بصیرت در عرفان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بصیرت قوه‌ای است از آنِ قلبی که به نور قدسی منور شده و قلب به واسطه آن، حقایق و بَواطن اشیا را می‌بیند؛ همچون چشم برای نفس که نفس به وسیله آن، صور و ظواهر اشیا را مشاهده می‌کند.


دیدگاه حکما

[ویرایش]

حکما بصیرت را قوه عقل نظری و قوه قدسی نامیده اند.
[۱] عبدالرزاق کاشی، اصطلاحات الصوفیة، ج۱، ص۳۷ـ ۳۸، چاپ محمد کمال ابراهیم جعفر، مصر ۱۹۸۱.
[۲] علی بن محمد جرجانی ، التعریفات ،ص ۶۰، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.


دیدگاه صوفیان

[ویرایش]

صوفیان جز چشم ظاهر، به دیده دیگری که بصیرت نام دارد قایل‌اند که پس از مجاهدات و ریاضات بسیار با عنایت الهی، در باطن سالک پدید می‌آید تا به وسیله آن بتواند عالم غیب و مظاهر آن را مشاهده و حقایق ازلی را ادراک کند
[۳] حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۵۷۹ـ۵۸۰،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش ؛
همانطور که چشم سر بدون نور، قادر به رؤیت عالم حسّ و شهادت نیست، چشم باطن یا بصیرت نیز نمی‌تواند بدون انوار مخصوص خود، عالم غیب و عقول را مشاهده کند. از این انوار مانند نور تجلّی، نور الهام، نور وحی و نور کشف به نور الله تعبیر شده است
[۴] حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۵۷۹ـ۵۸۰،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش ؛
لذا صوفیان، کشف و شهود را، بدون بصیرت ناممکن می‌دانند.
[۵] محمدبن حسین سلمی ، درجات المعاملات ،ج ۱، ص ۴۹۳، چاپ احمد طاهری عراقی ، در مجموعة آثار ابوعبدالرحمن سلمی ، ج ۱، گردآوری نصرالله پورجوادی ،تهران ۱۳۶۹ ش .
[۶] عبدالرحمان بن احمد جامی ، نقد النصوص فی شرح الفصوص ،ص ۱۳۳، چاپ ویلیام چیتیک ، تهران ۱۳۵۶ ش .
[۷] کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیات ، در ابن عربی ، التجلیات الالهیة ، ص ۳۱۱،چاپ عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۶۷ ش.
به نظر آنان بسیاری از حقایق فقط با دیده دل، دیده می‌شود، مثل ادراک (شهودیِ) حق، و این غیر از طریق استدلال است.
[۸] محمدبن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۶۶، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ ش.
ادراک معانی و اسرار (عرفانی) جز به قوه بصیرت یا دیده دل میسر نمی‌شود، و ازاین‌رو طالب دیدار باید دیده‌ای غیر از دیده سر طلب کند.
[۹] محمدبن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۴۳، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ ش.
این بیت حافظ
[۱۰] شمس الدین محمد حافظ، حافظ، چاپ سایه، تهران ۱۳۷۳ ش.
که دیدن روی ترا دیده جان بین باید/ وین کجا مرتبه چشم جهان بین من است؛اشاره به همین نکته است.

نظر مولوی

[ویرایش]

مولوی بصیرت و بینش را برتر از عقل و قیاس ، و روشنگریِ آن را بمراتب بیش از عقل و اعمال آن می‌داند.
[۱۱] صادق گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ج۲، ص۳۰۹، تهران ۱۳۶۷ ش.
او می‌گوید: جان شو و از راه جان، جان را شناس/ یار بینش شو نه فرزند قیاس.
[۱۲] جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، ج۲، ص۱۸۲، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ ش.
به گفته عبدالرزاق کاشی در شرح منازل السائرین
[۱۳] عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین، ج۱، ص۳۳۶ـ۳۴۲، چاپ محسن بیدارفر، قم ۱۳۷۲ ش.
بصیرت عقل منور به نور قدس است که از دلیل و برهان بی نیاز است زیرا حق را بیّن و مکشوف می‌بیند و با نفی و طرد باطل، رهاننده انسان از حیرت است. آخرین مرتبه از مراتب سه گانه آن سرچشمه معرفت و دریافت کننده اشارت و ظاهرکننده فراست است.

رسیدن به توحید ذاتی

[ویرایش]

نیل به توحید ذاتی و شهود وجود واحدی که از همه اعتبارات، مجرد است، جز با عمل صالح و بصیرت ممکن نیست
[۱۴] حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۱۲۶،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش .
به گفته شارح گمنام عبهرالعاشقین، تمامی دایره عرفان در این شیوه است که عارف با بصیرت روح ، قدیم را در تجلی قدیم و همو را با بصر صورت، در حادثات ببیند.
[۱۵] روزبهان بقلی، کتاب عبهرالعاشقین، ج۱، ص۱۹۳، چاپ هنری کربین و محمد معین، تهران ۱۳۶۰ ش.
فرغانی نیز می‌گوید: حقیقتِ جمعِ تجلی جمالی و جلالی با اتحاد بصر و بصیرت ممکن است.
[۱۶] سعیدبن احمد فرغانی، مشارق الدراری: شرح تائیة ابن فارض، ج۱، ص۴۲۸، چاپ جلال الدین آشتیانی، مشهد ۱۳۵۷ ش.


مراتب رؤیت

[ویرایش]

خواجه محمد پارسا،
[۱۷] محمدبن محمد پارسا، شرح فصوص الحکم، ج۱، ص۲۸۰، چاپ جلیل مسگرنژاد، تهران ۱۳۶۶ ش.
در بحث از بصیرت برای رؤیت چهار مرتبه قایل است: رؤیت به بصر؛ رؤیت به بصیرت در عالم خیال؛ رؤیت به بصر و بصیرت به وقت تمثل ارواح و رؤیت حقیقی که ادراک حقایق است مجرد از صور حسی. برخی صوفیان ایمان دل را موقوف به بصیرت می‌دانند.
[۱۸] منصوربن اردشیر عَبّادی، صوفی نامه: التصفیة فی احوال المتصوفة، ج۱، ص۱۶۴، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۶۸ ش.


ارباب بصائر

[ویرایش]

در اصطلاحات رایج تصوف ، ارباب بصائر کسانی‌اند که تنها به حقایق اشیا نظر می‌کنند و به حسب توانایی در معرفت حقایق اشیا پنج مرتبه دارند که بالاتر از همه آن‌ها، بر گذشتن از همه مخلوقات و دیدن خالق است.
[۱۹] منصوربن اردشیر عَبّادی، صوفی نامه: التصفیة فی احوال المتصوفة، ج۱، ص۱۶۴، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۶۸ ش.


اهل بهشت

[ویرایش]

ابن عربی ،
[۲۰] ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۵، ص۷۳، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.
اهل بهشت را به چهار صنف تقسیم کرده: ۱. انبیا ؛ ۲. اولیا یعنی کسانی که از روی بصیرت و بیّنه اتباع انبیا هستند؛ ۳. مؤمنان یعنی کسانی که انبیا را تصدیق می‌کنند؛ ۴. عالمان به توحیدِ حق از طریق دلایل عقلی. به نظر او، شب زنده داری و ملازمت ذکر، دیده بصیرت را جلا می‌دهد.
[۲۱] ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۴، ص۲۵۹، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.
و علم، رؤیت با بصیرت است و رؤیت با بصر، طریق حصول علم است.
[۲۲] ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۱، ص۱۹۷ـ ۱۹۸، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن عربی، الفتوحات المکیة، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.
(۲) محمدبن محمد پارسا، شرح فصوص الحکم، چاپ جلیل مسگرنژاد، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۳) شمس الدین محمد حافظ، حافظ، چاپ سایه، تهران ۱۳۷۳ ش.
(۴) روزبهان بقلی، کتاب عبهرالعاشقین، چاپ هنری کربین و محمد معین، تهران ۱۳۶۰ ش.
(۵) منصوربن اردشیر عَبّادی، صوفی نامه: التصفیة فی احوال المتصوفة، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۶) عبدالرزاق کاشی، اصطلاحات الصوفیة، چاپ محمد کمال ابراهیم جعفر، مصر ۱۹۸۱.
(۷) عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین، چاپ محسن بیدارفر، قم ۱۳۷۲ ش.
(۸) سعیدبن احمد فرغانی، مشارق الدراری: شرح تائیة ابن فارض، چاپ جلال الدین آشتیانی، مشهد ۱۳۵۷ ش.
(۹) صادق گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۱۰) محمدبن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۱۱) جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۱۲)علی بن محمد جرجانی ، التعریفات ، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
(۱۳)حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش .
(۱۴)محمدبن حسین سلمی ، درجات المعاملات ، چاپ احمد طاهری عراقی ، در مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی ، ج ۱، گردآوری نصرالله پورجوادی ،تهران ۱۳۶۹ ش .
(۱۵)عبدالرحمان بن احمد جامی ، نقد النصوص فی شرح الفصوص ، چاپ ویلیام چیتیک ، تهران ۱۳۵۶ ش .
(۱۶)کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیات ، در ابن عربی ، التجلیات الالهیة ، چاپ عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۶۷ ش .

پانویس

[ویرایش]
 
۱. عبدالرزاق کاشی، اصطلاحات الصوفیة، ج۱، ص۳۷ـ ۳۸، چاپ محمد کمال ابراهیم جعفر، مصر ۱۹۸۱.
۲. علی بن محمد جرجانی ، التعریفات ،ص ۶۰، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۳. حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۵۷۹ـ۵۸۰،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش ؛
۴. حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۵۷۹ـ۵۸۰،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش ؛
۵. محمدبن حسین سلمی ، درجات المعاملات ،ج ۱، ص ۴۹۳، چاپ احمد طاهری عراقی ، در مجموعة آثار ابوعبدالرحمن سلمی ، ج ۱، گردآوری نصرالله پورجوادی ،تهران ۱۳۶۹ ش .
۶. عبدالرحمان بن احمد جامی ، نقد النصوص فی شرح الفصوص ،ص ۱۳۳، چاپ ویلیام چیتیک ، تهران ۱۳۵۶ ش .
۷. کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیات ، در ابن عربی ، التجلیات الالهیة ، ص ۳۱۱،چاپ عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۶۷ ش.
۸. محمدبن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۶۶، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ ش.
۹. محمدبن یحیی لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۴۳، چاپ محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ ش.
۱۰. شمس الدین محمد حافظ، حافظ، چاپ سایه، تهران ۱۳۷۳ ش.
۱۱. صادق گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ج۲، ص۳۰۹، تهران ۱۳۶۷ ش.
۱۲. جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، ج۲، ص۱۸۲، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصرالله پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۳. عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین، ج۱، ص۳۳۶ـ۳۴۲، چاپ محسن بیدارفر، قم ۱۳۷۲ ش.
۱۴. حیدربن علی آملی ، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار ، ص ۱۲۶،چاپ هنری کربین و عثمان اسماعیل یحیی ، تهران ۱۳۴۷ ش .
۱۵. روزبهان بقلی، کتاب عبهرالعاشقین، ج۱، ص۱۹۳، چاپ هنری کربین و محمد معین، تهران ۱۳۶۰ ش.
۱۶. سعیدبن احمد فرغانی، مشارق الدراری: شرح تائیة ابن فارض، ج۱، ص۴۲۸، چاپ جلال الدین آشتیانی، مشهد ۱۳۵۷ ش.
۱۷. محمدبن محمد پارسا، شرح فصوص الحکم، ج۱، ص۲۸۰، چاپ جلیل مسگرنژاد، تهران ۱۳۶۶ ش.
۱۸. منصوربن اردشیر عَبّادی، صوفی نامه: التصفیة فی احوال المتصوفة، ج۱، ص۱۶۴، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۱۹. منصوربن اردشیر عَبّادی، صوفی نامه: التصفیة فی احوال المتصوفة، ج۱، ص۱۶۴، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۲۰. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۵، ص۷۳، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.
۲۱. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۴، ص۲۵۹، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.
۲۲. ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج۱، ص۱۹۷ـ ۱۹۸، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۰۵ـ۱۴۱۲.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بصیرت»، شماره۱۴۲۲.    


رده‌های این صفحه : اصطلاحات عرفانی | عرفان




جعبه ابزار