اخباری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اخباری، به عمل کننده به کتاب و سنّت و نه عقل و اجماع می‌گویند. اخباری در مقابل عنوان اصولی قرار دارد.


تعریف

[ویرایش]

عنوان «اخباری» یا «اخباریان» در کتاب‌های فقهی متأخّر بر گروهی از فقهای شیعه اطلاق می‌گردد که خط مشی عملی آنان در دستیابی به احکام شرعی و تکالیف الهی، پیروی از اخبار و احادیث است، نه روش‌های اجتهادی و اصولی.
در مقابل آنان، فقهای معتقد به خط مشی اجتهادی هستند که با عنوان «اصولی» شناخته می‌شوند.

پیشینه تاریخی

[ویرایش]

تقابل این دو گونه نگرش به سده‌های نخستین حیات فقه شیعه باز می‌گردد. با پایان یافتن عصر حضور امامان (علیهم‌السّلام) و آغاز عصر غیبت صغری در سال ۲۶۰ (ه‌. ق)، در چگونگی دستیابی به احکام شرعی، دو نوع نگرش پدید آمد.

← نگرش اول


یک نگرش- که امتداد خط مشی عصر حضور بود و بیشتر یاران ائمه بر آن بودند- بسنده کردن به احادیث و عدم تجاوز از آن در دستیابی به احکام شرعی بود. چهره‌های برجسته این نگرش در این دوره عبارتند از:
محمد بن یعقوب کلینی (م ۳۲۸ یا ۳۲۹ ه‌. ق)، علی بن بابویه قمی (م ۳۲۸ ه‌. ق) و محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (م ۳۸۱ ه‌. ق) که در گردآوری کهن‌ترین آثار و مجموعه‌های فقهی، حدیثی، نقش اساسی داشتند.

← نگرش دوم


نگرش دیگر، اجتهاد و استخراج و استنباط فروع از اصول یعنی قواعد عمومی و کلّی بود که از برجستگان این مکتب می‌توان از شیخ مفید (م ۴۱۳ ه‌. ق)، سید مرتضی (م ۴۳۶ ه‌. ق) و شیخ طوسی (م ۴۶۰ ه‌. ق) نام برد که با نگارش و بر جای گذاشتن آثاری در اصول فقه، پایه‌گذار حرکتی نوین و بنیادی در فقه شیعی به شمار می‌روند. در این میان، شیخ طوسی بیشترین سهم را داشت.
نگرش اصولی به فقه به تدریج رونق یافت و بر نگرش نخست چیره شد و تا قرن‌ها گرایش فقها به استنباط و اجتهاد را بر حدیث‌گرایی صرف برتری داد و کم فروغی و بی‌رونقی مکتب فقیهان اهل حدیث را در اواخر سده چهارم و نیمه نخست سده پنجم هجری در پی داشت.

تبلور دوباره اخباری‌گری

[ویرایش]

مکتب اهل حدیث در اوائل قرن یازدهم هجری بار دیگر به وسیله محمدامین استرآبادی (م ۱۰۳۳ یا ۱۰۳۶ ه‌. ق) در قالبی نو مطرح و احیا شد. وی در این مرحله با سامان‌دادن مکتب اهل حدیث، بر مکتب اصول‌گرایی سخت حمله کرد و بدین ترتیب، دوره نوینی از تقابل دو مکتب یاد شده در حوزه فقاهت شیعی پدید آمد و در حقیقت، رواج و اطلاق عنوان «اخباری» بر گروهی از فقها با مفهوم و اصطلاح خاص و امروزی، از همین دوران و با ظهور استرآبادی آغاز شده است.

بارزترین عالمان اخباری

[ویرایش]

از بارزترین عالمان دینی پیرو مکتب استرآبادی می‌توان از محمدتقی مجلسی (م ۱۰۷۰ ه‌. ق)، محمدباقر مجلسی، صاحب بحار الانوار (م ۱۱۱۱ ه‌. ق)، محمد بن مرتضی معروف به ملا محسن فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ ه‌. ق)، محمد بن حسن حرّ عاملی، مؤلف وسائل الشیعة (م ۱۱۰۴ ه‌. ق)، سیدنعمت‌اللّه جزائری (م ۱۱۱۲ ه‌. ق) و شیخ یوسف بحرانی، صاحب حدائق (م ۱۱۸۶ ه‌. ق) نام برد.

محورهای اختلاف

[ویرایش]

عمده‌ترین محورهای اختلاف میان دو مکتب اخباری و اصولی عبارت است از:

← منابع استنباط


منابع استنباط در مکتب اخباری محدود به قرآن و سنّت معصومان (علیهم‌السّلام) است. آنان عمل به قرآن را‌ نیز در آن حدّ مجاز می‌دانند که تفسیر آن در سنّت آمده باشد.
اخباریان جز آیاتی که دلالت آن‌ها بر معنای مراد، نصّ و صریح است و عمل بدان را جایز، بلکه واجب می‌دانند، ظواهر قرآن را حجّت و دلیل نمی‌دانند، مگر به کمک روایات رسیده از معصومان (علیهم‌السّلام)؛ حتی برخی اخباریان حجيّت احادیث رسیده از پیامبر (صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله) از طریق عامّه را منوط به این دانسته‌اند که تفسیر و تبیین مراد آن از معصومان وارد شده باشد.
امّا در مکتب اصولی علاوه بر قرآن و سنّت، اجماع و عقل نیز از ادلّۀ شرعی و منابع استنباط احکام شمرده شده است، و اصولی‌ها ظواهر قرآن را حجّت می‌دانند.

← حکم اشیاء


در مکتب اخباری، اشیاء یا حلال هستند یا حرام و یا مشتبه و چنان‌چه حلیّت و حرمت چیزی معلوم نباشد و نصّی از معصومان (علیهم‌السّلام) درباره آن نرسیده باشد، باید در فتوا، توقّف و در عمل، احتیاط کرد، ولی در مکتب اصولی در موارد مشکوک، اصل بر برائت است و احتیاط واجب نیست.

← حرمت ظن


اخباریان، دستیابی به احکام شرعی را از راه گمان (ظنّحرام و تنها راه تحصیل احکام را علم و اطمینان می‌دانند، در حالی که اصولیان، ظنّ را نیز هم‌چون علم، حجّت و معتبر می‌دانند.

← حرمت اجتهاد


اجتهاد نزد اخباریان، حرام و نزد اصولیان، واجب کفایی، بلکه به نظر برخی واجب عینی است.

← عدم جواز اخباریان


در نگرش اخباری تقلید از غیر معصوم (علیه‌السّلام) جایز نیست، مگر از معصوم روایت کند که در این صورت، تقلید از او به معنای قبول روایت وی، جایز، بلکه واجب است، ولی در نگرش اصولی، تقلید عامی از مجتهد جامع الشرایط به معنای پذیرش نظر و فتوای او، واجب است.

← تقسیم احادیث


اخباریان، احادیث را دو قسم می‌دانند: صحیح و ضعیف، لیکن اصولیان، چهار قسم: صحیح، حسن، موثّق و ضعیف. تعریف دو گروه از حدیث صحیح نیز متفاوت است.
اخباریان، حدیثی را صحیح می‌دانند که به صدور آن از معصوم (علیه‌السّلام) اطمینان حاصل شود؛ خواه منشأ اطمینان، وثاقت راوی یا راویان باشد یا قرائن و شواهد، ولی مجتهدان، حدیثی را صحیح می‌دانند که همه راویان آن، شیعه دوازده امامی و عادل باشند.

← صحت اخبار کتب اربعه


در مکتب اخباری، تمامی احادیثی که در «کتب اربعه» (کافی، استبصار، من‌لا‌یحضره‌الفقیه و تهذیب) آمده، بلکه در دیگر کتاب‌های حدیثی که عالمان بزرگ شیعه آن‌ها را تدوین کرده و به صحّت احادیث نقل شده گواهی داده‌اند، صحیح می‌باشد و می‌توان بر طبق آن عمل کرد.
لیکن در نگرش اصولی، احادیث موجود در مجامع شیعی حتی «کتب اربعه» ممکن است مصداق یکی از عناوین و اقسام چهارگانه یاد شده قرار گیرند و همه آن‌ها را نمی‌توان به صرف نقل در کتب یاد شده صحیح دانست.
[۳] بحرانی، یوسف، الدّرر النجفیة، ص۲۵۴-۲۵۶.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه،ج۲۷، ص۲۰-۲۰۹.    
۲. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳۰، ص۲۴۹.    
۳. بحرانی، یوسف، الدّرر النجفیة، ص۲۵۴-۲۵۶.
۴. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضره، ج۱، ص۴-۱۱۸.    
۵. انصاری، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسّره، ج۱، ص۵۵۵.    
۶. دانش‌نامه بزرگ اسلامی، مرکز، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۲۹۹۱.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام) ج۱، ص۳۰۱-۳۰۴.    


رده‌های این صفحه : اخباریان | اصول فقه




جعبه ابزار