امیرحیدر بلگرامی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بِلْگْرامی‌، امیرحیدر (۱۶۵-۲۱۷ق‌/۷۵۲-۸۰۲م‌)، پسر نورالحسین و نواده میر غلامعلی آزادِ شاعر، فقیه حنفی‌ ، تاریخ نگار، شاعر و نحوی شبه قاره‌ است.


زندگی

[ویرایش]

وی در بلگرام زاده شد و در کودکی پدر خود را از دست داد.
امیرحیدر در راه سفر از کلکته به عظیم‌آباد در مرشدآباد درگذشت.
[۱] علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
وی فرزندی به نام امیرحسن ‌داشت که مؤلف کتابی به زبان فارسی‌، موسوم به المداخل و المخارج است که نسخه‌ای از آن موجود است.
[۲] آقابزرگ‌، الذریعه، ج۱، ص۳۵.
احفاد و اعقاب امیرحیدر به مذهب تشیع گرویدند و هم‌اکنون در دکن و پاکستان زندگی می‌کنند.
[۳] اردو دائره معارف اسلامیه‌، پنجاب‌/ لاهور، ج۱، ص۶، ۳۸۴ق‌/ ۹۶۴م‌.


اساتید

[ویرایش]

آموزش‌های ابتدایی را نزد سید محمد متخلص به شاعر بلگرامی (د ۱۸۵ق‌/۷۷۱م‌) در زادگاه خود فرا گرفت‌؛ سپس‌در ۱۷۹ق‌/۷۶۵م‌ نیایش وی را نزد خود به اورنگ‌آباد فرا خواند و به‌آموزش و پرورش او پرداخت.
[۴] علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.

امیرحیدر در اورنگ‌آباد نزد نورالهدی اورنگ‌آبادی (د ۲۱۰ق‌/ ۷۹۵م‌) و حکیم عبدالسلام برهان پوری (د۱۹۲ق‌/۷۷۸م) دانش اندوخت
[۵] عبدالحی‌، نزهه الخواطر، ج۱، ص۳، حیدرآباد دکن‌، ۳۹۹ق‌/۹۷۹م‌.
و در زبان عربی و فارسی و اقسام نثر و نظم مهارت یافت.
[۶] افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.


فعالیت‌ها

[ویرایش]

از طرف کمپانی هند شرقی در دادگاه عالی دارالاماره کلکته مفتی و قاضی کل شد و سال‌ها در این سمت ماند.
[۷] افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.
[۸] حبیب‌الرحمان‌، حکیم‌، ثلاثه غساله‌، ترجمه و تعلیقات عارف نوشاهی‌، ج۱، ص۲۰، لاهور، ۹۹۵م‌.


ویژگی‌ها

[ویرایش]

وی در فقه و قضا دستی قوی داشت و مردی متدین و دادگر به شمار می‌رفت.
[۹] افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.
[۱۰] علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
[۱۱] خلیل‌، علی ابراهیم‌، صحف ابراهیم‌، به کوشش عابد رضا بیدار، ج۱، ص۴، پتنه‌، ۹۷۸م‌.
[۱۲] ملکاپوری‌، محمد، عبدالجبارخان‌، محبوب الزمن تذکره شعرای دکن‌، ج۱، ص۱۸-۱۹، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۳ق‌.


آثار

[ویرایش]

نوشته‌های امیرحیدر همگی به زبان فارسی است :
۱. رساله در احکام عشر و خراج مالکان زمین و بیان عاشر، از دیدگاه فقه اسلامی که در ۲۰۷ق‌/۷۹۳م تألیف کرد و همان سال در کلکته به طبع رسید. ترجمه انگلیسی این کتاب در مجموعه «رسائل‌شرقی‌ » در۲۱۲ق‌/۷۹۷م در همان‌جا چاپ شد.
۲. تحقیق‌الاصطلاحات‌ ، فرهنگ‌نامه‌ای الفبایی، مشتمل بر واژه‌ها و اصطلاحات ادبی و عرفانی و کلامی‌، همراه با نام و مختصری از احوال برخی شاعران. پاره‌ای از تعابیر کنایی و استعاری رسوم و شعائر ایرانی و هندی این اثر جالب است. منابع این فرهنگ دیوان‌های استادان شعر فارسی‌، محاورات مردم و شنیده‌های مؤلف از آزاد بلگرامی‌است‌. در این فرهنگ برای هر اصطلاح‌ ، شاهد شعری هم ذکر گردیده‌، و معنای آن با معنا یا معانی مندرج در فرهنگ‌نامه‌های مشابه سنجیده شده است. نسخه‌ای از این کتاب در تهران نگهداری می‌شود.
[۱۳] شورا، خطی‌، ج۱، ص۵۵۴.

۳. دیوان‌ . امیرحیدر به فارسی شعر می‌سروده‌، و «امیر» تخلص می‌کرده است. آزاد بلگرامی در بیاض خود (خطی‌، شم ۴۰ فارسی‌، لکهنو، کتابخانه ندوه‌العلماء) اشعار او را ثبت کرده است‌. در تذکره‌های شعرا نیز نمونه کلام او آمده است.
[۱۴] علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
[۱۵] ملکاپوری‌، محمد، عبدالجبارخان‌، محبوب الزمن تذکره شعرای دکن‌، ج۱، ص۱۹، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۳ق‌.

۴. رقعات‌ حیدر ، نسخه خطی آن موجود در کتابخانه آصفیه‌ است.
[۱۶] فهرست کتب عربی‌، فارسی و اردو، مخزونه کتب‌خانه آصفیه، سرکار عالی‌، ج۱، ص۲۴، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۲ق‌.

۵. سوانح اکبری‌ ، در تاریخ اکبر پادشاه از تولد تا سال ‌۴ جلوس او مطابق با ۸۷ق‌/۵۷۹م‌ است. عمده مطالب آن بر اساس اکبرنامه ابوالفضل علامی‌ ، و دیگر آثاری چون منتخب التواریخ بدائونی‌ ، و اکبرنامه الله‌داد قاضی و تاریخ فرشته نگاشته شده است‌. نسخه خطی این کتاب در لندن نگهداری می‌شود.
۶. کلمات‌ النبیل‌ فی‌ شرح‌ انشاء میر عبدالجلیل‌ ، در ۱۸۶ق‌/۷۷۲م‌ در شرح‌ آیات‌ قرآنی‌ و کلمات‌ دشوار کتاب‌ انشاء عبدالجلیل‌ بلگرامی‌ (د ۱۳۸ق‌/۷۲۶م‌) نگاشته‌ شد. این‌ کتاب‌ در ۲۶۹ق‌/۸۵۳م‌ در کانپور به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
۷. منتخب‌ الصرف‌ ، در دستور زبان‌ عربی‌. گزیده آن‌ به‌ کوشش‌ رولاندسن‌ در ۲۴۳ق‌/۸۲۷م‌ در مدرس‌ طبع‌ شده‌ است‌.
۸. منتخب‌ النحو ، در اقسام‌ اسم‌ و فعل‌ و حرف‌ در زبان‌ عربی‌. این‌ کتاب‌ در ۲۱۴ق‌/۷۹۹م‌ تألیف‌، و در ۲۹۲ق‌/۸۷۵م‌ در مدرس‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آقابزرگ‌، الذریعه.
(۲) اردو دائره معارف اسلامیه‌، پنجاب‌/ لاهور، ۳۸۴ق‌/ ۹۶۴م‌.
(۳) افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، لاهور، ۹۶۳م‌.
(۴) حبیب‌الرحمان‌، حکیم‌، ثلاثه غساله‌، ترجمه و تعلیقات عارف نوشاهی‌، لاهور، ۹۹۵م‌.
(۵) خلیل‌، علی ابراهیم‌، صحف ابراهیم‌، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه‌، ۹۷۸م‌.
(۶) شورا، خطی‌.
(۷) عبدالحی‌، نزهه الخواطر، حیدرآباد دکن‌، ۳۹۹ق‌/۹۷۹م‌.
(۸) علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
(۹) فهرست کتب عربی‌، فارسی و اردو، مخزونه کتب‌خانه آصفیه، سرکار عالی‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۲ق‌.
(۱۰) ملکاپوری‌، محمد، عبدالجبارخان‌، محبوب الزمن تذکره شعرای دکن‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۳ق‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
۲. آقابزرگ‌، الذریعه، ج۱، ص۳۵.
۳. اردو دائره معارف اسلامیه‌، پنجاب‌/ لاهور، ج۱، ص۶، ۳۸۴ق‌/ ۹۶۴م‌.
۴. علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
۵. عبدالحی‌، نزهه الخواطر، ج۱، ص۳، حیدرآباد دکن‌، ۳۹۹ق‌/۹۷۹م‌.
۶. افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.
۷. افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.
۸. حبیب‌الرحمان‌، حکیم‌، ثلاثه غساله‌، ترجمه و تعلیقات عارف نوشاهی‌، ج۱، ص۲۰، لاهور، ۹۹۵م‌.
۹. افسوس‌، میر شیر علی‌، آرایش محفل‌، به کوشش کلب علی خان فائق‌، ج۱، ص۵۹-۶۰، لاهور، ۹۶۳م‌.
۱۰. علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
۱۱. خلیل‌، علی ابراهیم‌، صحف ابراهیم‌، به کوشش عابد رضا بیدار، ج۱، ص۴، پتنه‌، ۹۷۸م‌.
۱۲. ملکاپوری‌، محمد، عبدالجبارخان‌، محبوب الزمن تذکره شعرای دکن‌، ج۱، ص۱۸-۱۹، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۳ق‌.
۱۳. شورا، خطی‌، ج۱، ص۵۵۴.
۱۴. علی حسن خان‌، صبح گلشن‌، ج۱، ص۹، بهوپال‌، ۲۹۵ق‌.
۱۵. ملکاپوری‌، محمد، عبدالجبارخان‌، محبوب الزمن تذکره شعرای دکن‌، ج۱، ص۱۹، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۳ق‌.
۱۶. فهرست کتب عربی‌، فارسی و اردو، مخزونه کتب‌خانه آصفیه، سرکار عالی‌، ج۱، ص۲۴، حیدرآباد دکن‌، ۳۳۲ق‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بلگرامی، امیرحیدر»، ج۱۲، ص۵۰۵۳.    






جعبه ابزار