اشارهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حرکت سر و دست و مانند آن برای نشان دادن یا فهماندن مطلبی را اشاره گویند. از آن در باب‌های صلات، صوم، حج، تجارت، اجاره، وصیّت، نکاح، طلاق، لعان و قضاء سخن رفته است.


موارد کاربرد اشاره

[ویرایش]

اشاره یا به عنوان فعلی از افعال و یا به عنوان جایگزین گفتار در شخص ناتوان از تکلّم می‌باشد.

← تفاوت موارد کاربرد اشاره


تفاوت آن دو، در این است که در قسم اول، از نظر حکم، تفاوتی میان کسی که توانایی سخن گفتن دارد با کسی که چنین توانایی‌ای ندارد- مانند فرد گنگ و لال- نیست، بر خلاف قسم دوم که حکم هر کدام با دیگری متفاوت است.

قسم اول از موارد کاربرد اشاره

[ویرایش]

بر این قسم احکامی بار می‌شود که به آنها اشاره می‌شود.

← اشاره به گوشه راست در سلام آخر نماز


بر کسی که نماز را فرادا می‌خواند، و نیز امام جماعت، مستحب است در سلام آخر با با گوشۀ چشم یا بینی یا جز آن دو، به سمت راست خویش اشاره کند. این عمل برای مأموم نیز در صورتی که در سمت چپش کسی نباشد، مستحب است و اگر باشد با سلامی دیگر به سمت چپ نیز اشاره نماید. [۱]

← اشاره به کسی در نماز


اشاره به کسی برای فهماندن چیزی در نماز، از مصادیق فعل قلیل است و موجب بطلان آن نمی‌شود. [۲]

← تعیین امام جماعت با اشاره


تعیین امام جماعت هر چند به اشاره بر مأموم واجب است. [۳]

← انجام رکوع و سجود با اشاره برای ناتوان


نمازگزار ناتوان از انجام رکوع و سجود- هر چند ناتوانی‌اش به جهت خوف از دشمن باشد به آن دو اشاره می‌کند که به حرکت دادن سر به پایین و بالا و در صورت ناتوانی از آن، به فرو بستن و باز کردن چشم محقّق می‌شود. [۴] [۵] [۶]

← خواندن یا شنیدن آیه سجده واجب در نماز


اگر در نماز به اشتباه مشغول خواندن سوره‌ای شود که سجدۀ واجب دارد و پس از خواندن آیه بفهمد، در این که در نماز، باید سجده را با اشاره انجام دهد یا نه، اختلاف است. [۷]
این اختلاف در فرض شنیدن آیۀ سجده به طور سهو نیز وجود دارد. [۸]

← اشاره به حجر الاسود برای ناتوان از استلام


بر ناتوان از استلام حجر الاسود، مستحب است به آن اشاره کند. [۹]

← نشان دادن شکار به شکارچی با اشاره در حال احرام


نشان دادن شکاری که در خشکی زندگی می‌کند، به هر نحوی حتی با اشاره، به شکارچی برای محرم مطلقا حرام است، برای غیر محرم نیز در صورتی که شکار در حرم باشد، حرام است. مگر آن که شکارچی از جایگاه شکار آگاهی داشته یا قصد صید نداشته باشد. [۱۰] [۱۱]

← تعیین مورد معامله با اشاره


تعیین کالای مورد معامله- در صورتی که مکیل، موزون و معدود نباشد [۱۲] - و نیز مورد اجاره در برخی موارد مانند خانه و زمین، [۱۳]به اشاره جایز است.

← تعیین زن با اشاره در نکاح و غیره


تعیین زن به اشاره در عقد نکاح [۱۴] و نیز در طلاق، [۱۵]لعان [۱۶]و سایر موارد مشابه، در صورت تعدّد همسر، جایز است.

← رعایت مساوات قاضی حتی در اشاره


بنا بر آنچه به مشهور نسبت داده شده بر قاضی واجب است نسبت به دو طرف دعوا حتی در نگاه و اشاره، مساوات را رعایت کند. [۱۷]

قسم دوم از موارد کاربرد اشاره

[ویرایش]

بر قسم دوم نیز احکامی بار می‌شود که به آنها اشاره می‌شود.

← حکم عقود و ایقاعات با اشاره


در همۀ مواردی که لفظ در آن‌ها شرط است- همچون عقود، ایقاعات، اذکار و اقوال نماز، اقرار و غیر آن- اشاره از کسی که قادر بر تلفّظ است، کفایت نمی‌کند، مگر در دو مورد: یکی عقود اذنیّه مانند ودیعه، عاریه و وکالت و دیگری وصیّت به نظر برخی. هر چند قول مشهور، عدم تحقّق وصیّت به اشاره است. [۱۸] [۱۹]
بنا بر تحقّق عقود اذنیّه و وصیّت به اشاره، در این که معاطات تحقّق یافته است یا عقد، اختلاف است. [۲۰] [۲۱]

← جایگزینی اشاره با تکلم در شخص ناتوان


اشارۀ شخص ناتوان از تکلّم- به دلیل لال بودن یا جهت دیگر- در عقود، ایقاعات و اذکار و جز آن، به شرط آن که گویای مطلب باشد، جایگزین لفظ می‌شود. [۲۲] [۲۳]

← نوشتن یا اشاره در شخص ناتوان


در صورت توانایی فرد لال بر نوشتن، در این که اشاره مقدّم بر آن است یا بر عکس و یا فرد، مخیّر بین آن دو می‌باشد، اختلاف است. [۲۴] [۲۵]

← رد سلام با اشاره


در پاسخ به سلام دیگری، اشاره کفایت نمی‌کند، بلکه تلفّظ به آن واجب است، مگر این که شخص، ناتوان از تکلّم باشد. [۲۶]

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج۲، ص۵۹۹.    
۲. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۵۶.    
۳. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۳، ص۲۳۳.    
۴. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۹، ص۲۶۶.    
۵. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۰، ص۷۹-۸۰.    
۶. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۰، ص۱۶۵.    
۷. طباطبایی حکیم، محسن، مستمسک العروة، ج۶، ص۱۶۹.    
۸. طباطبایی حکیم، محسن، مستمسک العروة، ج۶، ص۱۷۱-۱۷۲.    
۹. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۹، ص۳۴۰.    
۱۰. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۱۸، ص۲۸۶-۲۸۸.    
۱۱. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۹۴.    
۱۲. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۳، ص۲۲۴.    
۱۳. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۷، ص۲۸۹-۲۹۰.    
۱۴. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۵۷.    
۱۵. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۴۵.    
۱۶. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۵۹.    
۱۷. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۴۰، ص۱۴۱.    
۱۸. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۴۶.    
۱۹. طباطبایی حکیم، محسن، مستمسک العروة، ج۱۴، ص۵۷۷.    
۲۰. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۷، ص۹۹-۱۰۰.    
۲۱. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۷، ص۱۵۸-۱۵۹.    
۲۲. نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۲۵۱.    
۲۳. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج۵، ص۱۲.    
۲۴. خویی، ابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج۳، ص۱۴.    
۲۵. حسینی مراغی، میر عبدالفتاح، العناوین الفقهیة، ج۲، ص۱۳۲.    
۲۶. عاملی(شهید اول)، محمد بن مکی‌، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۴، ص۲۵.    


منبع

[ویرایش]

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۱، ص۵۲۳-۵۲۴.    


رده‌های این صفحه : فقه | نماز | حج | معاملات




جعبه‌ابزار