ترتیب نزولذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سورهای قرآنی که اکنون در دست ماست برخلاف ترتیبی است که بر پیامبر ص نازل شده است یعنی برخی سوره های مدنی در ابتدای قرآن قرار دارد و برخی سوره های مکی در انتهای قرآن کنونی لذا این بحث همیشه در بین دانشمندان مورد مناقشه بوده است


دیدگاه دانشمندان

[ویرایش]

در ترتیب نزول سوره ها روایاتی در دست است که مورد اعتماد بزرگان است وعمدتا از ابن عباس نقل شده است.مانند روایتی که احمد بن ابی یعقوب کاتب،معروف به ابن واضح یعقوبی(متوفای ۲۹۲)در تاریخ خود از محمد بن سائب کلبی از ابی صالح از ابن عباس نقل می کند [۱] .
و یا روایتی که محمد بن اسحاق وراق،معروف به ابن ندیم(متوفای ۳۸۵)در کتاب الفهرست خود آورده است [۲] .و یا علامه طبرسی صاحب تفسیر از شیخ خود ابو محمد مهدی بن نزار حسینی قاینی از علامه قرن پنجم حافظ کبیر عبید الله بن عبد الله بن احمد، معروف به حاکم حسکانی نیشابوری صاحب کتاب «شواهد التنزیل »روایت ترتیب را از ابن عباس آورده است.و نیز از کتاب «الایضاح »استاد احمد زاهد روایتی را نقل کرده است [۳] .و نیزامام بدر الدین زرکشی،اولین محقق مسایل قرآنی(متوفای ۷۹۴) در کتاب خود«البرهان فی علوم القرآن »که در سال ۷۷۳ آن را نگاشته،تفصیلا روایات ترتیب راآورده است و می گوید:«هذا نزل من القرآن و علیه استقرت الروایة من الثقات » [۴] .وبالاخره جلال الدین سیوطی،علامه عصر خود(متوفای ۹۱۱)در کتاب معروف خود«الاتقان »این روایات را آورده است،و از ابو الحسن بن حصار،در این زمینه منظومه ای می آورد که در کتاب الناسخ و المنسوخ وی درج شده است.سیوطی روایت ترتیب را از جابر بن زید [۵] نیز می آورد که تکمیل کننده روایت ابن عباس به شمار می رود [۶] .

علامه طبرسی و دیگر بزرگان فن،متذکر می شوند که رعایت ترتیب سوره ها،نظربه ابتدای هر سوره است.اگر سوره ای تا چند آیه نازل شود،و پیش از اتمام آن سوره،سوره دیگری به طور کامل نازل گردد،و حتی چند سوره دیگر در این میان به صورت کامل نازل شود،آن گاه بقیه سوره نخست نازل شود،در این حالت نیزاعتبار ترتیب،مبدا نزول هر سوره خواهد بود.چنان که سوره علق تا پنج آیه در آغازبعثت نازل گردید و پس از چند سال بقیه سوره نازل شد.هم چنین سوره مدثر وسوره مزمل و غیره نیز به همین روال نازل شده اند.به همین دلیل سوره علق اولین سوره نازل شده شمرده می شود.چنان که طبرسی در مجمع البیان(ج ۱۰ ص ۴۰۵)

از کتاب «الایضاح »احمد زاهد نقل کرده است.

ترتیب سوره ها طبق روایت ابن عباس و تکمیل آن مطابق روایت جابر بن زید،باتصحیح از روی نسخه های متعدد قابل اعتماد، [۷] عبارت است از:

در نقل سیوطی سوره فاتحه در روایت ابن عباس نیامده است،لذا آن را بر اساس روایت جابر بن زید و نیز طبق نص مذکور در تاریخ یعقوبی،تصحیح کردیم(الاتقان،ج ۱،ص ۲۵ و تاریخ یعقوبی،ج ۲،ص ۲۶).

آیات استثنایی

[ویرایش]


در نوشته های برخی از قدما آمده است که در برخی سوره ها،آیاتی بر خلاف اصل سوره آمده است.یعنی اگر سوره مکی است برخی آیات آن مدنی و اگر مدنی است برخی آیات آن مکی است.البته ما با تتبعی که انجام داده ایم به خلاف این نظردست یافته ایم،هر سوره ای که مکی است تمام آن مکی است و هر سوره ای که مدنی است تمام آن مدنی است [۸] .در این جا به چند نمونه به اختصار اشاره می شود:

نمونه اول:گفته اند:در سوره مائده آیه الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون،الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت درعرفات بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد [۹] ،ولی این توهم بر اساس آن است که معیار و شاخص مکی و مدنی را مکان بدانیم و بگوییم هر سوره ای که در مکه نازل شده مکی است گرچه پس از هجرت نازل شده باشد.در صورتی که معیار مکی یا مدنی بودن زمان هجرت است و تقسیم مکی و مدنی به پیش از هجرت و پس از هجرت برمی گردد.

نمونه دوم:گفته اند:سوره توبه،آیه های ما کان للنبی و الذین آمنوا ان یستغفرواللمشرکین و لو کانوا اولی قربی...ان ابراهیم لاواه حلیم [۱۰] هنگام وفات ابو طالب در مکه نازل شده در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله به او وعده داد تا برای آمرزش وی دعا کند [۱۱] . این گفته از کسانی است که سعی بر آن دارند تا ابو طالب را موقع وفات کافر بشمارند.ودر جای خود،واهی و مغرضانه بودن این پندار را ثابت نموده ایم.لذا صحیح همان است که طبرسی در تفسیر خود آورده که گروهی از مسلمانان پس از فتح مکه،ازپیامبر صلی الله علیه و آله خواستند تا اجازه فرماید برای پدران مشرک خود طلب استغفار کنند.

آن گاه این آیه نازل شد و به طور صریح از این کار منع نمود [۱۲] .

نمونه سوم:گفته اند:سه آیه نخست سوره یوسف مدنی است.جلال الدین سیوطی این نظر را سست می داند،ولی عجیب است که شخصیتی مانند ابو عبد الله زنجانی آن را پذیرفته [۱۳]


پانویس

[ویرایش]
 
۱. تاریخ یعقوبی،ج ۲،ص ۲۶ و ۳۵.
۲. ابن الندیم،الفهرست،فن سوم از مقاله اول،ص ۴۷-۴۳.
۳. تفسیر طبرسی،ج ۱۰،ص ۴۰۶-۴۰۵.نیز رجوع شود به شواهد التنزیل،ج ۲،ص ۳۱۱ به بعد.
۴. البرهان،ج ۱،ص ۱۹۳.
۵. جابر بن زید،از فقهای بنام بصره و از بزرگان تابعین به شمار می رود.از ابن عباس و عکرمه روایت کرده است. وفات او به سال ۱۰۳ اتفاق افتاده است.روز وفات او قتاده گفت:«امروز داناترین اهل عراق وفات نمود».
۶. الاتقان،ج ۱،ص ۲۹-۲۲.
۷. زرکشی سوره صف را بعد از سوره تحریم و قبل از سوره جمعه و برائت را قبل از مائده و مائده را آخرین سوره قرار داده است.
۸. ر.ک:التمهید،ج ۱،ص ۲۳۷-۱۶۹
۹. تاریخ القرآن،ص ۲۷.
۱۰. توبه ۹:۱۱۴-۱۱۳.
۱۱. صحیح بخاری،ج ۲،ص ۱۱۹ و ج ۶،ص ۸۷.
۱۲. تفسیر طبرسی،ج ۵،ص ۷۶.
۱۳. ر.ک:الاتقان،ج ۱،ص ۱۵.تاریخ القرآن،ص ۲۸.


منبع

[ویرایش]
سایت حوزه    






جعبه‌ابزار