الکتاب (سیبویه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«الکتاب»، اثر عربی ابوبشر عمرو، ملقب به سیبویه است.


معرفی اجمالی‌

[ویرایش]

«الکتاب»، اثر عربی ابوبشر عمرو، ملقب به سیبویه، اولین کتابی است که قواعد زبان عربی را به شکلی منظم درآورده است.
[۱] نظر ادبای تازه در باره سیبویه پارسی، باقری مهیاری، غلام‌حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۱۵۵ (علمی ـ پژوهشی)، ص۲۲۷.


نویسنده در این کتاب، علاوه بر مباحث پراکنده آواشناختی در لابه‌لای متون نحوی، قسمتی را به‌طور مجزا به مباحث آوایی اختصاص داده است.
[۲] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.


ساختار

[ویرایش]

کتاب با مقدمه محمدحسین اعلمی آغاز و مطالب در عناوین مختلف و متعدد، در دو جلد، تنظیم شده است.

نویسنده در ابتدا به تقسیمات کلمه پرداخته و در ادامه، مباحث علم نحو را مطرح نموده است.

گزارش محتوا

[ویرایش]

در مقدمه، به گوشه‌هایی از زندگانی سیبویه، نظر افکنده شده است.
[۳] «الکتاب»، ابوبشر عمرو (سیبویه)، مقدمه کتاب، ج۱، ص۳.


← اهمیت کتاب


اهمیت کتاب سیبویه از آن جهت است که از زمان ابوالاسود که به دستور حضرت علی علیه‌السلام علم نحو را پایه‌گذاری کرد، تا زمان خلیل بن احمد، اثر قابل توجهی در دست نیست. سیر تحول و تکامل ادبیات عربی نیز در این برهه برای ما روشن نیست. با ظهور کتاب سیبویه، مجموعه‌ای کامل از مباحث نحو و علم الاصوات در اختیار مسلمانان قرار گرفت. به همین دلیل با اقبال و توجه همگان روبه‌رو شد.
[۴] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.


گفته شده که سیبویه بحث مخارج حروف را از ابوعمرو بن العلاء (۱۵۴ ق) که سیبویه در ۴۴ مورد نحوی به واسطه یونس از او نقل کرده، اخذ کرده است.
[۵] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.


← بررسی آواهای عربی


سیبویه در این اثر، به بررسی آواهای عربی بر اساس جایگاه تولید آن‌ها پرداخته و به پیروی از استادش خلیل، نخست حروف حلقی و سپس حروفی را که در دهان و زبان تولید می‌شود، توصیف نموده است. پس از آن حروفی که در لب‌ها و خیشوم تولید می‌شود، بحث کرده است. وی در باب «عدد الحروف و مخارجها»، حروف عربی را به این ترتیب آورده است: ء / ا / ع / ح / غ / خ / ک / ق / ض / ج / ش / ی / ل / ر / ن / ط / د / ت / ص / ز / س / ظ / ذ / ث / ف / ب / م / و .
[۶] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.


پژوهش‌هایی که سیبویه در این اثر در زمینه شناخت مخارج الحروف، صفات و ویژگی آواها از خود بر جای گذاشته، قابل مقایسه با توصیفات استادش خلیل نیست؛ اما به هر جهت، در این عرصه باید فضل را به صاحب و مؤسس این علم نسبت داد؛ چراکه آرای خلیل و تحقیقات وی بود که روشنگر راه علمای زبان‌شناس، از جمله سیبویه بود.
[۷] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.


← ویژگی عمومی کتاب


سیبویه توصیف اندام‌های گفتار و شیوه تولید حروف/ آواها را به روشی منظم و مبتنی بر گویش فصحای عرب آن زمان به انجام رسانده است. این ویژگی عمومی؛ یعنی تأکید، اعتماد و اتکای سیبویه بر استعمالات عرب بادیه، در سرتاسر این اثر، مشاهده می‌شود. سیبویه پیوسته کوشش می‌کند که لهجه حجاز را بر دیگر لهجه‌ها رجحان دهد.
[۸] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.


← دیدگاه یوهان فک


«یوهان فک» در کتاب «العربیة دراسات فی اللغة و اللهجات و الأسالیب»، معتقد است عباراتی را که سیبویه در «لکتاب» به‌طور عموم به کار برده است، مانند: «العرب الذی ترضی عربیتهم» و... منظور عرب حجاز و لهجه حجازیان است که به اشتباه، بعضی آن را حمل بر ابوزید انصاری (ت ۲۵۱ ق) کرده‌اند.
[۹] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.


← اشکال دیدگاه فوق


البته به نظر می‌رسد این نظریه نمی‌تواند خالی از اشکال باشد؛ چراکه سندی که بتوان به‌قطع، آن را به لهجه حجاز/ قریش نسبت داد، در دست نیست؛ چه، اینکه نظریه افصح بودن و سیادت لهجه قریش بر سایر لهجات متداول آن زمان، به‌طور جد مورد تردید و حتی رد زبان‌شناسان واقع شده است؛ چراکه کلیه موادی که به‌عنوان اسناد عربی فصیح یا کلاسیک از آن زمان در دست است؛ مثل کتیبه‌ها، اشعار جاهلی، نامه‌های پیامبر صلي‌الله‌عليه‌وآله ـ که در صحت انتساب بسیاری از آنها تردید است ـ نمی‌تواند به‌عنوان سند کاملی برای مطالعات گویشی قلمداد شود و در نتیجه در اینکه ما لهجه‌ای مثل قریش را منشأ وحدت زبان عربی کلاسیک و افصح لهجه‌های آن بدانیم، بسیار جای تأمل دارد.
[۱۰] میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.


← یکی بودن شیوه سیبویه و خلیل


سیبویه در این اثر، تحت تأثیر استاد خود، «خلیل» می‌باشد. در روش «الکتاب» میان «خلیل» و سیبویه، هیچ‌گونه دوری و جدایی به چشم نمی‌خورد؛ زیرا جمله و اندیشه یکی است و گاهی سیبویه گرایش به شرح اصلی از اصول دارد و اگر سخنی از سیبویه را مورد جست‌وجو و بررسی قرار دهیم، می‌بینیم که گفته‌ای است وابسته به خلیل ـ پیش از آنکه سیبویه آن سخن را در جایی دیگر، اثبات کرده باشد ـ و این کمبود، گناهی در کار سیبویه نمی‌تواند بشمار آید؛ زیرا سیبویه در بازگویی و امانت بسیار درست‌کار است. سیبویه در گردآوری این گفته‌ها و گسترش این اندیشه‌ها و گاهی سنجش میان آنها و اندیشه‌های استادانی دیگر که از آنان هم چیزی بازگو کرده است، برتری و مهتری دارد. همچنین در دریافت و نگهداری اندیشه‌های آنان.
[۱۱] الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۶.


سیبویه در نقل اندیشه‌های خلیل و همچنین در نگهداری و نوشتن و بیان علت و شرح تاریکی‌های آن، برتری فراوانی دارد. او تا آنجا که توانسته است در گردآوری اندیشه‌های دیگر بزرگان که یا خود از آنان فرا گرفته است یا به‌گونه‌ای روایت، شنیده بود، فروگذار نکرده است.
[۱۲] الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۹.


ریشه‌های «الکتاب» از کارهای خلیل که اندیشه‌ای نوین و دست‌نخورده دربر داشت، سرچشمه گرفته است و نامش در سیصد و چهل جای آن، به چشم می‌آید. از اندیشه‌های سیبویه در «الکتاب» جز اندکی نمانده است. اندیشه‌های استادان خود سیبویه یا دیگر استادان نحو و روایت مانند: «یونس بن حبیب» ـ که نامش در صد و هشتاد جا ـ و «ابوعمرو بن علاء» ـ که یادش در چهل و هفت جا آمده است ـ در «الکتاب» دیده می‌شود و نیز نام‌های: ابوالخطاب اخفش، عیسی بن عمرو، هارون و ابواسحاق خضرمی، به ترتیب در چهل، هیجده و نام این دو دانشمند اخیر، در چند جای دیگر «الکتاب» آمده است و همه این گفته‌ها، به: واژه (لغت)، نحو و یا اعراب ـ به معنای ویژه‌اش ـ پیوند نمی‌یابند، بلکه به: روایت، شعر، بازگویی شعر و خواندن نیز بستگی می‌یابد. بنابراین «الکتاب» که به اندیشه‌های خلیل پیوند می‌گیرد و دارای سخنانی از اوست، شایسته و بایسته نیست که یاد و نام خلیل را دربر نداشته یا فراموش کرده باشد؛ چه، از کارهای او است و ریشه‌های گفت‌وگو و مسائل آن، بر پایه‌ی اندیشه‌های وی نهاده شده است و اصول آن، در چهارچوب روش درسی او، استوار و پابرجا گردیده است.
[۱۳] الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۹.


دودل بودن نویسنده

[ویرایش]

هرکه در «الکتاب» درنگ کند و اصول و مسائل آن را مورد بررسی قرار دهد و با نازک‌بینی، فصل‌ها و بخش‌های آن را بنگرد و آنگاه به کتاب‌های پیشینیان نگاهی افکند، برای نمونه درمی‌یابد که تذکره‌ها و شرح حال‌ها، انباشته از گمان‌ها و اندیشه‌های رسیده‌ای است که نویسنده آن‌ها، به جست‌وجو و پژوهش، نپرداخته است و اینجاست که بر پایه باریک‌بینی استوار نیست و نویسنده در میان دودلی، چرخ می‌زند که مثلا: «این اثر از فلان است یا فلان؟».
[۱۴] الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۶.


← جنبه‌های تاریخی کتاب


این اثر همچنین جنبه‌های تاریخی مهم و سودمندی دربر دارد ـ برای کسانی که پیرامون نحو و دانشمندان این رشته، به تاریخ‌نویسی می‌پردازند ـ زیرا نخستین کتابی است که در این درس (نحو) فراهم آمده است و نویسنده و نویساننده، از نظر زمان، به چشمه‌هایی که این اثر، در رواج و پرورش آن‌ها، از آن جدا شده‌اند، پاک و نزدیک بوده‌اند.
[۱۵] الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۹۲.


در انتهای کتاب، «تحصیل عین الذهب فی علم مجازات العرب»، اثر یوسف بن سلیمان بن عیسی الشنتمری آمده که در آن، به مجازات عرب پرداخته شده است.

وضعیت کتاب‌

[ویرایش]

فهرست مطالب هر جلد، در انتهای همان جلد آمده است.

پاورقی‌ها به بیان شاهد مثال‌های اشعار و عبارات اختصاص یافته است.
[۱۶] «الکتاب»، ابوبشر عمرو (سیبویه)، متن کتاب.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. نظر ادبای تازه در باره سیبویه پارسی، باقری مهیاری، غلام‌حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۱۵۵ (علمی ـ پژوهشی)، ص۲۲۷.
۲. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.
۳. «الکتاب»، ابوبشر عمرو (سیبویه)، مقدمه کتاب، ج۱، ص۳.
۴. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.
۵. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.
۶. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۱.
۷. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.
۸. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.
۹. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.
۱۰. میراث آواشناسان اولیه اسلامی، علی‌نقیان، حسین، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: بینات، پاییز ۱۳۷۹، شماره ۲۷، ص۵۲.
۱۱. الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۶.
۱۲. الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۹.
۱۳. الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۹.
۱۴. الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۸۶.
۱۵. الکتاب، مخزومی، مهدی، مترجم: محمد ساکت، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: وحید، بهمن ۱۳۴۸، شماره ۷۴، ص۱۹۲.
۱۶. «الکتاب»، ابوبشر عمرو (سیبویه)، متن کتاب.


منبع

[ویرایش]

نرم‌افزار ادبيات عرب، مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي.



جعبه‌ابزار