ابومنصور بغدادی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَغْدادی، ابومنصور عبدالقاهر تمیمی‌ بغدادی د ۲۹ق‌/۰۳۷م‌، ملقب‌ به‌ «استاد»، متکلم‌، فقیه‌ و ریاضی‌دان‌ که‌ در فقه‌ ، شافعی‌ مذهب‌ ، و در اعتقاد ، اشعری بود.

فهرست مندرجات

۱ - زندگی
       ۱.۱ - زندگی‌نامه ها
۲ - اساتید
۳ - شاگردان
۴ - ویژگی‌ها
۵ - درشعر
۶ - آثار
       ۶.۱ - چاپی
       ۶.۲ - خطی‌
       ۶.۳ - یافت‌ نشده‌
       ۶.۴ - آثار ریاضی‌
۷ - روش‌شناسی‌ و رویکردها
       ۷.۱ - روش‌های کلامی
              ۷.۱.۱ - الف
              ۷.۱.۲ - ب
              ۷.۱.۳ - ج
              ۷.۱.۴ - د
              ۷.۱.۵ - ه
              ۷.۱.۶ - و
       ۷.۲ - عقاید کلامی‌
              ۷.۲.۱ - اصل‌ اول‌
              ۷.۲.۲ - اصل‌ دوم‌
              ۷.۲.۳ - اصل‌ سوم‌
              ۷.۲.۴ - اصل‌ چهارم‌
              ۷.۲.۵ - اصل‌ پنجم‌
              ۷.۲.۶ - اصل‌ ششم‌
              ۷.۲.۷ - اصل‌ هفتم‌
              ۷.۲.۸ - اصل‌ هشتم‌
              ۷.۲.۹ - اصل‌ نهم‌
              ۷.۲.۱۰ - اصل‌ دهم‌
              ۷.۲.۱۱ - اصل‌ یازدهم‌
              ۷.۲.۱۲ - اصل‌ دوازدهم‌
              ۷.۲.۱۳ - اصل‌ سیزدهم‌
              ۷.۲.۱۴ - اصل‌ چهاردهم‌
              ۷.۲.۱۵ - اصل‌ پانزدهم‌
۸ - فهرست منابع
۹ - پانویس
۱۰ - منبع

زندگی

[ویرایش]

از آغاز زندگی‌ او اطلاعات‌ اندکی‌ دردست‌ است‌. گفته‌اند که‌ زادبوم‌ او بغداد بود، تا آن‌که‌ پدر وی، ابوعبدالله‌ طاهر بن‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بغدادی د ۸۳ق‌/۹۳م‌ که‌ مردی فرهیخته‌ و دانش‌ اندوخته‌ بود، هر آنچه‌ ازاهل‌ و عیال‌ و ثروت‌ بسیار داشت‌، به‌ همراه‌ خود برداشت‌ و رو به‌ نیشابور نهاد.
[۱] خطیب‌ بغدادی، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱، ص۵۸، قاهره‌، ۳۴۹ق‌/۹۳۱م‌.
[۲] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.

سال‌ ورود خاندان‌ بغدادی به‌ نیشابور روشن‌ نیست‌، اما می‌دانیم‌ که‌ عبدالقاهر در ۷۰ق‌/۸۰م‌ در مناظره‌ای در ناحیه خراسان‌ و احتمالاً در نیشابور شرکت‌ داشته‌ است‌.
[۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
بر اساس‌ برخی‌ شواهد می‌توان‌ حدس‌ زد زمانی‌ که‌ عبدالقاهر از درس‌های شیوخ‌ بغداد بهره‌ برده‌، حدود ۰ سال‌ داشته‌ است‌.
[۴] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴-۱۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
سرانجام‌، عبدالقاهر بر اثر واقعه‌ای که‌ ازآن‌ با عنوان ‌ «فتنهترکمانان‌» یاد کرده‌اند، نیشابور را به‌ قصد اسفراین‌ ترک‌ کرد؛ اما چندی نگذشت‌ که‌ درهمان‌جا درگذشت‌ و درکنار آرامگاه ‌استادش‌ ابواسحاق ‌اسفراینی‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.
[۵] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۳-۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
[۶] صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵ - ۴۶، قم‌، ۴۰۳ق‌.
[۷] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷-۳۹، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۸] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۱، ص۹۴.

بر اساس‌ گزارشی‌ از ذهبی‌ که‌ عبدالقاهر را در هنگام‌ مرگ‌ مردی کهن‌سال‌ خوانده‌ است‌،
[۹] ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، ج۷، ص۷۳، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
احتمالاً سن‌ او در آن‌ زمان‌، هفتاد و بیش‌ از آن‌ بوده‌ است‌؛ و از آن‌جاکه‌ او در بغداد از ابن‌ عدی د ۶۵ق‌/ ۷۶م‌ نیز حدیث‌ شنیده‌ بود، شاید بتوان‌ تولد او را در حدود سال‌ ۵۰ق‌/۶۱م‌ تخمین‌ زد.

← زندگی‌نامه ها


عبدالوهاب‌ سبکی‌ از کتابی‌ با نام‌ شرح‌ عقیده الاستاذ ابی‌ منصور که‌ خود نگاشته‌، خبر داده‌ است‌.
[۱۰] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۸۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
افزون‌ بر این‌، درباره زندگی‌ و آثار عبدالقاهر بغدادی دو مقاله مستقل‌، یکی‌ با عنوان‌ «ابومنصور عبدالقاهر بن‌ طاهر بغدادی» از آن‌ِ محمدجواد مشکور نشریه دانشکده ادبیات تبریز، ۳۳۳ش‌، س‌، شم (ص‌ ۸۴- ۹۵) و دیگری با عنوان‌ «اصول‌الدین‌» به‌ قلم‌ فوزیه‌ حسین‌ محمود تراث‌الانسانیه، ۹۶۹م‌، /۸۷-۰۶ در دست‌ است‌. همچنین‌ عبدالرحمان‌ بدوی
[۱۱] بدوی، عبدالرحمان‌، مذاهب‌ الاسلامیین‌، ج۱، ص۳۴-۷۸، بیروت‌، ۹۷۱م‌.
و لوئی‌ گارده‌ هر کدام‌ بخشی‌ از آثار خویش‌ را به‌ بحث‌ از او اختصاص‌ داده‌اند.

اساتید

[ویرایش]

عبدالقاهر در نیشابور نیز به‌ تکمیل‌ تحصیلات‌ خود پرداخت‌ و در حلقه درس‌ ابواسحاق‌ اسفراینی‌ د ۱۸ق‌/۰۲۷م‌ حاضر شد و پس‌ از استاد خویش‌ و به‌ خواست‌ وی، بر مسند او تکیه‌ زد و سالیانی‌ به‌ تدریس‌ علوم‌ پرداخت‌.
[۱۲] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
[۱۳] صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵، قم‌، ۴۰۳ق‌.
عبدالقاهر از بسیاری استادان‌ دیگر نیز درس‌ آموخته‌، و حدیث‌ شنیده‌ است‌ که‌ از آن‌ میان‌ می‌توان‌ از ابواحمد عبدالله‌ ابن‌ عدی ، ابوبکر محمد بن‌ حسن‌ بن‌ فورک‌ ، ابوعمرو اسماعیل‌ بن‌ نجید ، ابوعمرو محمد ابن‌ جعفر بن‌ مطر و قاضی‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ عمر مالکی‌ نام‌ برد.
[۱۴] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۵] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۶] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۷] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بين‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۸] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۲۳، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۹] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۲۰] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۲۱] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۲۲] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۴۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۲۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۲۴] واحدی، علی‌، اسباب‌ نزول‌ الا¸یات‌، ج۱، ص۴، قاهره‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۸م‌.
[۲۵] واحدی، علی‌، اسباب‌ نزول‌ الا¸یات‌، ج۱، ص۰۱، قاهره‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۸م‌.
[۲۶] ابن‌ جوزی، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، ج۱، ص۳۶، بیروت‌، ۴۱۲ق‌/۹۹۲م‌.
[۲۷] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۵۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۲۸] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۲۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.


شاگردان

[ویرایش]

جامعیت‌ علمی‌ عبدالقاهر که‌ گفته‌ می‌شود ۷نوع‌ از علوم‌ را تدریس‌ می‌کرده‌ است،
[۲۹] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
حلقه درس‌ وی را به‌ یکی‌ از مهم‌ترین‌ حلقه‌های درسی‌ منطقه خراسان‌ و محل‌ توجه‌ دانشجویان‌ آن‌ زمان‌ بدل‌ ساخته‌ بود.
[۳۰] صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵‌، قم‌، ۴۰۳ق‌.
[۳۱] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۶، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
از شمار شاگردان‌ او، ابوبکر احمد بن‌ حسین‌ بیهقی‌ ، ابوالقاسم‌ قشیری و امام‌ الحرمین‌ جوینی‌ پرآوازه‌ترند.
[۳۲] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
[۳۳] نووی، یحیی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۶۸، قاهره‌، اداره الطباعه المنیریه‌.
[۳۴] ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، ج۷، ص۷۲، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
[۳۵] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۳۶] سلفی‌، احمد، معجم‌ السفر، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ عمر بارودی، ج۱، ص۱، بیروت‌، ۴۱۴ق‌/۹۹۳م‌.
[۳۷] ابن‌ جوزی، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، ج۱، ص۳۶، بیروت‌، ۴۱۲ق‌/۹۹۲م‌.
[۳۸] صفدی، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ رضوان‌ سید، ج۹، ص۶، بیروت‌، ۴۱۳ق‌/۹۹۳م‌.
[۳۹] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.


ویژگی‌ها

[ویرایش]

در سرگذشت‌نامه‌ها، از نیک‌ طبعی و گشاده‌دستی‌ عبدالقاهر سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌، چنان‌که‌ گفته‌اند: دارایی‌ فراوان‌ خود را در راه‌ کسب‌ دانش‌ و دستگیری از دانش‌آموزان‌ صرف‌ کرد و چیزی برای خود باقی‌ نگذارد.
[۴۰] صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵‌، قم‌، ۴۰۳ق‌.
[۴۱] یافعی‌، عبدالله‌، مرآه الجنان‌، ج۱، ص۲، بیروت‌، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
[۴۲] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
اما افزون‌ بر این‌، گزارش‌ مستقل‌ دیگری درباره ویژگی‌های شخصی‌ و زندگی‌ فردی عبدالقاهر، جز اینکه‌ دخترش‌ را به‌ عقد ابوالمظفر شاهفور شهفور بن‌ طاهر اسفراینی‌ د ۷۱ق‌/۰۷۸م‌ درآورد
[۴۳] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۴۴] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
در دست‌ نیست‌ و در نتیجه‌، باید هر گونه‌ ارزیابی‌ دیگر را بر پایه قراین‌ موجود بنا کرد.
اندک‌ شواهد موجود، از سفرهای عبدالقاهر به‌ برخی‌ شهرها مانند بلخ‌ و ری حکایت‌ دارد. به‌ نظر می‌رسد که‌ اشتغال‌ عمده او در این‌ سفرها، املای حدیث‌ به‌ خواهندگان‌ آن‌ و یا ارشاد و ایراد مناظرات‌ کلامی‌ بوده‌ باشد.
[۴۵] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۴۶] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۴۴، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۴۷] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۹، حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.


درشعر

[ویرایش]

از عبدالقاهر اشعاری باقی‌ مانده‌ است‌ که‌ بیشتر شیوه نظم‌های تعلیمی‌ را دارد و به‌ ندرت‌ می‌توان‌ در آن‌ها ذوقی‌ یا حلاوتی‌ جست‌. او برخی‌ از اشعار خویش‌ را در نقض‌ و احتجاج‌ بر اهل‌ دیگر فرق‌ کلامی‌ سروده‌ است‌. مجموعه‌ای مشتمل‌ بر حدود ۵ بیت‌ را می‌توان‌ از لابه‌لای نگاشته‌های خود وی و آثار دیگر نویسندگان‌، سراغ‌ گرفت‌.
[۴۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۴۹] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۵۰] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۵۱] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۵۲] ثعالبی، عبدالملک‌، یتیمه الدهر، ج۱، ص۱۴، قاهره‌، ۳۵۴ق‌.
[۵۳] ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
[۵۴] ابن‌ شاکر، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۴-۱۵، قاهره‌، ۹۵۱م‌.


آثار

[ویرایش]

آثار دیگری که‌ از عبدالقاهر بر جای مانده‌، اندکی‌ است‌ از آن‌چه‌ او نگاشته‌ است‌:

← چاپی


۱- اصول‌ الدین‌ ، که‌ با نام‌ التبصره البغدادیه نیز شناخته‌ می‌شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ نخستین‌بار به‌کوشش‌ هلموت‌ ریتر در استانبول‌ ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
۲- الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعه المسّاح‌ .
۳- الفَرق‌ بین‌ الفِرَق‌ ، در باب‌ که‌ با شرح‌ حدیث‌ «افتراق‌ امت‌» آغاز می‌شود و پس‌ از آن‌، در ضمن‌ باب‌ به‌ بیان‌ گرایش‌های کلامی‌ در میان‌ مسلمانان‌ می‌پردازد و در پایان‌، به‌ توضیح‌ آن‌چه‌ خود، گروه‌ رستگاران‌ الفرقه الناجیه‌ نامیده‌ است‌، می‌پردازد. از میان‌ چاپ های این‌ کتاب‌، چاپ‌ محمد زاهد کوثری ۳۶۷ق‌/۹۴۸م‌ و چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید ۳۸۴ق‌/ ۹۶۴م‌ که‌ هر دو در قاهره‌ منتشر شده‌، قابل‌ ذکر است‌. این‌ کتاب‌ در سده ق‌، به‌وسیله عبدالرزاق‌ بن‌ رزق‌ الله‌ رَسعَنی‌ خلاصه‌ شد که‌ با عنوان‌ مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ فیلیپ‌ حِتّی‌ در قاهره‌ ۹۲۴م‌ به‌ چاپ‌ رسید. همچنین‌ الفرق‌ به‌ وسیله محمد جواد مشکور و با نام‌ تاریخ‌ مذاهب‌ اسلام‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ تبریز، ۳۳۳ش‌، تهران‌، ۳۴۴ش‌. نیمه نخست‌ آن‌ هم‌ توسط خانم‌ سیلی‌ و نیمه دوم‌ آن‌ نیز توسط هالکین‌ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و منتشر شده‌ است‌.
۴- الملل‌ و النحل‌ . این‌ اثر همچون‌ کتاب‌ الفرق‌ به‌ بیان‌ آراء فرقه‌های کلامی‌ در دنیای اسلام‌ پرداخته‌، و با ذکر فضلیت‌ اهل‌ سنت‌ و جماعت‌ خاتمه‌ یافته‌ است‌. بخشی‌ از این‌ کتاب‌ براساس‌ تنها نسخه موجود از آن‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر در بیروت‌ ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. با اینکه‌ برخی‌ از معاصران‌ بر این‌ باورند که‌ دو کتاب‌ الفرق‌ و الملل‌ بغدادی در اصل‌ یکی‌ خلاصه‌ای از دیگری است‌،
[۵۵] تعلیقات‌ بر مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ِ بغدادی، قاهره‌، ۹۲۴م‌.
[۵۶] عبدالرسول‌، سلیمه‌، تعلیقات‌ بر الفرق‌ الاسلامیه کرمانی‌، بغداد، ۹۷۳م‌.
[۵۷] سید رضوان‌، تعلیقات‌ بر الوافی‌ بالوفیات‌ِ صفدی، ج۹، ص۷.
اما خود مؤلف‌ از آن‌ دو به‌ عنوان‌ کتابی‌ مستقل‌ یاد کرده‌ است‌.
[۵۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۰۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۵۹] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۶۰] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۶۱] اسفراینی‌، شاهفور، التبصیر فی الدین‌، به‌ کوشش‌ محمدزاهد کوثری، ج۱، ص۷۵-۷۶، قاهره‌، ۳۷۴ق‌/۹۵۵م‌.
[۶۲] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۶۳] نادر البیر نصری، مقدمه‌ بر الملل‌ و النحل‌ِ بغدادی، ج۱، ص۷به بعد، عبدالقاهر.

۵- الناسخ‌ و المنسوخ‌ ، که‌ در آن‌ در ضمن‌ باب‌ به‌ بیان‌ مفهوم‌ و شرایط نسخ‌، و آیات‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ قرآن‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ به‌ کوشش‌ حلمی‌ عبدالهادی در ۴۰۷ق‌/۹۸۷م‌ در عمّان‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

← خطی‌


۱- تأویل‌ المتشابهات‌ فی‌ الاخبار و الا¸یات‌ ؛
۲- تفسیر اسماء الله‌الحسنی‌ یا تفسیرالاسماء والصفات‌ فی‌ الکلام‌ و العلم‌ الالهی‌ ؛
[۶۴] ششن‌، رمضان‌، نوادر المخطوطات‌ العربیه فی‌ مکتبات‌ ترکیا، ج۱، ص۰۲-۰۳، بیروت‌، ۴۰۰ق‌/۹۸۰م‌.

۳- التکمله فی‌الحساب‌ دفتر .

← یافت‌ نشده‌


۱- ابطال‌ القول‌ بالتولد ؛
۲- احکام‌ الوطء التام‌، معروف‌ به‌ التقاء الختانین‌ ؛
۳- بلوغ‌ المدی فی‌ اصول‌ الهدی ؛
۴- التحصیل‌، در اصول‌ فقه‌ ؛
۵- تفسیرالقرآن‌ ؛
۶- تفضیل‌ الفقیرالصابر علی‌ الغنی‌ الشاکر ؛
۷- الحرب‌ علی‌ ابن‌ حرب ؛ ‌
[۶۵] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.

۸- دلائل‌ النبوه ؛
[۶۶] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.

۹- الریاض‌ المونقه ؛
۱۰- شرح‌ حدیث‌ افترقت‌ ، که‌ به‌ نظر می‌رسد با آن‌چه‌ در باب‌ نخست‌ کتاب‌ الفرق‌ آمده‌، همانند است‌.
[۶۷] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۰۳۹.

۱۱- شرح‌ المفتاح‌ ، در فروع‌ فقه‌ شافعی‌ ، از آن‌ِ احمد بن‌ ابی‌ احمد، معروف‌ به‌ ابن‌ قاص‌ طبری ؛
[۶۸] نووی، یحیی، المجموع‌، ج۱، ص۰۸، بیروت‌، دارالفکر.
[۶۹] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۷۶۹.

۱۲- کتاب‌ الصفات‌ یا الاسماء و الصفات‌؛
[۷۰] سبکی‌، علی‌، السیف‌ الصقیل‌، ج۱، ص۲، قاهره‌، مکتبه زهران‌.
[۷۱] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۴۳۲.

۱۳- العماد فی‌ مواریث‌ العباد ؛
۱۴- الفاخر فی‌ الاوائل‌ و الاواخر ؛
۱۵- الفرائض‌ ؛
[۷۲] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۵۲.

۱۶- فضائح‌ القدریه ؛
[۷۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۸۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
که‌ همه‌جا از آن‌ با نام‌ فضائح‌ المعتزله یاد می‌شود؛
۱۷- فضائح‌ الکرامیه ؛
[۷۴] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۹۸۶م‌.

۱۸- القضایا فی‌ الدور و الوصایا
[۷۵] بغدادی، هدیه‌، ج۱، ص۰۶.
یا الدور ؛
[۷۶] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۴۱۸.
[۷۷] اسنوی، عبدالرحیم‌، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری، ج۱، ص۹۵، بغداد، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
[۷۸] سیوطی‌، الاشباه‌ و النظائر، ج۱، ص۸۰، بیروت‌، ۴۰۳ق‌.

۱۹- کتاب‌ فی‌ الایمان ، ‌
[۷۹] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۱، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۸۰] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
که‌ همه‌جا با نام‌ الایمان‌ و اصوله‌ آمده‌ است‌؛
۲۰- کتاب‌ فی‌السماع‌ ؛
[۸۱] شوکانی‌، محمد، نیل‌ الاوطار، ج۱، ص۶۴، بیروت‌، ۹۷۳م‌.

۲۱- کتاب‌ فی‌ معنی‌ العرش‌ ؛
[۸۲] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.

۲۲- کتاب‌ فی‌ معنی‌ لفظتی‌ التصوف‌ و الصوفی‌ ؛
۲۳- الکلام‌ فی‌ الوعید ؛
۲۴- مشارق‌ النور ، در علم‌ کلام‌ ؛
[۸۳] بغدادی، هدیه‌، ج۱، ص۰۶.

۲۵- معیارالنظر ؛
[۸۴] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بين‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۸۵] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.

۲۷- نفی‌ خلق‌ القرآن‌ ؛
۲۸- نقض‌ ما عمله‌ ابوعبدالله ‌الجرجانی‌ فی ترجیح مذهب‌ ابی حنیفه ،
[۸۶] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۵-۴۹، حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۸۷] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۹۸.
[۸۸] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۴۵.
این‌ اثر به‌سبب‌ جانب‌داری از شافعی‌ ، در مقابل‌ جرجانی‌ که‌ هواخواه‌ ابوحنیفه‌ بود، مناقب‌ الامام‌ الشافعی‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌.
[۸۹] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۸۳۹.
[۹۰] ابن‌ شاکر، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۵، قاهره‌، ۹۵۱م‌.
[۹۱] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۹۲] صفدی، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ رضوان‌ سید، ج۹، ص۷، بیروت‌، ۴۱۳ق‌/۹۹۳م‌.


← آثار ریاضی‌


۱- الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعه المسّاح‌ ، که‌ درباره اندازه‌گیری سطح‌ و حجم‌ است‌. در ۳۴۷ش‌ احمد گلچین‌ معانی‌ دست‌نویسی‌ از این‌ رساله‌ را به‌ همراه‌ متنی‌ فارسی‌ که‌ به‌ نظر وی ترجمه رساله الایضاح‌ بود، در تهران‌ منتشر کرد. اما مقایسه این‌ دو دست‌نویس‌ نشان‌ می‌دهد که‌ هیچ‌ ارتباطی‌ میان‌ آن‌ها وجود ندارد. با این‌همه‌، از آن‌جا که‌ ابوالفتوح‌ اصفهانی‌ ، مترجم‌ رساله فارسی‌ به‌ صراحت‌ رساله‌ را به‌ بغدادی نسبت‌ داده‌ است‌، می‌توان‌ این‌ متن‌ فارسی‌ را ترجمه رساله دیگری از ابومنصور دانست‌. شایان‌ توجه‌ است‌ که‌ هیچ‌یک‌ از این‌ دو رساله‌ مطلب‌ مهم‌ و قابل‌ ذکری در برندارد.
[۹۳] کرامتی‌، یونس‌، «الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعه المساح‌»، آیینه میراث‌، ج۱، ص۸-۲، تهران‌، ۳۷۹ش‌، س‌، شم و.

۲- التکمله فی‌ الحساب‌ . این‌ اثر مجموعه‌ای از علم‌ حساب‌ روزگار مؤلف‌ را شامل‌ می‌شود. بغدادی در مقدمه آن‌ می‌گوید: می‌خواستم‌ کتابی‌ بنویسم‌ که‌ همه انواع‌ دستگاه‌های حسابی‌ را شرح‌ دهد. این‌ اثر به‌ قسمت‌ بخش‌ شده‌ است‌: قسمت‌ اول‌ و دوم‌ شامل‌ حساب‌ هندی با عددهای صحیح‌ و کسرهاست‌؛ قسمت‌ سوم‌ حساب‌ شصت‌گانی‌ است‌ که‌ با روش‌ و ارقام‌ هندی بیان‌ شده‌ است‌؛ قسمت‌ چهارم‌ درباره حساب‌ انگشتی‌ است‌؛ قسمت‌ پنجم‌ درباره جمع‌، تفریق‌، ضرب‌، تقسیم‌ و اعداد گنگ‌ است‌؛ قسمت‌ ششم‌ در بررسی‌ خواص‌ اعداد است‌ و قسمت‌ هفتم‌ درباره حساب‌های بازرگانی‌ و سرگرمی‌های ریاضی‌ است‌. در این‌ اثر، بغدادی به‌ کتاب‌ گم‌شده الجمع‌ و التفریق‌ خوارزمی‌ اشاره‌ نموده‌، و مبحث‌ حساب‌ انگشتی‌ را از آن‌ کتاب‌ نقل‌ کرده‌ است‌. وی در قسمت‌ حساب‌ اعداد گنگ‌ از کتاب‌ ۰ اصول‌ اقلیدس‌ درباره اعداد گنگ‌ و ریشه‌های درجه‌ دوم‌ استفاده‌ کرده‌ است‌. (سعیدان‌، ۹-۱۰) بغدادی در بخش‌ خواص‌ اعداد هنگام‌ بحث‌ درباره اعداد طبیعی‌ زائد، ناقص‌، کامل‌ و متحاب‌، به‌ نتایج‌ جالبی‌ دست‌ می‌یابد؛ از جمله‌ این‌که‌، میان‌ ۰و ۰عدد کاملی‌ وجود ندارد و همه اعداد کامل‌ به‌ یا ختم‌ می‌شوند.
همچنین‌ در این‌ کتاب‌ به‌ اعداد متعادل‌ برخورد می‌کنیم‌ که‌ تا چندی پیش‌ در غرب‌ ناشناخته‌ بودند. (جعفری، ۱۲۵- ۱۳۹) اعداد متعادل‌ به‌ اعدادی گویند که‌ مجموع‌ اجزاء آن‌ها با هم‌ برابر باشند. قاعده بغدادی را می‌توان‌ با روش‌ امروزی چنین‌ بیان‌ نمود: اگر ۲ q, ۱ q, ۲ p, ۱ pاعداد اول‌ باشند و
a= p ۱ p ۲ ___ , ___ p ۱ = p ۲ b= q ۱ q ۲ ___ , ___ q ۱ = q ۲
دو عدد a و b متعادلند در صورتی‌ که‌ رابطه ۲ q+ ۱ q= ۲ p+ ۱ pبرقرار باشد. به‌ عنوان‌ مثال‌، بغدادی دو عدد ۵۹ و ۵۹ را متعادل‌ می‌خواند، زیرا:
۷ =۳ ++=۵۹
۷ =۳ +۳+=۵۹
او می‌توانست‌ عدد ۰۳ را نیز جزو همین‌ اعداد حساب‌ کند، زیرا:
۷ =۷ +۹+=۰۳
غیر از این‌ عدد، اعداد ۹ و ۴۳ نیز دارای همان‌ وزنه ۷ است‌، ولی‌ آن‌ها را نمی‌توان‌ با روش‌ بغدادی به‌دست‌ آورد.
۷ =۳+۱+++=۹
۷ =۹++=۴۳

روش‌شناسی‌ و رویکردها

[ویرایش]


← روش‌های کلامی


عبدالقاهر بغدادی امروزه‌، به‌ علت‌ انتشار چند اثر کلامی‌ از وی، شاید بیش‌تر به‌ عنوان‌ یک‌ متکلم‌ اشعری متعصب‌ باز شناخته‌ شود، در حالی‌ که‌ به‌ نظر می‌رسد آراء او در زمینه فقه‌ و به‌ تبع‌ آن‌، علم‌ حساب‌ که‌ در مباحث‌ خاصی‌ مانند باب‌ ارث‌ کاربرد داشت‌، بیشتر محل‌ اعتنا بوده‌ است‌. منابع‌ کهن‌ عبدالقاهر را از پیشروان‌ دفاع‌ از مذهب‌ شافعی‌، به‌ویژه‌ در مقابل‌ حنفی‌ مذهبان‌، به‌شمار آورده‌اند.
[۹۴] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۳۶، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۹۵] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
هرچند که‌ جانب‌داری او از شافعی‌، گاه‌ دور از افراط و تعصب‌ نبوده‌ است‌،
[۹۶] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۵، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۹۷] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۹۸.
با این‌ حال‌، آراء فقهی‌ وی همواره‌ مورد توجه‌ فقیهان‌ و اصولیان‌ بوده‌ و در آثار مختلف‌ مورد بحث‌ قرار گرفته‌ است. ‌
[۹۸] نووی، یحیی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۶۸، قاهره‌، اداره الطباعه المنیریه‌.
[۹۹] ۴۴، سبکی‌، علی‌، الابهاج‌ فی‌ شرح‌ المنهاج‌، بیروت‌، ۴۰۴ق‌.
[۱۰۰] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۸۹، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۰۱] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۷۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۰۲] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۳- ۴۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
[۱۰۳] ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ابوبکر، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالعلیم‌ خان‌، ج۱، ص۱۲، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م‌.
[۱۰۴] حجاوی، موسی‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، ج۱، ص۵، دارالمعرفه‌.
[۱۰۵] حجاوی، موسى‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، دارالمعرفه‌.
[۱۰۶] حجاوی، موسی‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، ج۱، ص۷۴، دارالمعرفه‌.
[۱۰۷] بکری، عثمان‌، اعانه الطالبین‌، ج۱، ص۲۶، بیروت‌، ۴۱۸ق‌/۹۹۷م‌.
شاید با این‌ وصف‌ ، دیگر عجیب‌ نباشد که‌ خواننده کتاب‌ اصول‌الدین‌ عبدالقاهر بغدادی
[۱۰۸] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص‌ -، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۰۹] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۹ به بعد، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
از همان‌ آغاز دریابد که‌ با اثری از یک‌ فقیه‌ متبحر و مسلط به‌ فروع‌ احکام‌ روبه‌روست‌.
درواقع‌، آن‌چه‌ از آثار عبدالقاهر در علم‌ کلام‌ به‌دست‌ آمده‌ است‌، از نظر محتوا متضمن‌ مطلب‌ تازه‌ای نیست‌. او که‌ از طبقه سوم‌ شاگردان‌ ابوالحسن‌ اشعری د ۲۴ق‌/۳۶م‌ به‌شمار می‌رود،
[۱۱۰] سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۷۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
در آثار خویش‌ به‌طور عمده‌ به‌ بازگویی‌ مطالب‌ اسلاف‌ خود پرداخته‌ است‌؛ چنان‌که‌ در آثار کلامی‌ او، حتی‌ اشاره‌ای به‌ نام‌ و عقاید قاضی‌ عبدالجبار د ۱۵ق‌/۰۲۵م‌ متکلم‌ بزرگ‌ معتزلی‌ معاصر وی نمی‌توان‌ یافت‌. از این‌رو، شاید بتوان‌ گفت‌ که‌ شهرت‌ و اقتدار حوزه درسی‌ وی در نیشابور، و به‌ طور کلی‌ خطه خراسان‌ بود که‌ بستر مناسبی‌ برای ترویج‌ تألیفات‌ او فراهم‌ آورد.
به‌هر حال‌، نکته اساسی‌ که‌ باید مورد توجه‌ قرار داد، آن‌ است‌ که‌ عبدالقاهر بنای خود را به‌ طور اخص‌ در کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ بر نوعی‌ بدعت‌ در شیوه تبیین‌ آراء کلامی‌ نهاد که‌ می‌توان‌ آن‌ را فاصله‌ گرفتن‌ از طرح‌ بی‌طرفانه عقاید نامید.
به‌ طور کلی‌، شیوه عبدالقاهر را در طرح‌ مباحث‌ کلامی‌، می‌توان‌ در ضمن‌ این‌ نکات‌ مورد توجه‌ قرار داد:

←← الف


انکار و تأویل‌ هر آن‌چه‌ بتوان‌ در مورد مخالفان‌، نوعی‌ کمال‌ و فضیلت‌ به‌شمار آورد. به‌طور نمونه‌، در این‌باره‌ می‌توان‌ به‌ آن‌چه‌ عبدالقاهر درباره واصل‌ بن‌ عطا ، نظّام‌ و جاحظ آورده‌ است‌، اشاره‌ کرد.
[۱۱۱] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۱-۳۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۱۲] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۱۳] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۴-۵، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۱۱۴] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۱، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
عبدالقاهر گاه‌ اسامی‌ افراد و گروه‌ها را نیز از طریق‌ توسل‌ به‌ صنایع‌ لفظی‌ و غیر آن‌، دستاویزی برای تحقیر و استهزا قرار داده‌ است‌
[۱۱۵] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۴- ۶۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۱۶] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۷، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
و هدف‌ عمده او از این‌همه‌، اثبات‌ این‌ اصل‌ است‌ که‌ امامان‌ و دانایان‌ امت‌ در همه علوم‌، تنها از میان‌ پیروان‌ اشعری به‌ ظهور رسیده‌اند.
[۱۱۷] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۷-۱۷، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۱۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۱۹] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۲-۶۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۰] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۵۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.


←← ب


کاربرد گسترده گزارش‌های جدلی‌ و خطابی‌ که‌ فایده‌ای جز خاموش‌ کردن‌ دشمن‌ یا خشنود کردن‌ عوام‌ ندارد. شیوه عبدالقاهر در برخی‌ از این‌ موارد، ملزم‌ ساختن‌ حریف‌ به‌ مخالفت‌ با حکمی‌ فقهی‌ است‌ که‌ احتمالاً قابل‌ مناقشه‌ هم‌ هست‌
[۱۲۱] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۲۲] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۸-۶۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۴] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۰۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۱۲۵] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۱، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
بساکه‌ او هدفی‌ جز زشت‌ جلوه‌ دادن‌ شخصیت‌ رقیب‌ نداشته‌ است‌.
[۱۲۶] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۷] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۲۹] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۳، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
[۱۳۰] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← ج


ایجاد تفرقه‌ در میان‌ قائلان‌ به‌ یک‌ عقیده‌ ، از طریق‌ پررنگ‌ کردن‌ تفاوت‌ها در مشرب‌های اعتقادی و تأکید بر اختلاف‌ آبشخور فرق‌ مختلف‌
[۱۳۱] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۷- ۷۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۳۲] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۳۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۳۴] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← د


به‌ کار بردن‌ لحنی‌ ستیزه‌جویانه‌ و عنادآمیز در بیان‌ مطالب‌ که‌ گاه‌ آشکارا از شأن‌ مباحث‌ علمی‌ دور می‌شود.
[۱۳۵] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۷- ۷۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۳۶] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۳۷] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۳۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← ه


تکفیر بی‌پروای مخالفان‌ و متهم‌ ساختن‌ آنان‌ به‌ خروج‌ از دین‌ ؛
[۱۳۹] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۴۰] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۷-۷۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۴۱] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۸۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۴۲] بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۳-۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
چنان‌که‌ گویی‌ مرز میان‌ حق‌ و باطل‌ چنان‌ روشن‌ و فراخ‌ است‌ که‌ می‌توان‌ کلام‌ اشعری را در هاله‌ای روشن‌ از حقانیت‌، و کلام‌ دیگران‌ را در حلقه تاریکی‌ از تردید و بطلان‌ دید.

←← و


نگرش‌ به‌ قضایای کلامی‌ نه‌ از موقف‌ جریانی‌ سیال‌ از ذهنیات‌ و قضایای بشری، بلکه‌ از زاویه نصوصی‌ که‌ به‌ دلالت‌ و استحکام‌ آن‌ها اطمینان‌ کامل‌ وجود دارد. وی عملاً به‌ نفع‌ نص‌ دست‌ از اجتهاد برمی‌دارد - شیوه‌ای که‌ بیشتر از اصحاب‌ حدیث‌ و اهل‌ ظاهر به‌ ظهور رسیده‌ است‌ - و این‌ موضوعی‌ است‌ که‌ بازشناسی‌ هویت‌ عبدالقاهر متکلم‌ را از عبدالقاهر فقیه‌ مشکل‌ می‌کند.

← عقاید کلامی‌


بغدادی در کتاب‌ اصول‌الدین‌ کوشیده‌ است‌ تا در قالب‌ ۵ اصل‌ که‌ خود آن‌ها را «اصول‌ دین‌» می‌خواند، طرح‌ معرفتی‌ منسجمی‌ از الهیات‌ اشاعره‌ پی افکند و جالب‌ این‌جاست‌ که‌ وی هر یک‌ از این‌ اصول‌ را نیز در قالب‌ ۵ مسئله‌ بررسی‌ کرده‌ است‌ و حاصل‌ این‌ طرح‌ ریاضی‌گونه‌ که‌ تأثیر دانش‌ ریاضی‌ را بر دستگاه‌ الهیاتی‌ او نشان‌ می‌دهد، ۲۵ مسئله‌ شده‌ است‌. او فشرده این‌ اصول‌ را در کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ نیز آورده‌ است‌.
[۱۴۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۳ به بعد، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
بغدادی معتقد است‌ که‌ بر هر شخص‌ عاقل‌ و بالغی‌ واجب‌ است‌ که‌ به‌ حقیقت‌ این‌ اصول‌ معرفت‌ پیدا کند، زیرا در شاخه‌های هر یک‌ از این‌ اصول‌، مسائلی‌ هست‌ که‌ اهل‌ سنت‌ درمورد آن‌ها یک‌ اعتقاد واحد دارند و آنان‌ کسانی‌ را که‌ با ایشان‌ در این‌ اصول‌ مخالفت‌ ورزند، گمراه‌ می‌دانند.
[۱۴۴] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
فشرده اصول‌ اعتقادی اشاعره‌ و اهل‌ سنت‌ از نگاه‌ بغدادی از این‌ قرار است‌:

←← اصل‌ اول‌


بغدادی در این‌ اصل‌ همچون‌ سایر فیلسوفان‌ و متکلمان‌ رئالیست‌ ، پس‌ از مسلم‌ انگاشتن‌ عالم‌ خارج‌ از ذهن‌ ، معرفت‌های زاییده‌ از ادراکات‌ بدیهی‌، حسی‌ و استدلالی‌ را واقع‌ نما و معتبر می‌انگارد و از این‌ رهگذر، سوفسطاییان‌ را که‌ منکر علوم‌ و حقایق‌ اشیائند، گمراه‌ و کافر می‌خواند.
[۱۴۵] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۴-۲۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۴۶] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ دوم‌


عالم‌ همه موجودات‌ جز خدا حادث‌ است‌ و بجز خدا و صفات‌ ازلی‌ وی همه‌ آفریده‌ و مصنوع‌ خداست‌. خدا مخلوق‌ و مصنوع‌، و از سنخ‌ عالم‌ و اجزاء عالم‌ نیست‌. ساختار عالم‌ از جواهر و اعراض‌ ترکیب‌ یافته‌، و جسم‌ از اجزاء لایتجزا تشکیل‌ شده‌ است‌ و ابراهیم بن‌ سیار نظام‌ ه م‌ و فلاسفه‌ای که‌ جزء لایتجزا را منکر شده‌اند، کافرند.
[۱۴۷] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۳-۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۴۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۸-۲۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ سوم‌


برخلاف‌ عقیده دهریه‌ ه م‌، همه پدیده‌ها محدثند و صانع‌ دارند. ثمامه بن‌ اشرس‌ ه م‌ و برخی‌ از معتزله‌ که‌ افعال‌ متولد، تولد را فاقد فاعل‌ می‌دانند، کافرند. خدا نهایت‌ ، حد ، صورت‌ ، اعضا و احساس‌ ندارد و مکانی‌ او را محدود نمی‌کند، حرکت‌ و سکون‌ ندارد و واحد است‌ و همیشه‌ باقی‌ است‌.
[۱۴۹] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۱-۳۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۵۰] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸-۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ چهارم‌


برخلاف‌ آنکه‌ معتزله‌ صفات‌ خدا را نفی‌ می‌کنند، این‌ صفات‌ همچون‌ قدرت‌ ، حیات‌ ، اراده‌ ، سمع‌ ، بصر و کلام‌، صفاتی‌ ازلی‌ و نعوتی‌ ابدیند. خدا بر همه مقدورات‌ تواناست‌ و این‌ مقدورات‌ هرگز پایان‌ نمی‌یابند. خدا به‌ همه حوادث‌ از ازل‌ داناست‌. مؤمنان‌ در آخرت‌ خدا را رؤیت‌ می‌کنند. هیچ‌ رویدادی در عالم‌ رخ‌ نمی‌دهد، مگرآنکه‌ از ازل‌ خدا آن‌ را خواسته‌ باشد. کلام‌ خدا قدیم‌ و غیرمخلوق‌، و حاوی امر ، نهی‌ ، خبر و وعد وعید الهی‌ است‌. «وجه‌» خدا همان‌ ذات‌ خداست‌، چشم‌ خدا به‌ معنای آن‌ است‌ که‌ او اشیاء را می‌بیند، دست‌ خدا به‌ معنای قدرت‌ او، و تکیه‌ زدن‌ خدا بر عرش‌ به‌ معنای پادشاهی‌ و سلطنت‌ اوست‌.
[۱۵۱] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۵۲] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۴-۳۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ پنجم‌


اسماء خدا توقیفی‌ است‌ و تنها اسم‌هایی‌ را می‌توان‌ درمورد خدا به‌ کاربرد که‌ در قرآن‌ یا سنت‌ صحیح‌ یا اجماع‌ امت‌ برای خدا معین‌ شده‌ است. ‌
[۱۵۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۷- ۳۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۵۴] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴-۳۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ ششم‌


خداوند خالق‌ همه پدیده‌های عالم‌، اعم‌ از حوادث‌ خیر یا شر است‌ و «کسب های» مردم‌ را نیز خدا می‌آفریند. خداست‌ که‌ مردم‌ را هدایت‌ می‌کند و گمراه‌ می‌سازد. اگر کسی‌ بمیرد، یا کشته‌ شود، به‌ اجلی‌ که‌ خدا برایش‌ معین‌ ساخته‌، از دنیا رفته‌ است‌. هر کس‌ آنچه‌ می‌خورد، یا می‌آشامد - حلال‌ یا حرام‌ - همان‌ روزی‌ای است‌ که‌ خدا برایش‌ مقدر ساخته‌ است‌.
[۱۵۵] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۳۰-۵۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۵۶] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۸-۴۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ هفتم‌


نبوت‌ و رسالت‌ امری مسلم‌ و اثبات‌ شده‌ است‌. رسول‌ با نبی‌ تفاوت‌ دارد. انبیا بسیارند، ولی‌ شمار رسولان‌ ۱۳ است‌. همگی‌ انبیا معصومند.
[۱۵۷] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۲-۴۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۵۸] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۳-۶۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ هشتم‌


انبیا صادق‌ بودن‌ ادعای خود را از راه‌ معجزه‌ اثبات‌ می‌کنند و معجزه پیامبر اکرم (ص) ‌ قرآن‌ است‌. وجه‌ اعجاز قرآن‌ در نظم‌ آن‌ است‌. اولیا دارای کرامتند.
[۱۵۹] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۶۹-۸۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۶۰] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۴-۴۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ نهم‌


اسلام‌ رکن‌ دارد: شهادت‌ به‌ وحدانیت‌ خدا و نبوت‌ پیامبر (ص) ‌، برپا کردن‌ نماز ، پرداختن‌ زکات‌ ، گرفتن‌ روزه ماه‌ رمضان‌ و گزاردن‌ حج‌ . اصول‌ احکام‌ شریعت‌ عبارت‌ است‌ از: کتاب‌ ، سنت‌ و اجماع‌ سلف‌ .
[۱۶۱] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۵-۴۶، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۶۲] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۵-۰۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ دهم‌


احکام‌ مربوط به‌ افعال‌ مکلفان‌ است‌: واجب‌ ، حرام‌، مستحب‌ ، مکروه‌ و مباح‌ .
[۱۶۳] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۶-۲۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۶۴] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ یازدهم‌


خداوند بر نابود کردن‌ همه‌ چیز قدرت‌ دارد. او در آخرت‌ همه انسان‌ها و حیوان‌ها را زنده‌ می‌کند. بهشت‌ و جهنم‌ تا ابد باقی‌ است‌ و هرگز دستخوش‌ زوال‌ نمی‌شود. پیامبر اکرم‌ (ص) ‌ و صالحان‌ امت‌، عده‌ای از گنهکاران را شفاعت‌ می‌کنند.
[۱۶۵] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۶۶] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲۸-۴۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ دوازدهم‌


گوهر ایمان‌، معرفت‌ و تصدیق‌ قلبی‌ است‌ و ایمان‌ با ارتکاب‌ گناه‌ زایل‌ نمی‌شود.
[۱۶۷] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۴۷-۷۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۶۸] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۱-۵۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ سیزدهم‌


بر مردم‌ واجب‌ است‌ که‌ شخصی‌ را به‌ عنوان‌ امام‌ تعیین‌ کنند تا قضات‌ را بگمارد، مرزها را حفظ کند و فی‌ء را تقسیم‌ نماید. پیامبر (ص) ‌ هیچ‌کس‌ را به‌ عنوان‌ امام‌ و جانشین‌ خود تعیین‌ نکرد. یکی‌ از شرایط امام‌، افزون‌ بر علم‌ ، عدالت‌ و سیاست‌ ، این‌ است‌ که‌ نسبش‌ به‌ قبیله قریش‌ برسد. امام‌ نباید مرتکب‌ گناه‌ کبیره‌ بشود و بر گناهان‌ صغیره‌ نیز نباید اصرار بورزد. ترتیب‌ امامت‌ِ ابوبکر ، عمر ، عثمان‌ و علی‌ به‌ حق‌ بود.
[۱۶۹] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۹-۵۱، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۷۰] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۰-۹۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.


←← اصل‌ چهاردهم‌


فرشتگان‌ از خطا مصونند و قاطبه اهل‌ سنت‌، پیامبران‌ را برتر از فرشتگان‌ می‌دانند. بر مبنای حدیث‌ «عشره مبشره‌»، ۰ تن‌ از صحابه‌ اهل‌ بهشتند و باید آنان‌ را تقدیس‌ کرد.
[۱۷۱] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۹۴-۱۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
[۱۷۲] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۲-۵۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.


←← اصل‌ پانزدهم‌


دشمنان‌ اسلام‌ دو دسته‌ بودند: عده‌ای از آنان‌ همچون‌ بت‌پرستان‌ و سوفسطاییان‌، پیش‌ از اسلام‌ می‌زیستند و پاره‌ای نیز پس‌ از ظهور اسلام‌ پدیدار شدند. بغدادی فرقه‌هایی‌ همچون‌ شیعه‌ و معتزله‌ را جزو گروه‌ اخیر می‌داند و بر آن‌ است‌ که‌ آنان‌ کافر بودند، ولی‌ در ظاهر اظهار مسلمانی‌ می‌کردند.
[۱۷۳] بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۳-۵۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
[۱۷۴] بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۸-۴۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.

ناگفته‌ نماند که‌ فخرالدین‌ رازی در رساله «اصول‌ دین‌»
[۱۷۵] فخرالدین‌ رازی، «اصول‌ دین‌» چهارده‌ رساله‌، به‌ کوشش‌ محمدباقر سبزواری، ج۱، ص۴–۸، تهران‌، ۳۴۰ش‌.
محتوای این‌ ۵ اصل‌ را در قالب‌ اصل‌، به‌ عنوان‌ مذهب‌ اهل‌ سنت‌ آورده‌ است‌.
[۱۷۶] فخرالدین‌ رازی، کتاب‌ الاربعین‌، سراسر کتاب‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۵۳ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ جوزی، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌، ۴۱۲ق‌/۹۹۲م‌.
(۲) ابن‌ خلکان‌، وفیات‌.
(۳) ابن‌ شاکر، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، ۹۵۱م‌.
(۴) ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
(۵) ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ابوبکر، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالعلیم‌ خان‌، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م‌.
(۶) اسفراینی‌، شاهفور، التبصیر فی الدین‌، به‌ کوشش‌ محمدزاهد کوثری، قاهره‌، ۳۷۴ق‌/۹۵۵م‌.
(۷) اسنوی، عبدالرحیم‌، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری، بغداد، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
(۸) بدوی، عبدالرحمان‌، مذاهب‌ الاسلامیین‌، بیروت‌، ۹۷۱م‌.
(۹) بغدادی، هدیه‌.
(۱۰) بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
(۱۱) بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
(۱۲) بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
(۱۳) بکری، عثمان‌، اعانه الطالبین‌، بیروت‌، ۴۱۸ق‌/۹۹۷م‌.
(۱۴) ثعالبی، عبدالملک‌، یتیمه الدهر، قاهره‌، ۳۵۴ق‌.
(۱۵) حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌.
(۱۶) حتی‌، فیلیپ‌، تعلیقات‌ بر مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ِ بغدادی، قاهره‌، ۹۲۴م‌.
(۱۷) حجاوی، موسی‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، دارالمعرفه‌.
(۱۸) خطیب‌ بغدادی، احمد، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ۳۴۹ق‌/۹۳۱م‌.
(۱۹) دفتر کتبخانه لاله‌لی‌، استانبول‌، ۳۱۱ق‌.
(۲۰) ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
(۲۱) سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
(۲۲) سبکی‌، علی‌، الابهاج‌ فی‌ شرح‌ المنهاج‌، بیروت‌، ۴۰۴ق‌.
(۲۳) سبکی‌، علی‌، السیف‌ الصقیل‌، قاهره‌، مکتبه زهران‌.
(۲۴) سلفی‌، احمد، معجم‌ السفر، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ عمر بارودی، بیروت‌، ۴۱۴ق‌/۹۹۳م‌.
(۲۵) سید رضوان‌، تعلیقات‌ بر الوافی‌ بالوفیات‌ِ صفدی.
(۲۶) سیوطی‌، الاشباه‌ و النظائر، بیروت‌، ۴۰۳ق‌.
(۲۷) ششن‌، رمضان‌، نوادر المخطوطات‌ العربیه فی‌ مکتبات‌ ترکیا، بیروت‌، ۴۰۰ق‌/۹۸۰م‌.
(۲۸) شوکانی‌، محمد، نیل‌ الاوطار، بیروت‌، ۹۷۳م‌.
(۲۹) صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، قم‌، ۴۰۳ق‌.
(۳۰) صفدی، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ رضوان‌ سید، بیروت‌، ۴۱۳ق‌/۹۹۳م‌.
(۳۱) عبدالرسول‌، سلیمه‌، تعلیقات‌ بر الفرق‌ الاسلامیه کرمانی‌، بغداد، ۹۷۳م‌.
(۳۲) منصور، عبدالحفیظ، فهرس‌ مخطوطات‌ المکتبه الاحمدیه بتونس‌، بیروت‌، ۹۷۱م‌.
(۳۳) نادر البیر نصری، مقدمه‌ بر الملل‌ و النحل‌ِ بغدادی، عبدالقاهر.
(۳۴) نووی، یحیی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، قاهره‌، اداره الطباعه المنیریه‌.
(۳۵) نووی، یحیی، المجموع‌، بیروت‌، دارالفکر.
(۳۶) واحدی، علی‌، اسباب‌ نزول‌ الا¸یات‌، قاهره‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۸م‌.
(۳۷) یافعی‌، عبدالله‌، مرآه الجنان‌، بیروت‌، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
(۳۸) کرامتی‌، یونس‌ «الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعه المساح‌»، آیینه میراث‌، تهران‌، ۳۷۹ش‌، س‌، شم و.
(۳۹) فخرالدین‌ رازی، «اصول‌ دین‌» چهارده‌ رساله‌، به‌ کوشش‌ محمدباقر سبزواری، تهران‌، ۳۴۰ش‌.
(۴۰) فخرالدین‌ رازی، کتاب‌ الاربعین‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۵۳ق‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خطیب‌ بغدادی، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱، ص۵۸، قاهره‌، ۳۴۹ق‌/۹۳۱م‌.
۲. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۴. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴-۱۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۵. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۳-۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۶. صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵ - ۴۶، قم‌، ۴۰۳ق‌.
۷. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷-۳۹، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۸. ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۱، ص۹۴.
۹. ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، ج۷، ص۷۳، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
۱۰. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۸۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۱. بدوی، عبدالرحمان‌، مذاهب‌ الاسلامیین‌، ج۱، ص۳۴-۷۸، بیروت‌، ۹۷۱م‌.
۱۲. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۱۳. صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵، قم‌، ۴۰۳ق‌.
۱۴. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۷. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بين‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۸. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۲۳، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۹. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۰. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۱. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۲۲. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۴۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۲۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۲۴. واحدی، علی‌، اسباب‌ نزول‌ الا¸یات‌، ج۱، ص۴، قاهره‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۸م‌.
۲۵. واحدی، علی‌، اسباب‌ نزول‌ الا¸یات‌، ج۱، ص۰۱، قاهره‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۸م‌.
۲۶. ابن‌ جوزی، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، ج۱، ص۳۶، بیروت‌، ۴۱۲ق‌/۹۹۲م‌.
۲۷. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۵۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۸. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۲۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۲۹. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۳۰. صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵‌، قم‌، ۴۰۳ق‌.
۳۱. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۶، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۳۲. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۳۳. نووی، یحیی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۶۸، قاهره‌، اداره الطباعه المنیریه‌.
۳۴. ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و محمد نعیم‌ عرقسوسی‌، ج۷، ص۷۲، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
۳۵. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۷، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۳۶. سلفی‌، احمد، معجم‌ السفر، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ عمر بارودی، ج۱، ص۱، بیروت‌، ۴۱۴ق‌/۹۹۳م‌.
۳۷. ابن‌ جوزی، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ کوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، ج۱، ص۳۶، بیروت‌، ۴۱۲ق‌/۹۹۲م‌.
۳۸. صفدی، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ رضوان‌ سید، ج۹، ص۶، بیروت‌، ۴۱۳ق‌/۹۹۳م‌.
۳۹. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۰. صریفینی‌، ابراهیم‌، تاریخ‌ نیسابور منتخب‌السیاق عبدالغافر فارسی‌، به‌ کوشش‌ محمدکاظم‌ محمودی، ج۱، ص۴۵‌، قم‌، ۴۰۳ق‌.
۴۱. یافعی‌، عبدالله‌، مرآه الجنان‌، ج۱، ص۲، بیروت‌، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
۴۲. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۳. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۱، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۴. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۴۶. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۴۴، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۴۷. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۹، حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۴۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۴۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۵۰. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۵۱. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۵۲. ثعالبی، عبدالملک‌، یتیمه الدهر، ج۱، ص۱۴، قاهره‌، ۳۵۴ق‌.
۵۳. ابن‌ عساکر، علی‌، تبیین‌ کذب‌ المفتری، ج۱، ص۵۴، دمشق‌، ۳۴۷ق‌.
۵۴. ابن‌ شاکر، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۴-۱۵، قاهره‌، ۹۵۱م‌.
۵۵. تعلیقات‌ بر مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ِ بغدادی، قاهره‌، ۹۲۴م‌.
۵۶. عبدالرسول‌، سلیمه‌، تعلیقات‌ بر الفرق‌ الاسلامیه کرمانی‌، بغداد، ۹۷۳م‌.
۵۷. سید رضوان‌، تعلیقات‌ بر الوافی‌ بالوفیات‌ِ صفدی، ج۹، ص۷.
۵۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۰۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۵۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۶۰. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۶۱. اسفراینی‌، شاهفور، التبصیر فی الدین‌، به‌ کوشش‌ محمدزاهد کوثری، ج۱، ص۷۵-۷۶، قاهره‌، ۳۷۴ق‌/۹۵۵م‌.
۶۲. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۶۳. نادر البیر نصری، مقدمه‌ بر الملل‌ و النحل‌ِ بغدادی، ج۱، ص۷به بعد، عبدالقاهر.
۶۴. ششن‌، رمضان‌، نوادر المخطوطات‌ العربیه فی‌ مکتبات‌ ترکیا، ج۱، ص۰۲-۰۳، بیروت‌، ۴۰۰ق‌/۹۸۰م‌.
۶۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۶۶. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۶۷. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۰۳۹.
۶۸. نووی، یحیی، المجموع‌، ج۱، ص۰۸، بیروت‌، دارالفکر.
۶۹. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۷۶۹.
۷۰. سبکی‌، علی‌، السیف‌ الصقیل‌، ج۱، ص۲، قاهره‌، مکتبه زهران‌.
۷۱. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۴۳۲.
۷۲. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۵۲.
۷۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۸۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۷۴. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۷۵. بغدادی، هدیه‌، ج۱، ص۰۶.
۷۶. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۴۱۸.
۷۷. اسنوی، عبدالرحیم‌، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالله‌ جبوری، ج۱، ص۹۵، بغداد، ۳۹۰ق‌/۹۷۰م‌.
۷۸. سیوطی‌، الاشباه‌ و النظائر، ج۱، ص۸۰، بیروت‌، ۴۰۳ق‌.
۷۹. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۱، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۸۰. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۸۱. شوکانی‌، محمد، نیل‌ الاوطار، ج۱، ص۶۴، بیروت‌، ۹۷۳م‌.
۸۲. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۸۳. بغدادی، هدیه‌، ج۱، ص۰۶.
۸۴. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بين‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۸۵. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۸۶. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۵-۴۹، حاشیه‌، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۸۷. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۹۸.
۸۸. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۲۴۵.
۸۹. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۸۳۹.
۹۰. ابن‌ شاکر، محمد، فوات‌ الوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۵، قاهره‌، ۹۵۱م‌.
۹۱. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۹۲. صفدی، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ رضوان‌ سید، ج۹، ص۷، بیروت‌، ۴۱۳ق‌/۹۹۳م‌.
۹۳. کرامتی‌، یونس‌، «الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعه المساح‌»، آیینه میراث‌، ج۱، ص۸-۲، تهران‌، ۳۷۹ش‌، س‌، شم و.
۹۴. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۳۶، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۹۵. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۹۶. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۴۵، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۹۷. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج۱، ص۹۸.
۹۸. نووی، یحیی‌، تهذیب‌ الاسماء و اللغات‌، ج۱، ص۶۸، قاهره‌، اداره الطباعه المنیریه‌.
۹۹. ۴۴، سبکی‌، علی‌، الابهاج‌ فی‌ شرح‌ المنهاج‌، بیروت‌، ۴۰۴ق‌.
۱۰۰. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، ج۱، ص۸۹، حاشیه، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۰۱. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۷۸، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۰۲. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۴۳- ۴۵، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۰۳. ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ابوبکر، طبقات‌ الشافعیه، به‌ کوشش‌ عبدالعلیم‌ خان‌، ج۱، ص۱۲، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م‌.
۱۰۴. حجاوی، موسی‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، ج۱، ص۵، دارالمعرفه‌.
۱۰۵. حجاوی، موسى‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۶. حجاوی، موسی‌، الاقناع‌ فی‌ حل‌ الفاظ ابی‌ شجاع‌، ج۱، ص۷۴، دارالمعرفه‌.
۱۰۷. بکری، عثمان‌، اعانه الطالبین‌، ج۱، ص۲۶، بیروت‌، ۴۱۸ق‌/۹۹۷م‌.
۱۰۸. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص‌ -، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۰۹. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۹ به بعد، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۱۰. سبکی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیه الکبری، به‌ کوشش‌ محمود محمد طناحی‌، ج۱، ص۷۰، قاهره‌، ۳۸۰ق‌/۹۶۰م‌.
۱۱۱. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۱-۳۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۱۲. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۱۳. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۴-۵، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۱۴. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۱، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۱۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۴- ۶۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۱۶. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۷، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۱۷. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۷-۱۷، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۱۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۱۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۲-۶۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۰. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۵۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۲۱. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۲۲. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۸-۶۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۴. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۰۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۲۵. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۱، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۲۶. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۷. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۲۹. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۲۳، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۳۰. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۳۱. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۷- ۷۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۳۲. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۶۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۴. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۵. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۷- ۷۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۳۶. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۷. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۱۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۳۹. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۴۰. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۷۷-۷۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۱. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۸۰، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۲. بغدادی، عبدالقاهر، الملل‌ و النحل‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری نادر، ج۱، ص۳-۶، بیروت‌، ۹۸۶م‌.
۱۴۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۳ به بعد، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۴. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۴-۲۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۶. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۴۷. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۳-۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۴۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۲۸-۲۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۴۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۱-۳۴، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۵۰. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸-۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵۱. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵۲. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۴-۳۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۵۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۷- ۳۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۵۴. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۴-۳۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵۵. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۳۰-۵۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵۶. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۳۸-۴۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۵۷. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۲-۴۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۵۸. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۵۳-۶۹، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۵۹. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۶۹-۸۵، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶۰. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۴-۴۵، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۶۱. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۵-۴۶، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۶۲. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۸۵-۰۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶۳. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۰۶-۲۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶۴. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۷، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۶۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۸، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۶۶. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۲۸-۴۶، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶۷. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۴۷-۷۰، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۶۸. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۱-۵۲، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۶۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۴۹-۵۱، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۷۰. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۷۰-۹۴، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۷۱. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۹۴-۱۸، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۷۲. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۲-۵۳، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۷۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، ج۱، ص۵۳-۵۹، قاهره‌، مکتبه صبیح‌.
۱۷۴. بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌الدین‌، ج۱، ص۱۸-۴۳، استانبول‌، ۳۴۶ق‌/۹۲۸م‌.
۱۷۵. فخرالدین‌ رازی، «اصول‌ دین‌» چهارده‌ رساله‌، به‌ کوشش‌ محمدباقر سبزواری، ج۱، ص۴–۸، تهران‌، ۳۴۰ش‌.
۱۷۶. فخرالدین‌ رازی، کتاب‌ الاربعین‌، سراسر کتاب‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۵۳ق‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بغدادب، ابومنصور»، ج۱۲، ص۴۹۴۸.    






جعبه ابزار