استطاعت (فقه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



استطاعت به معنای توانایی‌ قدرت‌ انجام‌ دادن‌ کار یا فعل‌ از سوی انسان‌ از شرایط‌ عمومی تکلیف است که در کتب کلامی در شرایط تکلیف مطرح است و در فقه به جای آن، بیشتر، واژۀ قدرت به‌کار می‌رود، و به مفهوم دوم (به تبعیّت از قرآن کریم)، در باب حج به کار رفته است.


استطاعت در قرآن

[ویرایش]

استطاعت، قدرت و قوت و وسع و طاقت در لغت دارای معانی نزدیکی می‌باشند. فقهای امامیه استطاعت را به زاد (توشه) و راحله (مرکب، وسیلۀ سفر)، تفسیر نموده‌اند.
استطاعت یکی از شرائط وجوب حج است،چنان‌که فرمود: «وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً؛، و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند».

اقسام استطاعت

[ویرایش]

استطاعت بر دو گونه است:
قدرت عقلی بر انجام مناسک حج را (اعم از پیاده و سواره، به آسانی و دشواری، با عزّت و ذلّت) استطاعت عقلی گویند.
قدرت ویژه‌ای که شارع مقدس، آن را در وجوب حج معتبر دانسته است و بدون حصول آن (هرچند قدرت عقلی محقّق باشد) حج واجب نمی‌گردد؛ و چنانچه انجام گیرد، از حجة‌الاسلام کفایت نمی‌کند.

ابعاد استطاعت شرعی

[ویرایش]

استطاعت شرعی چهار رکن اساسی دارد که بدون حصول هریک از آن‌ها، استطاعت محقّق نمی‌شود:

← استطاعت مالی


استطاعت مالی شامل چهار چیز است:
۱. آنچه حاجی مطابق شأن خود (اعم از خوردنی، نوشیدنی، پوشیدنی و دیگر وسائل لازم در سفر حج) بدان نیاز دارد.
۲. مشهور فقها در صورت عدم نیاز نیز وجود راحله را شرط وجوب حج می‌دانند.
۳. حج‌گزار باید مخارج خانواده‌اش را تا زمان بازگشت از حج داشته باشد.
چنانچه کسی از نظر مالی (در هر سه بعد یاد شده) هزینۀ حج را برای فردی تأمین کند، با وجود استطاعت سربی، بدنی و زمانی، حج بر او واجب می‌شود که به آن، استطاعت بذلی می‌گویند.
۴. حج‌گزار باید توانایی ادارۀ زندگی خود و خانواده‌اش را پس از بازگشت از حج داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که به سبب هزینه کردن مال خود در حج، از ابتلا به تنگدستی پس از‌ مراجعت، بیم نداشته باشد. در شرط بودن رجوع به کفایت، اختلاف است.
بیشتر فقها آن را شرط می‌دانند.

← استطاعت سربی


برخوردار بودن راه و مقصد از امنیّت لازم و عدم احساس خطر بر جان، مال یا آبروی خود در طول سفر و هنگام انجام مناسک که از آن به «تخلیة السّرب» تعبیر می‌شود.

← استطاعت بدنی


توانایی و سلامت جسمانی لازم برای رفتن به مکّه و انجام مناسک.

← استطاعت زمانی


در اختیار داشتن زمان کافی برای انجام سفر و مناسک حج.

تحصیل استطاعت

[ویرایش]

تحصیل استطاعت برای حج، واجب نیست.
در صورتی که انجام حج مستلزم ترک واجبی مانند نجات دادن جان مؤمنی یا ارتکاب حرامی مانند سوار شدن بر وسیلۀ سواری غصبی گردد که انجام یا ترک آن مهم‌تر از حج باشد، حج، واجب نمی‌شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. آل‌عمران/سوره۳، آیه۹۷.    
۲. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۲۸.    
۳. آل‌عمران/سوره۳، آیه۹۷.    
۴. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۲۸.    
۵. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی ج۲، ص۴۲۱.    
۶. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۲۸.    
۷. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۱۴، ص۱۲۳.    
۸. خویی، سیدابوالقاسم، و سیدمحمدرضا موسوی خلخالی، معتمد العروة ج۳، ص۵۸.    
۹. طباطبایی حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروة، ج۱۰، ص۱۳۴.    
۱۰. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵۱.    
۱۱. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵۳.    
۱۲. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵۲.    
۱۳. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵۳.    
۱۴. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۳۵.    
۱۵. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵۳.    


منبع

[ویرایش]

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۴۵۷-۴۵۹.    
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «استطاعت»، تاریخ بازیابی ۹۶/۱۲/۲۱.    



جعبه ابزار