امامت امام مهدی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



امام مهدی (علیه‌السلام)، دوازدهمین امام شیعیان است.
 

زمان ولادت امام مهدی

[ویرایش]

امام مهدی (علیه‌السلام)، دوازدهمین امام شیعیان، فرزند امام حسن عسکری (علیه‌السلام)، در صبح گاه جمعه، پانزدهم شعبان سال ۲۵۵هجری قمری، در شهر سامرا، چشم به جهان گشود.
[۲] الارشاد من معرفة حجج اللّه علی العباد، مفید، ج۱، ص۳۴۶، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
[۳] الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۱۴۱، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.


تدابیر امام حسن عسگری در مورد حفظ جان امام مهدی

[ویرایش]

به دلیل احادیث رسیده از پیامبر
[۴] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
درباره این‌که از صلب امام حسن عسکری (علیه‌السلام) فرزندی به دنیا خواهد آمد که برپا دارنده عدل و قسط و نابود کننده بساط ظلم و جور ستمکاران خواهند بود، دستگاه خلافت عباسی بر آن شدند تا با هدف جلوگیری از چنین رخدادی، امام عسکری (علیه‌السلام) و بیت ایشان را مدت‌ها تحت مراقبت شدید قرار دهد، تا در صورت آگاهی از تولد چنین فرزندی، او را بکشد، اما اراده حکیمانه الهی چنین بود که امام مهدی (علیه‌السلام) همانند حضرت موسی (علیه‌السلام) به طور معجزه آسا، دوران حملش نامحسوس و قضیه ولادتش از آگاهی و دید دشمنان، پنهان بماند.
در چنین شرایطی امام عسکری (علیه‌السلام) با تدبیر خاصی، تلاش مخالفان را بی نتیجه گذاشت و ضمن حفظ جان فرزندش، وی را به تعدادی از خواص شیعیان و یاران خود نشان داد و معرفی کرد تا شیعیان در مورد امام دوازدهم، دچار تردید و انحراف نشوند.

← معرفی امام مهدی به شیعیان خاص


احمد بن اسحاق قمی ، ابوهاشم بن جعفر ، معاویة بن حکم ، محمد بن ایوب بن نوح ، محمد بن عثمان عمری و... از جمله کسانی‌اند که در زمان حیات امام عسکری (علیه‌السلام)، موفق به دیدار و گفت و گو با فرزندش مهدی شده اند.
آنان گزارش کرده‌اند که: ما چهل تن از شیعیان، حضور امام حسن عسکری (علیه‌السلام) رسیدیم تا در مورد امام بعد از وی، از حضرت سؤال کنیم. حضرت فرزندش مهدی (علیه‌السلام) را به ما نشان داد و فرمود: این، امام شما بعد از من و خلیفه من بر شماست، از او اطاعت کنید و از گرد او پراکنده نشوید که هلاک می‌گردید و دین تان را تباه می‌کنید، آگاه باشید از این به بعد او را نخواهید دید.
همچنین، حکیمه عمه امام عسکری (علیه‌السلام) شاهد و لادت حضرت مهدی (علیه‌السلام) بوده و جریان ولادت حضرت را بازگو نموده است

دلایل ولادت امام مهدی

[ویرایش]

موضوع ولادت حضرت مهدی (علیه‌السلام) نه تنها در میان شیعیان یک امر مسلم و قطعی است، بلکه بیش از یکصد و سی نفر از علمای تاریخ ، فقه ، حدیث ، انساب و برخی از علمای اهل سنت در کتاب های خود نیز به ولادت حضرت مهدی (علیه‌السلام) در سال ۲۵۵ اذعان و یا تصریح کرده اند.
و بیش از ۶۵نفر از آنان در خصوص زندگی حضرت مهدی (علیه‌السلام)، کتاب های مستقلی نگاشته اند.
[۸] در انتظار ققنوس، ص ۱۸۹ـ ۱۹۹.
[۹] خورشید مغرب، حکیمی، ج۱، ص۷۵ـ ۱۳۶، محمدرضا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۰.


نام حضرت مهدی

[ویرایش]

نام حضرت مهدی (علیه‌السلام)، همنام جدش رسول اللّه
[۱۰] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
است. این نام گذاری از قبل، توسط خود پیامبر اکرم
[۱۱] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
اعلام شده است.
[۱۲] مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
[۱۳] ینابیع المودة، قندوزی، ج۱، ص۴۹۱، سلیمان بن ابراهیم، ۱۲۹۴هـ، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان.
[۱۴] العمده، ج۱، ص۴۳۳.

در برخی روایات از تصریح به نام حضرت منع شده است
[۱۵] الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۹۹، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
به همین جهت علمای شیعه غالباً از تصریح به نام مبارک ایشان خودداری میورزند. القاب معروف حضرت عبارت‌اند از: مهدی، قائم، منتظر، حجت، خلف صالح، ابوالقاسم، صاحب الأمر و بقیة اللّه.
[۱۶] حیاة الامام المهدی، قرشی، ج۱، ص۲۷، باقر شریف، قم، ۱۴۱۷هـ ۱۹۹۶م.


مادر حضرت مهدی

[ویرایش]

مادر حضرت، کنیزی است از تبار حواریون عیسی (علیه‌السلام)، موسوم به نرجس خاتون . در برخی نقل‌ها از وی با نام‌هایی چون: ریحانه، سوسن و صیقل نیز یاد شده است
[۱۹] الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۴۱، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
اما در روایت معروف جناب حکیمه، امام عسکری (علیه‌السلام) ایشان را با نام نرجس یاد نموده است.
 

دلایل امامت امام مهدی

[ویرایش]

دلایل فراوانی از طریق نقل و عقل، بر اثبات امامت امام مهدی (علیه‌السلام) وجود دارد و در منابع کلامی و حدیثی، تفصیلاً بیان شده است.

← احادیث دال بر ضرورت امام


فریقین از پیامبر اکرم
[۲۱] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
به طور متواتر احادیث دال بر ضرورت وجود امام و خلیفه بعد از پیامبر
[۲۲] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
را نقل کرده اند، نظیر حدیث: «من مات و لیس له امام مات میتة الجاهلیة»،
[۲۳] الإمامة والتبصره، ص ۳۲، ج۱، ص۱۵۴، المحاسن، برقی، احمد بن محمد بن خالد، ۲۷۴هـ، تحقیق: سید جلال الدین حسنی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۰ق ـ ۱۳۳۰ش.
«من مات ولم یکن فی عنقه بیعة مات میتة الجاهلیة
[۲۴] صحیح مسلم، قشیری، ج۶، ص۲۲، نیشابوری، مسلم بن حجاج، ۲۶۱هـ، دارالفکر، بیروت، لبنان.
[۲۵] الفصول المختاره، شریف مرتضی، ج۱، ص۲۴۵، علی بن الحسین، تحقیق: نورالدین جعفران، دارالمفید، بیروت، ۱۴۱۴ق ـ ۱۹۹۳م.
هر کس بمیرد در حالی که امامی ندارد و یا بیعتی از امام حقی در گردن نداشته باشد، او با مرگ جاهلیت از دنیا رفته است».
بر اساس این احادیث، اصل ضروری بودن امام و جانشین پیامبر
[۲۶] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
در هر دوره و زمانی، مورد اتفاق همه فرق اسلامی اعم از شیعه و سنی است.

← نصوص


در احادیث دیگر، پیامبر
[۲۷] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
از بیان مصادیق امامت و خلافت سخن به میان آورده و در موارد فراوانی امامان و جانشینان بعد از خود را معرفی کرده است.
در این نوع احادیث، تعداد امامان و جانشینان پیامبر
[۲۸] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
دوازده نفر و آخرین آنان امام مهدی (علیه‌السلام) ذکر شده است، نظیر حدیث : «الأئمة بعدی اثنا عشر أوّلهم علی بن ابوطالب وآخرهم القائم، هم خلفائی وأوصیائی وأولیائی وحجج اللّه علی امّتی بعدی المقّر لهم مؤمن والمنکر لهم کافر
[۳۰] کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۲۳، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
[۳۱] مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
امامان بعد از من دوازده نفرند نخستین آنان علی بن ابوطالب و آخرین آنان قائم امام مهدی (علیه‌السلام) است، اینها جانشینان و اوصیای من و حجت های الهی بر امت من بعد از من اند. هر کس به امامت آنان اعتراف کند مؤمن است و هر کس امامت آنان را انکار نماید کافر است».
در برخی موارد، تک تک امامان دوازده ‌ ‌گانه با خصوصیات اسمی آنان ذکر شده است
[۳۲] الامالی، صدوق، ج۱، ص۷۳۸، ابوجعفر محمد بن علی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷هـ.
[۳۳] الاحتجاج، طبرسی، ج۱، ص۸۷، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
و در بیش‌تر موارد این گونه آمده است: «الأئمة بعدی اثناعشر تسعة من صلب الحسین تاسعهم قائمهم».
[۳۴] مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
[۳۵] کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۳۹، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.

در تعداد دیگری از این نوع احادیث، عصمت و طهارت امامان و جانشینان پیامبر
[۳۶] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
نیز بیان شده است، مثل حدیث نبوی : «یخرج من صلب الحسین تسعة من الأئمة معصومون مطهرون ومنهم مهدی هذه الأُمّة الذی یقوم بالدین فی آخر الزمان».
[۳۷] کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۱۳۵، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
[۳۸] غایة المرام وحجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام، بحرانی، ج۲، ص۵، سید هاشم، ۱۱۰۷هـ، تحقیق سید علی عاشور.
در این احادیث نبوی، ضمن این‌که تعداد امامان و اوصاف آنان، مورد اشاره قرار گرفته، امام مهدی (علیه‌السلام) به عنوان آخرین امام و جانشین پیامبر
[۳۹] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
ذکر شده است.

← قاعده سبر و قاعده تقسیم


با روش عقلی استفاده از قاعده سبر و تقسیم نیز ثابت می‌شود که مقتضای ادله امامت و ویژگی های آن، صرفاً با دیدگاه شیعه امامیه اثناعشری که معتقد به امامت بالفعل امام مهدی (علیه‌السلام) به عنوان آخرین امام هستند قابل تطبیق است و در هیچ‌یک از فرق اسلامی دیگر اعم از اهل سنت و فرق شیعی دیگر، مصداق دیگری پیدا نمی‌شود، زیرا دیدگاه اهل سنت به دلیل عدم اعتقاد به عصمت امام و خلیفه پیامبر،
[۴۰] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
نمی تواند خاستگاه دلایل عقلی و نقلی امامت را که در علم کلام در باب امامت عامه از آن بحث شده است برآورده سازد، به همین جهت این دیدگاه غیر قابل پذیرش و مردود است.
افزون بر این‌که اهل سنت در شرایط کنونی نمی‌توانند کسی را به عنوان امام و خلیفه پیامبر
[۴۱] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
معرفی کنند، در حالی که دلایل عقلی و نقلی لزوم وجود امام و خلیفه عام است و شامل همه زمان‌ها می‌شود.
 

← ادله امامت و مهدویت


همچنین ادله امامت و مهدویت ، دیدگاه سایر فرق شیعی نظیر: کیسانیه ، زیدیه ، اسماعیلیه ، واقفیه و... ـ را باطل می‌سازد، زیرا اولاً، افرادی مثل: محمد حنفیه که فرقه کیسانیه مدعی امامت ایشان‌اند و زید بن علی (علیه‌السلام) که فرقه زیدیه وی را امام می‌دانند و اسماعیل بن جعفر (علیه‌السلام) که فرقه اسماعیلیه قائل به امامت وی‌اند هیچ‌کدام خود ادعای امامت نکرده‌اند و همچنین دلیلی بر عصمت آنان وجود ندارد، بلکه فرقه های یاد شده چنین نسبتی را به آنان داده اند.
ثانیاً، هیچ دلیلی بر حیات کنونی آنان وجود ندارد.
ثالثاً، ادعای فرقه های یاد شده و نیز ادعای کسانی که بر امامت یکی از ائمه دیگر توقف کرده اند، مثل: ناووسیه ، که امام صادق (علیه‌السلام) را آخرین امام می‌پندارند و واقفیه که قائل به مهدویت امام کاظم‌اند و... با احادیث متواتر نبوی در مورد امامان بعد از خود، سازگار نمی‌باشد.

←← احادیث پیامبر


در این احادیث، پیامبر
[۴۲] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
با تأکید بر دوازده نفر از امامان بعد از خود، امام مهدی (علیه‌السلام) را آخرین آنان ذکر کرده است که پیش از این اشاره شد. در چندین مورد دیگر نیز پیامبر
[۴۳] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
ضمن اشاره به دوازده نفر بودن امامان بعد از خود، نه نفر آنان را از نسل حسین (علیه‌السلام) ذکر نموده است، که نهمین آنان مهدی است، مثل حدیث : «الأئمة بعدی اثنا عشر تسعة من صلب الحسین تاسعهم قائمهم ألا أنّ مثلهم فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجی و مَن تخلف عنها هلک»
[۴۴] مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
[۴۵] کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۳۹، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.

و احادیث دیگری مشابه آن‌که همگی با دیدگاه امامیه اثنا عشری قابل تطبیق اند، چون فقط امامیه معتقد به امامت امامان دوازده ‌ ‌گانه‌اند و امام مهدی (علیه‌السلام) را دوازدهمین امام می‌دانند که هم اکنون زنده و حاضر است و در پرده غیبت به سر می‌برد، تا زمانی که اراده الهی بر ظهورش تعلق گیرد.

←← احادیث اهل بیت


علاوه بر احادیث نبوی ، احادیث زیادی از امیرمؤمنان (علیه‌السلام) و سایر امامان معصوم (علیهم‌السلام نقل شده است که هر کدام در موارد متعددی امام مهدی را به عنوان دوازدهمین امام و آخرین وصی پیامبر
[۴۶] مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
معرفی کرده اند
[۴۸] جامع الأثر فی امامة الأئمة الاثنی عشر، آل طه، ج۱، ص۴۳۵، سید حسن، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۴ق.
از جمله خود امام حسن عسکری (علیه‌السلام) بارها فرزندش مهدی (علیه‌السلام) را آخرین امام و جانشین بعد از خود ذکر کرده است.
عثمان بن سعید عمری ، نماینده ویژه امام عسکری (علیه‌السلام) نقل می‌کند که ما در حضور امام حسن عسکری (علیه‌السلام) بودیم، از حضرت سؤال شد که یابن رسول اللّه! چه کسی بعد از شما امام و حجت الهی است؟ حضرت پاسخ داد: «ابنی محمد هو الإمام والحجة بعدی من مات ولم یعرفه مات میتة الجاهلیة
[۵۰] وسائل الشیعه، حر عاملی، ج۱۶، ص۲۴۶، محمد بن الحسن، ۱۱۰۴هـ، تحقیق محمد رازی وابوالحسن الاشعری، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت.
فرزندم محمد ـ نام اصلی حضرت حجت ـ او امام و حجت بعد از من است، هر کس بمیرد، در حالی که او را به عنوان امام نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است».
 

← توقیعات


امام مهدی (علیه‌السلام)، گرچه به دلیل خوف و خفقان به وجود آمده از سوی دستگاه خلافت وقت که منجر به پنهان زیستی و غیبت حضرت از انظار عمومی شد، جلسات مباحثه و مناظره علمی با کسی نداشته است، با این حال، بعد از شهادت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) شیعیان از طریق نواب خاص امام عصر (عج)، پرسش های شرعی و شبهات اعتقادی خود را از محضر امام (علیه‌السلام) استفتا می‌نموده و پاسخ خود را کتباً از ناحیه حضرت دریافت می‌کرده اند، که اصطلاحاً به آن توقیع گفته می‌شود.
در برخی از این توقیعات پرسش های اعتقادی و کلامی شیعیان پاسخ داده شده است، مسائلی چون: توحید در خالقیت ، تأکید بر مقام عبودیت ائمه (علیهم‌السلام) و نفی غلو در مورد امامان معصوم،
[۵۱] الاحتجاج، طبرسی، ج۲، ص۲۸۵، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
[۵۲] الاحتجاج، طبرسی، ج۲، ص۲۸۹، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
ضرورت وجود حجت الهی در زمین، قضا و قدر ، انتصابی بودن مقام امامت، نقش امام در عالم خلقت،
[۵۴] الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۸۵، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
جایگاه امامت و اوصاف و ویژگی های امام،
[۵۵] الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۸۸، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
رد منکران امامت امام عصر (عج)، فلسفه غیبت ، فواید امام غائب و... از جمله موضوعاتی است که در این توقیعات، حضرت به آن پرداخته است.

فهرست منابع

[ویرایش]

• الاحتجاج، طبرسی، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
• الارشاد من معرفة حجج اللّه علی العباد، مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
• الامالی، صدوق، ابوجعفر محمد بن علی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷هـ.
• الامامة والتبصرة عن الحیرة، ابن بابویه قمی، ابوالحسین علی بن الحسین، ۳۲۹هـ، مدرسة الامام المهدی، قم، ۱۴۰۴ـ ۱۳۶۳.
• بحارالانوار، مجلسی، محمد باقر، ۱۱۱۱هـ، تحقیق: محمدباقر البهبودی، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت ۱۴۰۳ق ـ ۱۹۸۳م.
• جامع الأثر فی امامة الأئمة الاثنی عشر، آل طه، سید حسن، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۴ق.
• حیاة الامام المهدی، قرشی، باقر شریف، قم، ۱۴۱۷هـ ۱۹۹۶م.
• خورشید مغرب، حکیمی، محمدرضا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۰.
• صحیح مسلم، قشیری، نیشابوری، مسلم بن حجاج، ۲۶۱هـ، دارالفکر، بیروت، لبنان.
• غایة المرام وحجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام، بحرانی، سید هاشم، ۱۱۰۷هـ، تحقیق سید علی عاشور.
• الغیبه، نعمانی، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
• الغیبة، طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، ۴۶۰هـ، تحقیق: عبداللّه الطهرانی وعلی احمد الناصح، مؤسسة المعارف الاسلامیه، قم، ۱۴۱۱هـ.
• الفصول المختاره، شریف مرتضی، علی بن الحسین، تحقیق: نورالدین جعفران، دارالمفید، بیروت، ۱۴۱۴ق ـ ۱۹۹۳م.
• کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
• کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶هـ.
• المحاسن، برقی، احمد بن محمد بن خالد، ۲۷۴هـ، تحقیق: سید جلال الدین حسنی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۰ق ـ ۱۳۳۰ش.
• مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
• وسائل الشیعه، حر عاملی، محمد بن الحسن، ۱۱۰۴هـ، تحقیق محمد رازی وابوالحسن الاشعری، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت.
• ینابیع المودة، قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ۱۲۹۴هـ، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان.
• العمده.
• در انتظار ققنوس.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۲۷، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۲. الارشاد من معرفة حجج اللّه علی العباد، مفید، ج۱، ص۳۴۶، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۳. الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۱۴۱، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
۴. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۵. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۲۷، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۶. بحارالانوار، مجلسی، ج۵۲، ص۲۶، محمد باقر، ۱۱۱۱ه، تحقیق:محمدباقر البهبودی، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت ۱۴۰۳ق ۱۹۸۳م.    
۷. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۲۷، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۸. در انتظار ققنوس، ص ۱۸۹ـ ۱۹۹.
۹. خورشید مغرب، حکیمی، ج۱، ص۷۵ـ ۱۳۶، محمدرضا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۰.
۱۰. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۱۱. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۱۲. مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
۱۳. ینابیع المودة، قندوزی، ج۱، ص۴۹۱، سلیمان بن ابراهیم، ۱۲۹۴هـ، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان.
۱۴. العمده، ج۱، ص۴۳۳.
۱۵. الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۹۹، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
۱۶. حیاة الامام المهدی، قرشی، ج۱، ص۲۷، باقر شریف، قم، ۱۴۱۷هـ ۱۹۹۶م.
۱۷. بحارالانوار، مجلسی، ج۵۱، ص۴۲، محمد باقر، ۱۱۱۱ه، تحقیق:محمدباقر البهبودی، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت ۱۴۰۳ق ۱۹۸۳م.    
۱۸. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۳، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۱۹. الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۴۱، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
۲۰. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۲۴، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۲۱. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۲۲. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۲۳. الإمامة والتبصره، ص ۳۲، ج۱، ص۱۵۴، المحاسن، برقی، احمد بن محمد بن خالد، ۲۷۴هـ، تحقیق: سید جلال الدین حسنی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۰ق ـ ۱۳۳۰ش.
۲۴. صحیح مسلم، قشیری، ج۶، ص۲۲، نیشابوری، مسلم بن حجاج، ۲۶۱هـ، دارالفکر، بیروت، لبنان.
۲۵. الفصول المختاره، شریف مرتضی، ج۱، ص۲۴۵، علی بن الحسین، تحقیق: نورالدین جعفران، دارالمفید، بیروت، ۱۴۱۴ق ـ ۱۹۹۳م.
۲۶. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۲۷. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۲۸. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۲۹. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۲۵۹، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۳۰. کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۲۳، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
۳۱. مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
۳۲. الامالی، صدوق، ج۱، ص۷۳۸، ابوجعفر محمد بن علی، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷هـ.
۳۳. الاحتجاج، طبرسی، ج۱، ص۸۷، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
۳۴. مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
۳۵. کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۳۹، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
۳۶. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۳۷. کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۱۳۵، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
۳۸. غایة المرام وحجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام، بحرانی، ج۲، ص۵، سید هاشم، ۱۱۰۷هـ، تحقیق سید علی عاشور.
۳۹. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۰. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۱. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۲. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۳. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۴. مناقب آل ابوطالب، ابن شهر آشوب، ج۱، ص۲۵۴، مشیرالدین ابوعبداللّه محمد بن علی، ۵۸۸هـ، محقق: لجنة من أساتذة النجف الأشرف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۶ق ـ ۱۹۵۶م.
۴۵. کفایة الاثر فی النص علی الامامة الاثنی عشر، الخزاز القمی الرازی، ج۱، ص۳۹، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی، قرن۴، تحقیق: حسینی کوهکمری خوئی، انتشارات بیدار، قم.
۴۶. مفید، محمد بن نعمان، ۴۱۳هـ، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ه.
۴۷. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۲۸۸، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۴۸. جامع الأثر فی امامة الأئمة الاثنی عشر، آل طه، ج۱، ص۴۳۵، سید حسن، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۴ق.
۴۹. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۰۹، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۵۰. وسائل الشیعه، حر عاملی، ج۱۶، ص۲۴۶، محمد بن الحسن، ۱۱۰۴هـ، تحقیق محمد رازی وابوالحسن الاشعری، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت.
۵۱. الاحتجاج، طبرسی، ج۲، ص۲۸۵، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
۵۲. الاحتجاج، طبرسی، ج۲، ص۲۸۹، ابومنصور احمد بن علی، متوفی ۵۴۸هـ، تحقیق: سید محمدباقر خراسانی، دارالنعمان للطباعة والنشر، نجف، ۱۳۸۶هـ، ۱۹۶۶م.
۵۳. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۵۱۱، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    
۵۴. الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۸۵، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
۵۵. الغیبه، نعمانی، ج۱، ص۲۸۸، ابوزینب محمد بن ابراهیم، ۳۸۰هـ، تحقیق: فارس حسون کریم، قم، ۱۴۲۲هـ.
۵۶. کمال الدین وتمام النعمة، صدوق، ج۱، ص۴۱۰، محمد بن علی، تحقیق علی اکبر غفاری، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۶ه.    


منابع

[ویرایش]
دانشنامه کلام اسلامی، مؤسسه امام صادق(ع)، برگرفته از مقاله «امامت امام مهدی»، شماره ۸۰.    






جعبه ابزار