصحاب امتحان (ممتحن)، اقدام نموده است.

از دیدگاه دیگر دانشمندان

[ویرایش]

در غرب، تاکنون پژوهش‌های زیادی درباره بوزجانی صورت گرفته است که از آن جمله است پژوهش جنجال برانگیز سدیو ریاضیدان و ستاره شناس فرانسوی، در ۱۸۳۶ میلادی؛ او در این پژوهش، ادعا می‌کند که بوزجانی، نُه قرن پیش از تیکو براهه ، منجم دانمارکی (متوفی ۱۶۰۱ میلادی)، «اختلاف سوم حرکت ماه » (اختلاف محاذاة) را کشف کرده بوده است. این ادعا بحث‌های زیادی در انجمن‌های علمی فرانسه به وجود آورد تا این‌که کارا دو وو در ۱۸۹۲ میلادی، ضمن معرفی کتاب المجسطی بوزجانی، این ادعای سدیو را رد کرد.
[۵۹] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۰ـ۱۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.


آثار مفقود بوزجانی

[ویرایش]

ابن ندیم
[۶۰] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵ـ۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
این‌ها را به او نسبت داده است: ۱) کتاب تفسیر کتاب خوارزمی فی الجبر و المقابلة؛ ۲) کتاب تفسیر دیوفنطس فی الجبر؛ ۳) کتاب البراهین علی القضایا التی استعمل دیوفنطس فی کتابه و علی ما استعمله هو فی التفسیر؛ ۴) کتاب استخراج ضلع المکعب و مال المال و مایترکب منهما که موضوع آن حل هندسی معادلات =a ۴ x، =a ۳ x و =b ۳ +ax ۴ x است؛ ۵) کتاب زیج الکامل که به نوشته ابن ندیم
[۶۱] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵ـ۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
در سه مقاله بوده است. نیامدن نام کتاب المجسطی ابوالوفا در الفهرست، باعث این گمان شده است که گویا الکامل همان المجسطی باشد،
[۶۲] زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
[۶۳] دانشنامه ایران و اسلام، زیرنظر احسان یارشاطر، ذیل «ابوالوفای بوزجانی»، ذیل «ابوالوفای بوزجانی» (از هاینریش سوتر).
اما قربانی
[۶۴] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۶ـ۱۶۷، تهران ۱۳۶۵ ش.
این گمان را رد کرده است؛ ۶) زیج الواضح یکی دیگر از زیج‌های منسوب به ابوالوفا است که مشخصه‌های نجومی مذکور در آن مورد استفاده مؤلفان پس از وی قرار گرفت
[۶۵] جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
ابوریحان بیرونی در افراد المقال
[۶۶] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال، ج۱، ص۵۱، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
[۶۷] محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال، ج۱، ص۵۵، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
از زیج ابوالوفا نام می‌برد، اما روشن نیست که منظور او همان زیج الواضح باشد. ابن ندیم
[۶۸] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
این کتاب را نیز دارای سه مقاله دانسته است؛ ۷) او همچنین
[۶۹] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۴۷۹، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
از شرح ابوالوفا بر اصول اقلیدس خبر می‌دهد که موفق به اتمام آن نشده است.
قفطی
[۷۰] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
نیز کتاب تفسیر کتاب ابرخس فی الجبر و کتاب العمل بالجدول الستینی را علاوه بر کتاب‌های یاد شده، به او نسبت داده است. پینگری این کتاب را به احتمال بخشی از کتاب المنازل دانسته است. اگرچه از کتاب ابرخس (هیپارخوس) در جبر اطلاعی در دست نیست، اما ابن ندیم نیز
[۷۱] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۴۸۴، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
هنگام ذکر ابرخس می‌گوید که بوزجانی آن را ترجمه، شرح و اصلاح کرده است. بغدادی
[۷۲] اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، ستون ۵۵ ـ۵۶، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
کتاب مطالع العلوم المتعلمین را که ابن ندیم
[۷۳] ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
به عموی بوزجانی نسبت داده، از خود ابوالوفا می‌داند.
ابن خلکان
[۷۴] ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۵، ص۱۶۷، چاپ احسان عباس، قم ۱۳۶۴ش.
کتابی در استخراج اوتار به بوزجانی نسبت داده است. وپکه قولی از بوزجانی در یک نسخه خطی عربی درباره اندازه گیری محیط دایره یافته است که به موضوع رساله مورد نظر ارتباط دارد قربانی و شیخان
[۷۵] ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان، بوزجانی نامه: شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی، ج۱، ص۱۹۱ـ۱۹۲، تهران ۱۳۷۱ ش.
این متن و بررسی ریاضی آن را از مقاله وپکه به فارسی برگردانیده اند.
ابن اکفانی
[۷۶] ابن اکفانی، کتاب ارشاد القاصد الی أسنی المقاصد، ج۱، ص۹۳، مصر ۱۳۱۸/۱۹۰۰.
از کتاب مختصر فی فن الایقاع بوزجانی در موسیقی نام برده است.

آثار برجای مانده بوزجانی

[ویرایش]


← المجسطی


المجسطی ، یکی از کتاب‌های مهم بوزجانی در ریاضی و هیئت است که سزگین نسخه ای ناقص از آن را در پاریس معرفی کرده است. کندی
[۷۷] جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱)
این کتاب را همان زیج الواضح او می‌داند که نتیجه رصدهای ابوالوفا و همکارانش در حوالی ۳۶۰ در بغداد بوده است
[۷۸] جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
کارا دو وو مطالب کتاب المجسطی ابوالوفا را بر اساس نسخه پاریس بررسی کرده است. طبق توضیحات او، این کتاب را می‌توان به سه بخش عمده شامل مثلثات، به کار بردن دستورهای مثلثاتی درباره رصدها، و فرضیه سیارات تقسیم کرد.
[۷۹] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۶، تهران ۱۳۶۵ ش.


← فی مایحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسه


کتاب فی مایحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسه، کتاب بوزجانی در هندسه که نام آن در الفهرست نیامده است و سزگین چند نسخه خطی از آن را معرفی کرده است. این کتاب را، که معمولاً به اختصار اعمال هندسی خوانده می‌شود، یکبار نجم الدین محمود و ابواسحاق کوبنانی
[۸۰] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
و بار دیگر مترجمی ناشناخته تحت عنوان کتاب تجارت به فارسی ترجمه و کمال الدین ابن یونس و محمدباقر یزدی آن را به عربی و فارسی شرح کرده اند
[۸۱] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۲،۱۶۳، تهران ۱۳۶۵ ش.
در شرح فارسی محمدباقر یزدی با عنوان فتوحات غیبیه نام این اثر براهین اعمال الهندسیة آمده و پینگری به نادرست براهین اعمال الهندسیة را رساله مستقلی از بوزجانی دانسته است. وپکه معتقد است که اعمال هندسی از ابوالوفا نیست، بلکه یکی از شاگردانش از روی درس‌های ابوالوفا آن را پدید آورده است. وی (۱۸۵۵ میلادی) این کتاب را براساس ترجمه فارسی آن به فرانسه ترجمه و تجزیه و تحلیل کرده است. کراسنووا نیز در ۱۹۶۶ ترجمه روسی این کتاب را، بر اساس نسخه استانبول منتشر کرده است. قربانی و شیخان
[۸۲] ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان، بوزجانی نامه: شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی، ج۱، ص۱۱۰ـ۱۸۱، تهران ۱۳۷۱ ش.
عکس نسخه ای از این کتاب محفوظ در کتابخانه ایاصوفیه را‌ به‌طور کامل به چاپ رسانده اند؛ تحریر نه چندان دقیقی نیز از ترجمه نجم الدین محمود و ابواسحاق کوبنانی از این کتاب را علیرضا جذبی با عنوان هندسة ایرانی: کاربرد هندسه در عمل در ۱۳۶۹ ش انتشار داده است. سزگین و قربانی
[۸۳] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۳۴۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
نسخه ای از کتاب الحیل الروحانیة و الاسرار الطبیعیة فی دقائق الاشکال الهندسیة، محفوظ در اوپسالای سوئد، را معرفی کرده، آن را به ابونصر فارابی نسبت داده‌اند و احتمال داده‌اند که بوزجانی در تألیف کتاب فی مایحتاج... از آن استفاده کرده باشد، اما این نسخه در اصل دستنویسی از کتاب فی مایحتاج... است که برگ‌های افزوده به ابتدا و انتهای آن باعث انتساب نادرست آن به فارابی شده است.

← فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب


کتاب فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب، مهمترین کتاب ابوالوفا در حساب است که آن را منازل، یا منازل السبع نیز می‌نامند.
[۸۴] خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱، ص۲۰۹، ج ۱، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۳۸۱/۱۹۶۲.
[۸۵] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
این کتاب را بوزجانی به نام عضدالدوله دیلمی
[۸۶] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۶۴، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
تألیف کرده است. سه فصل اول این کتاب درباره اعمال حساب و مساحت و چهار فصل دیگر آن درباره صرافی ، تجارت ، مالیات و مانند آن است. سزگین چند نسخه خطی از این کتاب را معرفی کرده، و سعیدان در ۱۳۵۰ش/ ۱۹۷۱، این کتاب را بر اساس دو نسخه خطی تصحیح و چاپ کرده است. علاوه بر نسخه‌هایی که سعیدان
[۸۷] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمد بن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»،مقدمه، ص ۵۶، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
و سزگین ذکر کرده‌اند نسخه‌هایی نیز در دوبلین و اسکوریال وجود دارد. وپکه (۱۸۵۵ میلادی) عناوین باب‌های این کتاب را به زبان فرانسه ترجمه کرده و مدوی نیز قسمت‌هایی از آن را به روسی برگردانده است.
در باب آخر (هفتم) از منزل سوم این کتاب، بوزجانی به شرح ساخت آلتی برای اندازه گیری فاصله‌ها، ارتفاع کوه‌ها، عرض رودخانه‌ها و عمق چاه‌ها و کارهایی از این قبیل پرداخته است.
[۸۸] محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمد بن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۲۶۹ـ۲۷۶، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
این وسیله از عضاده‌ای با دولِبْنِه تشکیل می‌شد که بر روی سطحی افقی نصب می‌شد و بسیاری از کارهای اسطرلاب را انجام می‌داد و ظاهراً بی شباهت به ربع دیواری نبود.

← زیج شامل


زیج شامل، یکی از زیج‌هایی است که آن را به بوزجانی نسبت می‌دهند اما کندی
[۸۹] جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»،ص۲۸، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱)
انتساب این کتاب را به بوزجانی رد کرده است. علاءالدین القوشی المنانی شرحی به نام الکامل بر این کتاب نوشته است
[۹۰] ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، ج۱، ص۲۴۴، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.


← رساله فی ترکیب عدد الوفق فی المربعات


رساله فی ترکیب عدد الوفق فی المربعات، رساله ای درباره مربع‌های وفقی است که نسخه‌ای از آن را که در ترکیه محفوظ است، معرفی کرده است.

← رساله فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات و اخذ تفاضلهما


رساله فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات و اخذ تفاضلهما، رساله ای است که بوزجانی در پاسخ پرسش ابوبشر حسن بن سهل منجم تکریتی نوشته است.
[۹۱] آستان قدس رضوی کتابخانه، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۸، ص۳۴۸، ج ۸، تألیف احمد گلچین معانی، مشهد ۱۳۵۰ش.
نسخه منحصر به فرد این اثر در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی وجود دارد.
[۹۲] آستان قدس رضوی کتابخانه، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۸، ص۳۴۸، ج ۸، تألیف احمد گلچین معانی، مشهد ۱۳۵۰ش.
بوزجانی این رساله را به نام بهاءالدوله ابونصر فیروز (۳۶۱ـ۴۰۳)، پادشاه آل بویه ، نوشته است.
[۹۳] محمد بن محمد بوزجانی، رسالة فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات،ص۲، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۱/۵۵۲۱


← رساله الارثماطیقی


رسالة الارثماطیقی که آن را المدخل الی صناعة الارثماطیقا و المدخل الحفظی الی صناعة الارثماطیقا نیز می‌نامند. سزگین چند نسخه از دستنویس‌های این کتاب را معرفی کرده است؛

← رساله فی معرفة الابعاد بین المساکن


رساله فی معرفة الابعاد بین المساکن، رساله کوتاهی است که بوزجانی در آن با دو روش متفاوت فاصله شهر بغداد تا مکه را تعیین کرده است. از این رساله نسخه‌ای در مجموعه خطی به نام دستور المنجمین در پاریس نگهداری می‌شود.
[۹۴] جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبة فاصلة بغداد تا مکة معظمه»، ج۱، ص۱۴۴، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
آقایانی چاوشی
[۹۵] جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبه فاصله بغداد تا مکه معظمه»، ج۱، ص۱۴۳ـ۱۵۵، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
این رساله را بررسی کرده و به پژوهش کندی درباره این رساله، با عنوان > «ابوالوفا فاصله بغداد تا مکه را محاسبه می‌کند» <، اشاره نموده است.

← رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک


رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک، که نام کامل آن رساله الی احمد بن علی بن السکر فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک من قوس النهار و ارتفاع نصف النهار و ارتفاع الوقت است
[۹۶] محمد بن محمد بوزجانی، رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک، ج۱، ص۱، حیدرآباد ۱۳۶۷.
و رساله ای است که بوزجانی در پاسخ سؤال احمد بن علی بن السکر برای تعیین اوقات روز از روی ارتفاع خورشید نوشته است. این رساله، که نسخه ای از آن در هند وجود دارد، در مجموعة الرسائل المتفرقة فی الهیئة للمتقدمین و معاصری البیرونی در ۱۳۶۷ در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است. نادر متن آن را از نظر ریاضی مورد بررسی قرار داده است.

← رساله قوس قزح


رساله قوس قزح که سزگین نسخه ای از آن را، که در مصر است، معرفی کرده است.

← جواب ابی الوفا محمد بن محمد البوزجانی عما سأله الفقیه ابوعلی بن حارث


جواب ابی الوفا محمد بن محمد البوزجانی عما سأله الفقیه ابوعلی بن حارث الحبوبی عن ایجاد مساحة المثلث بدلالة الاضلاع بدون معرفة الارتفاع. این رساله را به نام مساحة المثلث
[۹۷] جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق) رقم ۴۸۷۱»، ج۱، ص۱۲۸، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
نیز معرفی کرده اند. روش بوزجانی در این رساله، یعنی یافتن مساحت مثلث با استفاده از اضلاع آن بدون آن‌که ارتفاعش در دست باشد، تکامل یافتة روش ایرن (هرون) اسکندرانی (قرن اول میلادی) است. کندی و موالدی
[۹۸] ادوارد استوارت کندی و مصطفی موالدی، «ابوالوفاء البوزجانی و نظریة ایرن الاسکندرانی»، ج۱، ص۵۰ ـ۵۳، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۳، ش ۱ (۱۹۷۹).
محتویات این رساله را از نظر هندسی بررسی کرده اند.

← رساله فی النسب و التعریفات


رساله ای درباره انواع عدد و نسبت که آن را با نام‌های رساله فی النسب و التعریفات
[۹۹] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۴، تهران ۱۳۶۵ ش.
و رسالة فی الحساب (نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش ۶۶۵۷) و رسالة فی الاصطلاحات الریاضیة
[۱۰۰] دانشگاه تهران کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلم‌های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج۲، ص۱۸۷، ج ۲، تهران ۱۳۵۳ ش.
خوانده اند. این گمان قربانی
[۱۰۱] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۴، تهران ۱۳۶۵ ش.
که این رساله ممکن است جزئی از کتاب مایحتاج الیه الکتاب و العمّال من علم الحساب باشد، صحیح نیست؛

← فی عمل المسطرة و البرکار و الکونیا


کتاب فی عمل المسطرة و البرکار و الکونیا. روزنفلد و طوقان
[۱۰۲] قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۲۳۰، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳)
نسخه ای از آن را در قاهره معرفی کرده اند.

← رساله ای در هندسه


رساله ای در هندسه از بوزجانی متعلق به کتابخانه ظاهریه که در فهرست آن کتابخانه
[۱۰۳] دارالکتب الظاهریة، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة: الریاضیات، ج۱، ص۸۲، وضعه محمد صلاح عایدی، دمشق ۱۳۹۳/۱۹۷۳.
شرح مجسطی نامیده شده است. این کتاب در سیزده مقاله نوشته شده و با توجه به عناوین باب‌های آن، ارتباطی با مجسطی بطلمیوس یا بوزجانی ندارد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آستان قدس رضوی کتابخانه، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج ۸، تألیف احمد گلچین معانی، مشهد ۱۳۵۰ش.
(۲) جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبه فاصله بغداد تا مکه معظمه»، فرهنگ (ویژه تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
(۳) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج ۷، چاپ محمد یوسف، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۴) ابن اکفانی، کتاب ارشاد القاصد الی أسنی المقاصد، مصر ۱۳۱۸/۱۹۰۰.
(۵) ابن خلّکان، وفیات الاعیان، چاپ احسان عباس، قم ۱۳۶۴ش.
(۶) ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، بیروت (بی تا).
(۷) ابن ندیم، کتاب الفهرست، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
(۸) ابن وردی، تاریخ ابن الوردی، قاهره ۱۲۸۵.
(۹) اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر، قاهره ۱۳۲۵ـ۱۳۲۶/۱۹۰۷ـ ۱۹۰۸.
(۱۰) علی بن محمد ابوحیان توحیدی، رسائل ابی حیان توحیدی، چاپ ابراهیم کیلانی، (دمشق، بی تا).
(۱۱) علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
(۱۲) محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخائو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
(۱۳) محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
(۱۴) محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب القانون المسعودی، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.
(۱۵) محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
(۱۶) ابونصر عراق، رسائل ابی نصر منصور بن عراق الی البیرونی: القسی الفلکیة، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷.
(۱۷) اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۲، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۱۸) محمد بن محمد بوزجانی، رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک، حیدرآباد ۱۳۶۷.
(۱۹) محمد بن محمد بوزجانی، رساله فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۱/۵۵۲۱.
(۲۰) محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمد بن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
(۲۱) محمد بن محمد بوزجانی، المجسطی، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، ش ۲۴۹۷.
(۲۲) دارالکتب الظاهریة، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة: الریاضیات، وضعه محمد صلاح عایدی، دمشق ۱۳۹۳/۱۹۷۳.
(۲۳) دانشگاه تهران کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلمهای کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج ۲، تهران ۱۳۵۳ ش.
(۲۴) دانشنامه ایران و اسلام، زیرنظر احسان یارشاطر، ذیل «ابوالوفای بوزجانی» (از هاینریش سوتر).
(۲۵) جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق) رقم ۴۸۷۱»، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
(۲۶) زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
(۲۷) م ر صدیقی، «ریاضیات و نجوم»، ترجمه احمد آرام در تاریخ فلسفه در اسلام، به کوشش میان محمد شریف، تهیه و گردآوری ترجمه فارسی زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۲ـ ۱۳۷۰ ش.
(۲۸) خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج ۱، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۳۸۱/۱۹۶۲.
(۲۹) قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
(۳۰) ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۳۱) ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، تهران ۱۳۶۵ ش.
(۳۲) ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان، بوزجانی نامه: شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۳۳) علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
(۳۴) عمررضا کحاله، معجم المؤلفین، دمشق ۱۹۵۷ـ۱۹۶۱.
(۳۵) جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۳۶) ادوارد استوارت کندی، پژوهشی در زیجهای دورة اسلامی، ترجمه محمد باقری، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۳۷) ادوارد استوارت کندی و مصطفی موالدی، «ابوالوفاء البوزجانی و نظریة ایرن الاسکندرانی»، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۳، ش ۱ (۱۹۷۹).
(۳۸) غلامحسین مصاحب، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر، تهران ۱۳۳۹ ش.
(۳۹) احمد منزوی، فهرست نسخه های خطی فارسی، تهران ۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ ش.
(۴۰) کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران (۱۳۴۹ ش).
(۴۱) محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۵۳۹۱.
(۴۲) ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.
(۴۳) یحیی بن ابی منصور، الزیج المأمونی الممتحن، چاپ عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه اسکوریال، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱، ص۲۰۹، ج ۱، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۳۸۱/۱۹۶۲.
۲. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۵، ص۱۶۷، چاپ احسان عباس، قم ۱۳۶۴ش.
۳. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، ج۱، ص۵۰،پانویس ۲، کتاب الامتاع و المؤانسة، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
۴. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۵. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۷ـ ۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
۶. اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر، ج۲، ص۱۳۳، قاهره ۱۳۲۵ـ۱۳۲۶/۱۹۰۷ـ ۱۹۰۸.
۷. ابن وردی، تاریخ ابن الوردی، ج۱، ص۳۱۵، قاهره ۱۲۸۵.
۸. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۹. ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ج۱، ص۱۸۱، بیروت (بی تا).
۱۰. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
۱۱. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج ۱، ص ۴،چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا) .
۱۲. جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۲۹۸، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
۱۳. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل مادّه، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۱۴. جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۲۵۹، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
۱۵. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۳، ص۱۵۳ـ ۱۵۵، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
۱۶. جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۳۰۰، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
۱۷. جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ج۱، ص۳۰۰، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران ۱۳۷۵ ش.
۱۸. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۳، ص۲۲۵، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
۱۹. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، رسائل ابی حیان توحیدی، ج۱، ص۳۵۹ـ ۳۶۸، چاپ ابراهیم کیلانی، (دمشق، بی تا).
۲۰. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۱، ص۲ـ۱۰، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
۲۱. علی بن محمد ابوحیان توحیدی، کتاب الامتاع و المؤانسة، ج۱، ص۲، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت (بی تا).
۲۲. ابونصر عراق، رسائل ابی نصر منصور بن عراق الی البیرونی: القسی الفلکیة، ج۱، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷.
۲۳. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۱۳، تهران ۱۳۶۵ ش.
۲۴. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
۲۵. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۴۹۳، ج ۷، چاپ محمد یوسف، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۲۶. ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، ج۱، ص۲۴۴، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.
۲۷. م ر صدیقی، «ریاضیات و نجوم»، ج۳، ص۴۱۰، ترجمه احمد آرام در تاریخ فلسفه در اسلام، به کوشش میان محمد شریف، تهیه و گردآوری ترجمه فارسی زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۲ـ ۱۳۷۰ ش.
۲۸. محمد بن محمد بوزجانی، المجسطی،گ ۱۶ پ، سطر ۱۸، گ ۱۷ ر، سطر ۱، نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، ش ۲۴۹۷.
۲۹. محمد بن محمد بوزجانی، المجسطی،گ ۱۶ پ، سطر ۱۸، گ ۱۷ ر، سطر ۱،نسخه خطی کتابخانه ملی فرانسه، ش ۲۴۹۷.
۳۰. ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۲۱۸ـ۲۱۹).
۳۱. ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۷)؛
۳۲. ابوریحان بیرونی ،مقالید علم الهیئة،ص ۱۱۱
۳۳. ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش ص ۷).
۳۴. محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع، ج۱، ص۹۴، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۵۳۹۱.
۳۵. محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، کشف القناع عن اسرار شکل القطاع، ج۱، ص۹۹ـ۱۰۰، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۵۳۹۱.
۳۶. کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ج۱، ص۳۰۴ـ۳۰۵، ترجمه احمد آرام، تهران (۱۳۴۹ ش).
۳۷. جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبة فاصلة بغداد تا مکة معظمه»، ج۱، ص۱۴۶ـ۱۵۱، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
۳۸. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۳۹. ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ شص ۲۸ـ۴۲).
۴۰. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۷۱ـ۷۲، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۴۱. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۲، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۴۲. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۴۳. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۱۹۸، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۴۴. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۴۵. غلامحسین مصاحب، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر، ج۱، ص۲۶۸، تهران ۱۳۳۹ ش.
۴۶. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۴۷. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۴۸. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۴۹. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۵۰. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴ـ۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۵۱. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۴ـ۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۵۲. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، ج۱، ص۷۵، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ش.
۵۳. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۳۵۳، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
۵۴. یحیی بن ابی منصور، الزیج المأمونی الممتحن، ج۱، ص۹۸، چاپ عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه اسکوریال، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
۵۵. ابوریحان بیرونی،کتاب القانون المسعودی ، ج ۲، ص ۶۵۴،حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
۵۶. ابوریحان بیرونی،ج ۲، ص۶۷۴، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
۵۷. ابوریحان بیرونی،کتاب القانون المسعودی ،ج ۲، ص ۶۷۷، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶ .
۵۸. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۵، چاپ ادوارد زاخائو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۵۹. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۰ـ۱۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
۶۰. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵ـ۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۶۱. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۵ـ۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۶۲. زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک، ذیل ماده، تهران ۱۳۶۹ ش ـ، ذیل «بوزجانی» (از آ پ یوشکه ویچ).
۶۳. دانشنامه ایران و اسلام، زیرنظر احسان یارشاطر، ذیل «ابوالوفای بوزجانی»، ذیل «ابوالوفای بوزجانی» (از هاینریش سوتر).
۶۴. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۶ـ۱۶۷، تهران ۱۳۶۵ ش.
۶۵. جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
۶۶. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال، ج۱، ص۵۱، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
۶۷. محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال، ج۱، ص۵۵، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
۶۸. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۶۹. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۴۷۹، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۷۰. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
۷۱. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۴۸۴، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۷۲. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، ستون ۵۵ ـ۵۶، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۷۳. ابن ندیم، کتاب الفهرست، ج۱، ص۵۰۶، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۶۶ش.
۷۴. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۵، ص۱۶۷، چاپ احسان عباس، قم ۱۳۶۴ش.
۷۵. ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان، بوزجانی نامه: شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی، ج۱، ص۱۹۱ـ۱۹۲، تهران ۱۳۷۱ ش.
۷۶. ابن اکفانی، کتاب ارشاد القاصد الی أسنی المقاصد، ج۱، ص۹۳، مصر ۱۳۱۸/۱۹۰۰.
۷۷. جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱)
۷۸. جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»، ص۴۸،مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
۷۹. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۶، تهران ۱۳۶۵ ش.
۸۰. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
۸۱. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۲،۱۶۳، تهران ۱۳۶۵ ش.
۸۲. ابوالقاسم قربانی و محمدعلی شیخان، بوزجانی نامه: شرح احوال و آثار ریاضی ابوالوفا بوزجانی ریاضیدان و منجم بزرگ ایرانی، ج۱، ص۱۱۰ـ۱۸۱، تهران ۱۳۷۱ ش.
۸۳. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۳۴۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
۸۴. خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱، ص۲۰۹، ج ۱، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۳۸۱/۱۹۶۲.
۸۵. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۳۶۵ ش.
۸۶. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمدبن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۶۴، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۸۷. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمد بن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»،مقدمه، ص ۵۶، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۸۸. محمد بن محمد بوزجانی، «کتاب ابی الوفاء محمد بن محمد البوزجانی فی مایحتاج الیه الکتاب و العمال و غیرهم من علم الحساب»، ج۱، ص۲۶۹ـ۲۷۶، در تاریخ علم الحساب العربی، ج ۱، چاپ احمد سلیم سعیدان، (عمان ۱۹۷۱).
۸۹. جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی ، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق ) رقم ۴۸۷۱»،ص۲۸، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱)
۹۰. ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، ج۱، ص۲۴۴، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.
۹۱. آستان قدس رضوی کتابخانه، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۸، ص۳۴۸، ج ۸، تألیف احمد گلچین معانی، مشهد ۱۳۵۰ش.
۹۲. آستان قدس رضوی کتابخانه، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۸، ص۳۴۸، ج ۸، تألیف احمد گلچین معانی، مشهد ۱۳۵۰ش.
۹۳. محمد بن محمد بوزجانی، رسالة فی جمع اضلاع المربعات و المکعبات،ص۲، نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ش ۱/۵۵۲۱
۹۴. جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبة فاصلة بغداد تا مکة معظمه»، ج۱، ص۱۴۴، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
۹۵. جعفر آقایانی چاوشی، «روش ابوالوفای بوزجانی برای محاسبه فاصله بغداد تا مکه معظمه»، ج۱، ص۱۴۳ـ۱۵۵، فرهنگ (ویژة تاریخ علم)، سال۹و۱۰، ش ۲۰ـ۲۱ (زمستان ۱۳۷۵).
۹۶. محمد بن محمد بوزجانی، رسالة فی اقامة البرهان علی الدائر من الفلک، ج۱، ص۱، حیدرآباد ۱۳۶۷.
۹۷. جمیل رجب و ادوارد استوارت کندی، «وصف مخطوطة الظاهریة (دمشق) رقم ۴۸۷۱»، ج۱، ص۱۲۸، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۵، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۱).
۹۸. ادوارد استوارت کندی و مصطفی موالدی، «ابوالوفاء البوزجانی و نظریة ایرن الاسکندرانی»، ج۱، ص۵۰ ـ۵۳، مجلة تاریخ العلوم العربیة، ج ۳، ش ۱ (۱۹۷۹).
۹۹. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۴، تهران ۱۳۶۵ ش.
۱۰۰. دانشگاه تهران کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلم‌های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج۲، ص۱۸۷، ج ۲، تهران ۱۳۵۳ ش.
۱۰۱. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دورة اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۱۶۴، تهران ۱۳۶۵ ش.
۱۰۲. قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۲۳۰، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳)
۱۰۳. دارالکتب الظاهریة، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة: الریاضیات، ج۱، ص۸۲، وضعه محمد صلاح عایدی، دمشق ۱۳۹۳/۱۹۷۳.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بوزجانی»، شماره۲۰۵۳.    


رده‌های این صفحه : تراجم | منجمین




جعبه ابزار