البرهان فی تشابه‌القرآن‌ (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



البرهان فی متشابه القرآن نوشته محمود بن حمزة بن نصر الکرمانی بوده و پیرامون یکی از موضوعات مهم علوم قرآنی یعنی مساله الفاظ متشابه در قرآن، نوشته شده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

مؤلف که از دانشمندان علوم اسلامی در قرن ششم هجری و دارای تالیفات متعددی می‌باشد در این کتاب به بیان اسرار و علت تکرار کلمات و آیات قرآنی پرداخته است. وی پس از ذکر آیه مورد بحث آیات دیگری که در قرآن با او شباهت لفظی دارند را نیز آورده، آنگاه با یکدیگر مقایسه و علت تکرار آن را با استفاده از قواعد عربی و یا آیات دیگر از قرآن ذکر کرده است و چنانچه دو آیه مشابه برخی از الفاظ آنها مقدم و مؤخر شده باشد علت آن را نیز توضیح می‌دهد. از طرف دیگر، با توجه به وجوه اعجاز قرآن، و اینکه تکرار برخی آیات از روی دلیل و برهان بوده، کشف علت تکرار آنها نیازمند به توانایی علمی و طهارت و پاکی باطنی است، که با مطالعه این کتاب می‌توان به وجود این دو خصوصیت در مؤلف آن اعتراف نمود. گرچه ممکن است برخی امروزه با پیشرفت علوم و وجود کامپیوتر بتوانند آیات و کلمات تکراری را بدست آورند ولی کشف علت تکرار و اقامه برهان بر آن کاری است که هر کس توان انجام آن را ندارد. با توجه به ویژگیهای کتاب، مطالب آن می‌تواند در بحث زبان شناسی قرآن و نیز تفسیر قرآن به قرآن مورد استفاده قرآن پژوهان و مفسران قرار گیرد.

ویژگی‌های کتاب

[ویرایش]

۱- در برخی از موارد علت تکرار عامل همراه با حذف عطف را توضیح می‌دهد مانند: «آمنا بالله و بالیوم الآخر» که در آن حرف «باء» تکرار شده است ۲- در ذکر متشابهات چنانچه در یکی حرف نفی «لا» و دیگری «لن» باشد علت آنرا بیان کرده است. ۳- در ذکر متشابهات سعی می‌کند تمام آیاتی که با آیه مورد بحث ارتباط دارد متذکر شود و ارتباط آنها را توضیح دهد. ۴- در توضیح دو آیه متشابه چنانچه الفاظ یکی نسبت به دیگری تقدم و تاخر داشته باشد علت آن را بیان نموده و رابطه آن را با اعجاز قرآن ذکر می‌کند. مانند آیه شریفه: قل ان الهدی هدی الله و آیه: ان هدی الله هو الهدی ۵- در برخی از آیات مشابه که قسمت اول آن یکی است ولی قسمت پایانی آن در موارد مختلف، متفاوت می‌باشد علت آن را بیان می‌کند مانند: «و من لم یحکم بما انزل الله» که سه مرتبه در قرآن تکرار شده ولی در هر آیه پایان آن متفاوت است گاهی با جمله «فاولئک هم الکافرون» و گاهی «فاولئک هم الظالمون» و گاهی «فاولئک هم الفاسقون» آمده است. ۶- در برخی از آیات مشابه که در یکی از آنها یک کلمه کمتر از دیگری دارد علت آن را بیان کرده است مانند: قل سیروا فی الارض و در آیه دیگر می‌گوید: سیروا فی الارض ۷- در سوره اعراف - داستان سجده ابلیس را مطرح نموده آیات متشابه آن را در سوره‌هایی همچون «حجر» - «ص» ذکر نموده علت تکرار آن را با توجه به آیات دیگر توضیح می‌دهد. ۸- در برخی از آیات مشابه اختلاف واژه را مورد بررسی قرار داده و علت آنرا بیان نموده است مانند: «و طهر بیتی للطائفین و القائمین» در سوره حج و «طهرا بیتی للطائفین و العاکفین» در سوره بقره

ساختار کتاب

[ویرایش]

با توجه به اینکه کتاب پیرامون بررسی آیات متشابه (مشابه) قرآن می‌باشد و مؤلف این روش را در تمام آیات قرآن مورد بررسی قرار داده است لذا مطالب کتاب از طرف ایشان فصل بندی نشده است و بررسی آیات به ترتیب سوره‌های قرآن (بر حسب ترتیب مصحف عثمانی) از سوره حمد شروع و به سوره ناس خاتمه پیدا کرده است. مثلا در سوره حمد ۳ مورد تکرار ذکر نموده که عبارتند از:
الرحمن الرحیم ایاک نعبد و ایاک نستعین- (بتکرار ایاک) صراط الذین انعمت علیهم-که علیهم دو مرتبه تکرار شده است.

نسخه شناسی

[ویرایش]

کتاب یک جلد، متن آن عربی و دارای ۳۹۱ صفحه می‌باشد که مشخصات آن به قرار زیر است: ۱- جلد: گالینگور ۲- نوع کاغذ: اعلاء ۳- نوبت چاپ: دوم ۴- تاریخ انتشار: سال ۱۴۱۸ هجری قمری ۵- ناشر: دار الوفاء للطباعة و النشر و التوزیع ۶- دارای فهرست مطالب ۷- مولف: محمود بن حمزه کرمانی ۸- محقق: احمد عز الدین ۹- کتاب: البرهان فی متشابه القرآن تذکر: این کتاب توسط احمد عز الدین عبدالله خلف الله، تحقیق و تصحیح و به چاپ رسیده و موارد زیر به آن اضافه شده است: (قسمت اول در مقدمه) ۱- شرح مختصری از زندگی مؤلف کتاب که در آن احوال سیاسی اجتماعی دوران زندگی وی و نیز فرقه‌های دینی در زمان او مورد بررسی قرار گرفته است ۲- بررسی اوضاع فرهنگی در منطقه ایی که مؤلف در آن زندگی می‌کرده است ۳- ذکر کتابهایی که از مؤلف بر جای مانده است ۴- ذکر کسانی که مؤلف کتابهای آنها را شرح نموده است ۵- توضیح مختصری پیرامون موضوع کتاب (متشابهات قرآن) و بیان منظور از لفظ تشابه در آن ۶- معرفی کسانی که در این باره کتاب تالیف نموده‌اند ۷- هدف از تالیف در این موضوع چیست؟ قسمت دوم: پاورقی‌ها: ۱- آیات و روایات متن در پاورقی آدرس دهی شده‌اند. ۲- ارجاع مباحث کتاب به منابع دیگر ۳- توضیح برخی از مباحث مطرح شده در متن ۴- ذکر برخی از دیدگاههای صاحب نظران درباره مباحث مطرح شده در متن قسمت سوم: خاتمه کتاب: در خاتمه کتاب فهرست منابع و مصادری که در کتاب از آنها استفاده شده است به ترتیب حروف الفبائی (نویسندگان) آورده شده است

پانویس

[ویرایش]
 
۱. آل عمران/سوره۳، آیه۵۹.    
۲. انعام/سوره۶، آیه۷۱.    
۳. مائده/سوره۵، آیه۴۷.    
۴. انعام/سوره۶، آیه۱۱.    
۵. حج/سوره۲۲، آیه۲۶.    
۶. بقره/سوره۲، آیه۱۲۵.    


منبع

[ویرایش]

نرم افزار مشکات الانوار، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.



جعبه ابزار