بهرام چوبینذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بهرام چوبین، سپهبد شمال (شهربان آذربایجان و ماد) پسر وهرام گشسب از دودمان مهران، از مردم ری و سردارِ هرمز چهارم (حک :۵۷۹ـ۵۹۰میلادی) بود که بر وی شورید و در زمان خسروپرویز با توطئه او و خُرّاد برزین به دست قلون کشته شد. [۱]


سرگذشت بهرام چوبین در منابع[ویرایش]

سرگذشت بهرام چوبین ظاهراً موضوع داستان تاریخی مستقلی بوده است، زیرا خداینامگ، مأخذ اصلی شاهنامه، منحصر به سرگذشت شاهان بوده و داستان بهرام چوبین باید از منبعی غیر از آن به دست گردآورندگان شاهنامه ابومنصوری و فردوسی رسیده باشد. [۲] [۳] بعلاوه، ابن ندیم از کتابی عربی به نام «بهرام شوس» از جبلة بن سالم بن عبدالعزیز یاد کرده است که از اصلی پهلوی و مفقود ترجمه شده بوده است. [۴] مسعودی [۵] نیز به اثری در شرح کارهای بهرام چوبین اشاره کرده و ابراهیم بیهقی [۶] متذکر شده است که به دستور خسروپرویز، شرح جنگ‌های او را با بهرام چوبین نگاشته بوده‌اند و بنابراین، نمی توانسته از شائبه غرض خالی باشد. [۷] این داستان که به دور از خیال پردازی نبوده، به متون پس از اسلام راه یافته است. [۸] [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳]

داستان بهرام چوبین در شاهنامه[ویرایش]

در شاهنامه داستان بهرام چوبین در حدود چهارهزار بیت را در برمی گیرد. [۱۴] [۱۵] [۱۶] هرمز او را، که سرداری کشیده بالا و لاغر اندام و بدان سبب ملقب به چوبین است، [۱۷] [۱۸] با سپاهی از چهل سالگان، همراه درفش شاهی، به نبرد با ساوه شاه در دشت مرو می‌فرستد. بعد از شکست ساوه شاه، بهرام گنج پرموده، پسر وی، را برای هرمز می‌فرستد. اما آیین گشسب، دبیر هرمز، چنین می‌نماید که بهرام اندکی از آن گنج را فرستاده است. هرمز خشمگین، با فرستادن نامه ای توهین آمیز و دوکدان و جامه ای زنانه، به کنایه بهرام چوبین را تحقیر می‌کند. بهرام سپاه را به داوری می‌خواند و لشکریانش او را به شورش بر ضد هرمز برمی انگیزند. دیدار اسرارآمیز بهرام چوبین با بانویی در کاخ جادو، سردار را دگرگون می‌کند و او با فرستادن خنجرهایی خمیده هرمز را تهدید به شورش می‌کند. بهرام چوبین به ری می‌رود و با زدن سکه به نام خسرو، هرمز را بر پسر بدگمان می‌کند. در پی قتل هرمز به دست بندویه و بسطام، بهرام چوبین در تیسفون بر تخت شاهی می‌نشیند و در نبرد نهروان با شکست خسرو او را وادار به پناه بردن به قیصر روم می‌کند. بهرام چوبین بار دیگر با خسرو که به یاری قیصر سپاهی فراهم آورده در دشت دوک روبرو می‌شود و با وجود دلاوری، در نبرد نهایی، از برابر خسرو می‌گریزد و در راه از پیرزنی که به او نان جوین و «نبیدی تیره» در کدو می‌دهد می‌شنود که از نژادِ شاهی خسرو شکست خورده است.

سرانجام بهرام چوبین[ویرایش]

داستان با شرح دلاوری‌های بهرام چوبین در دربار خاقان ادامه می‌یابد، اما سرانجام با ضربه خنجر ترکی به نام قلون در روز بهرام (سه شنبه)، که به پیشگویی اخترشماران روز مرگ او بوده است، از پا درمی آید. [۱۹] گردویه، خواهر و همسر بهرام، سپاه او را به ایران بازمی گرداند و به همسری خسرو درمی آید [۲۰]

سیمای حماسی بهرام[ویرایش]

داستان بهرام چوبین تنها نقل اطلاعات تاریخی نیست؛. [۲۱] [۲۲] سپردن پرچم رستم به او [۲۳] دخالت عوامل جادویی در جنگ وی با ساوه شاه؛ خواب او به تلقین مرد جادو [۲۴] [۲۵] دیدار او با بانوی اسرارآمیز باغ جادو همه نشان از آن دارد که وی از مرز تاریخ گذشته و سیمایی حماسی یافته است. [۲۶] [۲۷] گفته‌اند که تضاد میان مشروعیت [۲۸] و صلاحیت [۲۹] هسته اصلی مصیبت نامه بهرام چوبین است. [۳۰] [۳۱]

نکته[ویرایش]

گذشته از سرگذشت پیوسته وی در شاهنامه، عناصری از داستان نیز پشتوانه تلمیحات شعر و ادب بوده است. [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵]

مهارت بهرام در سپاهی‌گری[ویرایش]

دلاوریها و مهارت وی در سپاهی‌گری در اندیشه ایرانیان چنان نفوذ کرده بود که تنها داستان پهلوانی‌های رستم از آن بالاتر محسوب می‌شد. [۳۶] ادعای سامانیان در رسیدن نسبشان به او برای کسب مشروعیت در حکومت، [۳۷] [۳۸] [۳۹] از همین روست. همچنین در روایات یهودیان ایران، بهرام چوبین حامی آنان محسوب شده است.

بهرام‌های دیگر در متون تاریخی[ویرایش]

در متون تاریخی و ادبی پس از اسلام نیز از افراد دیگری، چون چند تن از پادشاهان ساسانی [۴۰] [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۴۴] [۴۵] [۴۶] و نیز بهرام، پسر شاه روم، قهرمان داستان «بهرام و گلندام»، [۴۷] سخن رفته است [۴۸] [۴۹] [۵۰] [۵۱] [۵۲]


فهرست منابع[ویرایش]

(۱) ابن بلخی، فارس نامه، چاپ گی لسترنج و رینولد آلن نیکلسون، لندن ۱۹۲۱، چاپ افست تهران ۱۳۶۳ ش.
(۲) ابن ندیم، الفهرست، چاپ ناهدعباس عثمان، دوحه ۱۹۸۵.
(۳) محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، آثار الباقیة عن القرون الخالیه، چاپ زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
(۴) اثیر اخسیکتی، دیوان، چاپ رکن الدین همایونفرخ، تهران ۱۳۳۷ ش.
(۵) مهدی اخوان ثالث، ارغنون، تهران ۱۳۶۱ ش، همو، زمستان، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۶) محمد علی اسلامی ندوشن، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، تهران ۱۳۴۸ ش.
(۷) علی بن محمد انوری، دیوان، ج ۱، چاپ محمد تقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
(۸) محمد بن محمد بلعمی، تاریخ بلعمی: تکمله و ترجمة تاریخ طبری، به تصحیح محمدتقی بهار، چاپ محمد پروین گنابادی، تهران ۱۳۵۳ ش.
(۹) علی بلوکباشی، قهوه خانه های ایران، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۱۰) محمد تقی بهار، بهار و ادب فارسی، چاپ محمد گلبن، تهران ۱۳۵۱ ش.
(۱۱) بهرام و گلندام، متن کردی و ترجمة فارسی، ضبط و ترجمه و توضیح از قادر فتاحی قاضی، تبریز ۱۳۴۷ ش.
(۱۲) لورنس بینیون، ج و س ویلکینسون، و بازیل گری، سیر تاریخ نقاشی ایرانی، ترجمة محمد ایرانمنش، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۱۳) ابراهیم بن محمد بیهقی، المحاسن و المساوی، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره (تاریخ مقدمه ۱۳۸۰/۱۹۶۱).
(۱۴) تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، تهران (تاریخ مقدمه ۱۳۱۴ ش).
(۱۵) احمد تفضلی، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، چاپ ژالة آموزگار، تهران ۱۳۷۶ ش.
(۱۶) مرتضی ثاقب فر، «سوگنامة فرود»، جهان نو، سال ۲۶ (زمستان ۱۳۴۹ـ بهار۱۳۵۰).
(۱۷) عبدالملک بن محمد ثعالبی، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۱۸) پیتر چلکوفسکی، «آیا اپرای توراندوت پوچینی بر اساس کوشک سرخ هفت پیکر نظامی است ؟»، مجلة ایران شناسی، سال ۳، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۰).
(۱۹) حسن بن محمد حسن غزنوی، دیوان، چاپ محمد تقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۲۰) بدیل بن علی خاقانی، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۲۱) بدیل بن علی خاقانی، منشآت خاقانی، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۲۲) جلال خالقی مطلق، «عناصر درام در برخی از داستانهای شاهنامه»، در تن پهلوان و روان خردمند، چاپ شاهرخ مسکوب، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۲۳) محمود بن علی خواجوی کرمانی، دیوان، چاپ احمد سهیلی خوانساری، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۲۴) دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران ۱۳۶۷ ش ـ، ذیل «آل میکال» (از سیدعلی آل داود).
(۲۵) محمد بن احمد دقیقی، دیوان، چاپ محمدجواد شریعت، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۲۶) علی اکبر دهخدا، لغتنامه، زیر نظر محمد معین، تهران ۱۳۲۵ـ۱۳۵۹ ش.
(۲۷) احمد بن داود دینوری، اخبار الطوال، ترجمة محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۲۸) منصور رستگار فسایی، اژدها در اساطیر ایران، شیراز ۱۳۶۵ ش.
(۲۹) منصور رستگار فسایی، فرهنگ نامهای شاهنامه، تهران ۱۳۶۹ـ۱۳۷۰ ش.
(۳۰) محمد امین ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۳۱) عباس زمانی، تأثیر هنر ساسانی در هنر اسلامی، تهران ۱۳۵۵ ش.
(۳۲) سعدالدین وراوینی، مرزبان نامه، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۳۳) محمد قلی سلیم تهرانی، دیوان، چاپ رحیم رضا، تهران ۱۳۴۹ ش.
(۳۴) مجدود بن آدم سنایی، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۹ ش.
(۳۵) هادی سیف، نقاشی قهوه خانه، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۳۶) سیروس شمیسا، فرهنگ تلمیحات، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۳۷) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی، تهران ۱۳۷۲ ش.
(۳۸) ذبیح الله صفا، حماسه سرایی در ایران، تهران ۱۳۵۲ ش.
(۳۹) محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ ۱۹۶۷).
(۴۰) طاهربن محمد ظهیر فاریابی، دیوان، چاپ هاشم رضی، تهران.
(۴۱) علی بن محمود عماد فقیه، پنج گنج، چاپ رکن الدین همایونفرخ، تهران ۱۳۵۶ ش.
(۴۲) عبدالرحمان عمادی، «ورهرام روز و بهرام چوبین رازی در عقاید قدیم»، فرهنگ ایران زمین، ج ۲۶، (بهار۱۳۶۵).
(۴۳) محمد بن محمد عوفی، لباب الالباب، چاپ ادوارد براون و محمد قزوینی، لیدن ۱۹۰۳ـ۱۹۰۶.
(۴۴) ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
(۴۵) حسین فریار، (درباره) «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه»، راهنمای کتاب، سال ۱۲، ش ۹و۱۰ (آذر و دی ۱۳۴۸).
(۴۶) مهدی قریب، بازخوانی شاهنامه: تأملی در زمان و اندیشه فردوسی، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۴۷) آرتور امانوئل کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران ۱۳۵۱ ش.
(۴۸) منوچهر کلانتری، «رزم و بزم شاهنامه در پرده های بازاری ' قهوه خانه ای،»، هنر و مردم، سال ۱۲، ش ۱۳۴ (آذر ۱۳۵۲).
(۴۹) عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۵۰) مجله ایران شناسی، سال ۳، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۰).
(۵۱) مجمل التواریخ و القصص، چاپ محمدتقی بهار، تهران ۱۳۱۸ ش.
(۵۲) محمد جعفر محجوب، «داستان عوامانة هفت پیکر بهرام گور»، مجلة ایران شناسی، سال ۳، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۰).
(۵۳) محمد جعفر محجوب، «شاهنامه و فرهنگ عامه»، مجله ایران شناسی، سال ۲، ش ۲ (تابستان ۱۳۶۹).
(۵۴) مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ رشید یاسمی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۵۵) علی بن حسین مسعودی، مروج الذّهب و معادن الجوهر، چاپ شارل پلاّ، بیروت ۱۹۶۵ـ۱۹۷۹.
(۵۶) احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
(۵۷) هرمز میلانیان، «بینش فلسفی و اخلاقی فردوسی»، در تن پهلوان و روان خردمند، چاپ شاهرخ مسکوب، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۵۸) ناصر خسرو، سفرنامه ناصرخسرو، چاپ نادر وزین پور، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۵۹) حسن بن علی نظام الملک، سیرالملوک (سیاستنامه)، چاپ هیوبرت دارک، تهران ۱۳۵۵ ش.
(۶۰) الیاس بن یوسف نظامی، خسرو و شیرین، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۳۳ ش.
(۶۱) الیاس بن یوسف نظامی، هفت پیکر، چاپ وحید دستگردی، تهران.
(۶۲) تئودور نولدکه، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمة عباس زریاب، تهران (تاریخ مقدمه ۱۳۵۸ ش)،.
(۶۳) سعدالدین وراوینی، مرزبان نامه، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۶۴) هنریک ساموئل نیبرگ، دینهای ایران باستان، ترجمة سیف الدین نجم آبادی، تهران ۱۳۵۹ ش.
(۶۵) احمدبن عبدالوهاب نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره (۱۹۲۳ـ۱۹۵۵).

پانویس[ویرایش]
 
۱. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۱۶۳ـ۱۶۴، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۲. محمد امین ریاحی، فردوسی: زندگی، ج۱، ص۲۸، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ش.
۳. محمد امین ریاحی، فردوسی: زندگی، ج۱، ص۶۰، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ش.
۴. ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۶۰۶، چاپ ناهدعباس عثمان، دوحه ۱۹۸۵.
۵. علی بن حسین مسعودی، مروج الذّهب و معادن الجوهر، ج۱، ص۳۱۸، چاپ شارل پلاّ، بیروت ۱۹۶۵ـ۱۹۷۹.
۶. ابراهیم بن محمد بیهقی، المحاسن و المساوی، ج۱، ص۲۰۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره (تاریخ مقدمه ۱۳۸۰/۱۹۶۱).
۷. محمد علی اسلامی ندوشن، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، ج۱، ص۳۹۶، تهران ۱۳۴۸ ش.
۸. احمد بن داود دینوری، اخبار الطوال، ج۱، ص۱۱۱ـ۱۳۰، ترجمة محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۶ ش.
۹. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۱۷۴ـ۱۸۱، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ ۱۹۶۷).
۱۰. محمد بن محمد بلعمی، تاریخ بلعمی: تکمله و ترجمة تاریخ طبری، ج۲، ص۱۰۷۷ـ۱۰۸۹، به تصحیح محمدتقی بهار، چاپ محمد پروین گنابادی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۱۱. عبدالملک بن محمد ثعالبی، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج۱، ص۴۱۴ـ۴۳۷، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۱۲. ابن بلخی، فارس نامه، ج۱، ص۹۸ـ۱۰۲، چاپ گی لسترنج و رینولد آلن نیکلسون، لندن ۱۹۲۱، چاپ افست تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۳. عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، ج۱، ص۹۰ـ۹۳، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۴. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۱۴ـ۷۰، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۱۵. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۱۰۵، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۱۶. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۱۶۸، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۱۷. برای بحث مبسوط درباره لقب وی رجوع کنید به، حسین فریار، ج۱، ص۶۱۶ـ ۶۱۷، (درباره) «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه»، راهنمای کتاب، سال ۱۲، ش ۹و۱۰ (آذر و دی ۱۳۴۸).
۱۸. برای بحث مبسوط درباره لقب وی رجوع کنید به، عبدالرحمان عمادی، ج۱، ص۴۳۴ـ۴۴۰، «ورهرام روز و بهرام چوبین رازی در عقاید قدیم»، فرهنگ ایران زمین، ج ۲۶، (بهار۱۳۶۵).
۱۹. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۱۶۱ـ۱۶۲، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۲۰. عبدالملک بن محمد ثعالبی، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج۱، ص۴۳۶ـ۴۳۷، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۲۱. بهرام و گلندام، متن کردی و ترجمة فارسی، ضبط و ترجمه و توضیح از قادر فتاحی قاضی، تبریز ۱۳۴۷ ش.
۲۲. منصور رستگار فسایی، اژدها در اساطیر ایران، ج۱، ص۱۵۶ـ ۱۵۹، شیراز ۱۳۶۵ ش.
۲۳. عبدالملک بن محمد ثعالبی، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج۱، ص۴۱۴، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۲۴. محمد جعفر محجوب، «شاهنامه و فرهنگ عامه»، ج۱، ص۲۵۳ـ ۲۵۵، مجله ایران شناسی، سال ۲، ش ۲ (تابستان ۱۳۶۹).
۲۵. محمد جعفر محجوب، «شاهنامه و فرهنگ عامه»، ج۱، ص۲۶۰، مجله ایران شناسی، سال ۲، ش ۲ (تابستان ۱۳۶۹).
۲۶. محمد علی اسلامی ندوشن، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، ج۱، ص۳۹۱، تهران ۱۳۴۸ ش.
۲۷. محمد علی اسلامی ندوشن، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، ج۱، ص۴۰۶ـ ۴۰۸، تهران ۱۳۴۸ ش.
۲۸. سفرنامه ناصرخسرو، چاپ نادر وزین پور، تهران ۱۳۶۷ ش.
۲۹. متن کردی و ترجمة فارسی، ضبط و ترجمه و توضیح از قادر فتاحی قاضی، تبریز ۱۳۴۷ ش.
۳۰. جلال خالقی مطلق، «عناصر درام در برخی از داستانهای شاهنامه»، ج۱، ص۹۰، در تن پهلوان و روان خردمند، چاپ شاهرخ مسکوب، تهران ۱۳۷۴ ش.
۳۱. محمد علی اسلامی ندوشن، زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، ج۱، ص۴۱۶ـ ۴۱۸، تهران ۱۳۴۸ ش.
۳۲. بدیل بن علی خاقانی، منشآت خاقانی، ج۱، ص۲۸۱، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۲ ش.
۳۳. الیاس بن یوسف نظامی، خسرو و شیرین، ج۱، ص۱۶۵، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۳۳ ش.
۳۴. الیاس بن یوسف نظامی، خسرو و شیرین، ج۱، ص۱۸۵، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۳۳ ش.
۳۵. محمد قلی سلیم تهرانی، دیوان، ج۱، ص۱۶۵، چاپ رحیم رضا، تهران ۱۳۴۹ ش.
۳۶. عبدالرحمان عمادی، «ورهرام روز و بهرام چوبین رازی در عقاید قدیم»، ج۱، ص۴۱۲، فرهنگ ایران زمین، ج ۲۶، (بهار۱۳۶۵).
۳۷. محمد امین ریاحی، فردوسی: زندگی، ج۱، ص۳۸، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ش.
۳۸. محمد امین ریاحی، فردوسی: زندگی، ج۱، ص۴۳، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ش.
۳۹. ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی، ج۱، ص۲۰۴، تهران ۱۳۷۲ ش.
۴۰. ابن بلخی، فارس نامه، ج۱، ص۲۰ـ۲۲، چاپ گی لسترنج و رینولد آلن نیکلسون، لندن ۱۹۲۱، چاپ افست تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۱. عبدالملک بن محمد ثعالبی، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج۱، ص۳۱۸ـ۳۲۴، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۴۲. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۲۰۶ـ۲۱۳، متن انتقادی، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۳. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۵۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ ۱۹۶۷).
۴۴. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۶۲، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ ۱۹۶۷).
۴۵. عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، ج۱، ص۶۹، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۶. احمد بن داود دینوری، اخبار الطوال، ج۱، ص۷۸، ترجمة محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۶ ش.
۴۷. بهرام و گلندام، متن کردی و ترجمة فارسی، ج۱، ص۲، ضبط و ترجمه و توضیح از قادر فتاحی قاضی، تبریز ۱۳۴۷ ش.
۴۸. برای دیگر بهرامها رجوع کنید به، ذبیح الله صفا، ج۱، ص۷۹، حماسه سرایی در ایران، تهران ۱۳۵۲ ش.
۴۹. برای دیگر بهرامها رجوع کنید به، ذبیح الله صفا، ج۱، ص۸۳، حماسه سرایی در ایران، تهران ۱۳۵۲ ش.
۵۰. برای دیگر بهرامها رجوع کنید به، عبدالملک بن محمد ثعالبی، ج۱، ص۴۱۱، تاریخ ثعالبی مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ج ۱، ترجمة محمد فضائلی، تهران ۱۳۶۸ ش.
۵۱. برای دیگر بهرامها رجوع کنید به، احمد منزوی، ج۴، ص۲۶۷۱ـ۲۶۷۲، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۵۲. برای دیگر بهرامها رجوع کنید به منصور رستگار فسایی، اژدها در اساطیر ایران، ذیل مادّه، شیراز ۱۳۶۵ ش.


منبع[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بهرام (۱)»، شماره۲۲۳۶.    



جعبه‌ابزار