الاحتجاج علی اهل‌اللجاج‌ (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«الاحتجاج»، تالیف ابو منصور، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی ، از علمای قرن ششم هجری است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

مؤلف این اثر ارزشمند، در آغاز کتاب فصلی را به بیان فضیلت گفتگو و احتجاج و اهمیّت استدلال و دفاع برهانی از دین اختصاص داده و پس از آن مجموعه ای از مناظرات و مباحثات پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- ، فاطمه زهرا - سلام الله علیها- و ائمه اطهار - علیهم السلام- را به ترتیب تاریخ گرد آورده است. در لابلای کتاب گفتگوها و استدلالاتی از حضرت زینب (س) و برخی از اصحاب ائمه مانند سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، هشام بن حکم و... و نیز برخی از علما همچون شیخ مفید و سید مرتضی آمده است.
در پایان کتاب نیز پاره ای از توقیعات و مکاتبات امام زمان (عج) نقل شده است که تعداد آن به ۳۶۳ حدیث می رسد.
اکثر روایات این کتاب مرسل است و در آن به اسناد حدیث اشاره نشده است. مصنف علّت این امر را مشهور بودن یا اجماعی بودن برخی از احادیث و نیز موافقت استدلالها با عقل سلیم بیان می کند.
طبرسی ، در مقدمه الاحتجاج می‌گوید:
آنچه باعث شد من چنین کتابی تالیف کنم، این بود که عده‌ای از شیعیان دست از استدلال و بحث با مخالفان برداشته‌اند و می‌گویند پیامبر و ائمه علیه‌السّلام هیچ وقت جدال نکرده‌اند و به شیعه نیز چنین اجازه‌ای نداده‌اند؛ لذا تصمیم گرفتم در یک کتاب، بحث‌های بزرگان را با مخالفان در اصول و فروع دین جمع کنم.
البته طبرسی متذکر می‌شود که نهی آنان از مجادله ، نسبت به افراد ضعیف قوم بوده است.
کتاب الاحتجاج، از کتب معتبری است که علما به آن اعتماد دارند و بدون هیچ دغدغه‌ای روایات آن را نقل می‌کنند.

ساختار

[ویرایش]

کتاب، در دو جزء تنظیم شده است. جزء اول آن، مشتمل بر بیست و سه احتجاج و نه عنوان مختلف از قبیل «فصل فی ذکر طرف...» ، «ذکر طرف...» ، «جواب مسائل...» و... است و جزء دوم، شامل بیست و شش احتجاج و دو عنوان «خطبة...» و «ذکر طرف...» می‌باشد.

گزارش محتوا

[ویرایش]
مؤلف، در مقدمه کتاب می‌فرماید: من، به جز روایات تفسیر امام عسکری علیه‌السّلام ، بقیه روایات کتاب را بدون سند آورده‌ام، زیرا یا اجماع بر آنها هست یا موافق عقلند یا در کتب مخالف و موافق مشهورند و روایات تفسیر منسوب به امام عسکری علیه‌السّلام را با ذکر سند در ابتدای آنها آورده‌ام، چرا که از حیث شهرت ، مانند بقیه روایات کتاب نیستند.
[۲] الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۱۳.

شروع کتاب، با آیات و اخباری است که ترغیب به بحث و استدلال با مخالفین می‌کند و اجر و ثواب حمایت کنندگان از دین خدا را بیان می‌کند.
[۴] الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۲۱.

سپس احتجاجات پیامبر و ائمه علیه‌السّلام را به ترتیب ذکر کرده و در بین اینها گاهی استدلال‌ها و بحث‌های اصحاب و اهل بیت پیامبر را نیز آورده است.
[۶] الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۲۸.

در پایان نیز، توقیعات امام عصر عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف در پاسخ به سؤالات و مشکلات شیعیان ذکر شده است.
از جمله ترجمه‌ها و شروح این کتاب، عبارت است از:
۱. ترجمه‌ای توسط مولی نظام الدین، احمد غفاری مازندرانی .
۲. ترجمه‌ای از ابو الحسن، علی بن حسن زواری ، مفسر بزرگوار و شاگرد محقق کرکی .
۳. ترجمه‌ای توسط عماد الدین قاری استرآبادی .
۴. ترجمه‌ای با نام «کشف الاحتجاج»، از ملا فتح الله کاشانی م ۹۸۸ ق که همراه با شرح کتاب است.
۵. شرح میرزا ابو الحسن بحرانی م ۱۱۹۳ ق، از علمای بزرگ دوران زندیه در شیراز .
۶. شرح سید احمد بن محمد حسینی مختاری که شرحی لطیف است.

وضعیت کتاب

[ویرایش]

تحقیق کتاب، توسط سید محمد باقر موسوی خرسانی انجام شده است. ایشان، علاوه بر استخراج آیات و توضیح کلمات مشکل، مطالب تحقیقی فراوانی آورده که شامل زندگی نامه بسیاری از شخصیت‌های مذکور در متن کتاب و روایات فراوانی است که توضیح آنها در پاورقی کتاب آمده است.
در پایان کتاب نیز فهرست مطالب کتاب و مطالب حواشی ذکر شده است.

وضعیت چاپ

[ویرایش]

این کتاب زیر نظر آیة الله جعفر سبحانی تحقیق شده و در دو جلد توسط انتشارات اسوه به چاپ رسیده است.
در این تحقیق علاوه بر مقابله با نسخ صحیح، توضیح واژه های مشکل و بیان نکات مفید پیرامون مضمون برخی از روایات، احادیث بدون سند کتاب از منابع اصلی جستجو و سند کامل آنها بیان شده است.

نسخه‌شناسی

[ویرایش]

کتاب شریف احتجاج، بارها به چاپ رسیده، از جمله:
۱. در سال ۱۲۶۸ ق، در ایران.
۲. در سال ۱۳۰۰ ق، در ایران .
۳. در سال ۱۳۵۴ ق، در نجف اشرف .
۴. در سال ۱۴۰۳ ق، در ایران که چاپ حاضر در برنامه می‌باشد.
این چاپ، از چاپی عکس برداری شده که مربوط به مؤسسه الجواد در بیروت است و چاپی بسیار زیباست که در ابتدای آن مقدمه‌ای به قلم علامه سید محمد بحر العلوم آمده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۱۰.    
۲. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۱۳.
۳. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۱۸ به بعد.    
۴. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۲۱.
۵. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۲۶ به بعد.    
۶. الاحتجاج، الطبرسی، ج۱، ص۲۸.


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
سایت اندیشه قم    






جعبه ابزار