تقدم و تاخر به زمان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تقدم در لغت به معنای جلو و پیشی و در زبان انگلیسی معادل Anteriority است و در اصطلاح فلسفی، متقدم یعنی امری که از جهتی از جهات جلو و قبل باشد؛ وضع تاخر مقابل تقدم است.


وجوه تقدم و تاخر

[ویرایش]

تقدم و تاخر بر دو وجه است؛ یکی این که "ما فیه التقدم" و "ما به التقدم" یکی است. مانند تقدم بعضی از اجزای زمان بر بعضی دیگر در قبلیات و بعدیات. دوم این که تقدم و تاخر به نفس آن معنی نباشد و بلکه به واسطه معنی دیگر باشد. در این مورد بین ما فیه التقدم و ما به التقدم فرق است؛ مانند تقدم انسانی که پدر است به انسانی که فرزند است (پسر است) که تقدم در این جا در معنی انسانیت نیست و بلکه در معنی دیگری است که زمان و یا وجود باشد. پس در این مورد "ما فیه التقدم و تاخر" در متقدم و متاخر وجود یا زمان است و "ما به التقدم و التاخر" خصوص ابوت و بنوت است. همان طور که تقدم پاره‌ای از اجسام بر پاره‌ای دیگر به وجود است و نیز تقدم علت بر معلول به وجود است و همین طور تقدم دو بر چهار. اگر در این گونه تقدم و تاخرها وجود اعتبار نشود، تقدم و تاخری نخواهد بود، بنابراین تقدم و تاخر، کمال و نقص، قوت و ضعف در وجودات به نفس هویت آن‌ها است و نه به امری دیگر و در اشیا و ماهیات به نفس وجودات آن‌ها است نه به نفس آن‌ها و بالجمله متقدم یعنی چیزی که از لحاظ وجودی یا ماهوی قبل از وجود امر دیگر باشد که قهرا به جز در مورد تقدم وجودی و شرفی ذات حق در مواردی، تقدم و تاخر از امور نسبی است.


انواع تقدم‌ها

[ویرایش]

انواع تقدم‌ها که از اعراض ذاتی وجود است
[۱] موسوعه مصطلحات فلسفه عندالعرب، ج۱، ص۱۷۶.
عبارتند از: تقدم و تاخر بالطبع، بالشرف، بالزمان، بالرتبة، بالدهر، بالحق، بالحقیقة و المجاز، بالجوهر، بالعلیة. از این میان، تا زمان ابوعلی سینا دو قسم تقدم و تاخر مکانی (رتبی) و زمانی مشهور بوده است.
[۳] الهیات شفا، ابوعلی سینا، حسین، ص۱۶۳، قم، نشر مکتبه ایت الله نجفی مرعشی، ۱۴۰۴ق.
متکلمان قسم بالذات (که قسمی از تقدم و تاخر زمانی و میان اجزای زمان است) را به آن اضافه نمودند و میرداماد تقدم و تاخر دهری را اضافه نمود و ملاصدرا تقدم بالحق و تقدم بالحقیقه و المجاز را به این لیست اضافه کرده است.
البته در تقدم و تاخر، گاه انواع تقدم‌ها و یا چند نوع از آن در بین دو امر صادق است. مانند تقدم بالعلیة که علت از این جهت متقدم بر معلول است و به مرتبه هم متقدم بر معلول است و به شرف هم متقدم بر معلول است و در علت علل همه انواع تقدم‌ها وجود دارد.


اقسام تقدم به زمان

[ویرایش]

تقدم به زمان عبارتست از تقدم اجزای زمان بر یک دیگر و نیز تقدم برخی از حوادث و رویدادهای زمانی، که بر زمان منطبق می‌شوند؛ مثل تقدم افلاطون بر ارسطو . این قسم از تقدم و تاخر به دو نوع است؛

← تقدم و تاخر میان اجزای زمان


تقدم و تاخر میان اجزای زمان، مانند تقدم دیروز بر امروز در این قسم از تقدم، دو جزء از زمان، مانند امروز و دیروز در اینکه قوه و استعداد اجزای لاحق را حمل می‌کنند مشترکند، ولی فقط موجود متقدم است که استعداد متاخر را داراست نه بر عکس و موجود متاخر فعلیت جزء متقدم را حمل می‌کند و به علت اینکه فعلیت و قوه با یکدیگر جمع نمی‌شوند اجزای زمانی متقدم و متاخر با هم اجتماع زمانی پیدا نمی‌کنند ولو از جهات دیگر با هم اجتماع داشته باشند. البته نباید تصور کرد که این اختلاف پس و پیش در اجزای زمان مستند به پیدایش مبدا مفروضی است مانند مبدا تاریخی و مانند آن. زیرا تقدم و تاخرهایی که از این راه عارض اجزای زمان می‌شوند قابل تغییر می‌باشند، در صورتی که تقدم و تاخر امروز و فردا انگونه نیستند. مثلا اگر میلاد مسیح را مبدا تاریخی قرار بدهیم اجزا زمانی که از دو سوی به مبدا نامبرده نزدیکترند، بر اجزای دورتر مقدم هستند. و در نتیجه دیروز و فردای بی مبدا بر پریروز و پس فردای آن مقدمند و همچنین دیروز و فردای مبدا با هم هستند در حالی که به حسب حقیقت ، هر روز پیش از فردای خودش می‌باشد و هیچگاه اجزای زمان با هم نمی‌باشند.
[۷] اصول فلسفه و روش ریالیسم، مطهری، مرتضی، ج۴، ص۲۶۴، قم، نشر صدرا، ۱۳۶۸ش، چ چهارم.


← تقدم و تاخر میان حوادث منطبق بر زمان


تقدم و تاخر میان حوادث منطبق بر زمان؛ مانند تقدم تولد افلاطون بر تولد ارسطو. این امور، در حقیقیت حرکت‌هایی هستند که بر زمان منطبق می‌گردند و برخی بر برخی دیگر تقدم زمان دارد. این تقدم و تاخر به واسطه زمانی است که تعین این حرکات بوده و امتداد آنها را مشخص می‌سازد؛ همانگونه که جسم طبیعی، امتدادهای سه گانه را به واسطه جسم تعلیمی که تعین آن است، به نحو متعین شده دارا می‌باشد. بنابراین، تقدم دیروز بر امروز ذاتی است اما تقدم حوادثی که دیروز رخ داده، بر پدیده‌هایی که امروز واقع می‌شود به تبع تقدم دیروز بر امروز است.
عدم امکان اجتماع در این قسم از تقدم زمانی، بالعرض و به واسطه انطباق بر اجزای زمان است. یعنی بدین واسطه که اجزای زمان، قابل اجتماع با یک دیگر را ندارند، این امور هم که منطبق بر آنها هستند، با یک دیگر قابلیت اجتماع را ندارند. بر خلاف عدم قابلیت اجتماع نفس اجزای زمان که ذاتی است.
[۸] شرح منطومه حکمت، سبزواری، ملاهادی، ج۲، ص۳۰۷، تصحیح علامه حسن زاده املی، تهران، نشر ناب، ۱۴۱۳ق، چ اول.



دیدگاه شیخ اشراق

[ویرایش]

نکته‌ای که ذکرش لازم است این است که شیخ اشراق معتقد است که تقدم و تاخر زمانی، مستقل و در عرض تقدم بالطبع نیست و یکی از اقسام تقدم بالطبع است؛ زیرا بازگشت این تقدم و تاخر به آن است که وجود جزء متوقف بر وجود جزء متقدم می‌باشد؛ به گونه‌ای که اگر جزء متقدم تحقق نیابد، جزء متاخر نیز تحقق نخواهد یافت.
[۹] مجموعه مصنفات شیخ اشراق، شیخ اشراق، شهاب الدین سهروردی، ج۱، ص۳۰۶، به تصحیح و مقدمه هانری کربن و سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ ه ش، چاپ دوم.

فلاسفه بعد از ایشان، بر این کلام ایراد گرفته‌اند و آنرا نادرست خوانده‌اند. اما آنچه مقتضای تحقیق است این است که اگر ملاک ما بنابراین تعریف مرسوم از تقدم بالطبع باشد، کلام شیخ اشراق درست نیست؛ زیرا در تقدم و تاخر طبعی ، اجتماع متقدم و متاخر در وجود، جایز و ممکن است، بر خلاف تقدم و تاخر زمانی که اجتماع جزء متقدم و متاخر در آن ناممکن می‌باشد. در نتیجه، باید گفت که تقدم و تاخر میان اجزای زمان، ذاتی است و اجزای زمان از آن جهت که جزء زمان هستند، بر یک دیگر تقدم وتاخر دارند، نه از آن جهت که هر یک، علت ناقص برای جزء پس از خود است و جزء بعدی متوقف بر جزء قبلی است. اما اگر ملاک ما در این مطلب، حقیقت تقدم بالطبع باشد، می‌توان این کلام را به نحوی را قبول نمود. توضیح اینکه، تقدم و تاخر زمانی، بر اساس توقف وجودی اجزای زمان بر یک دیگر استوار است و این قابل انکار نیست. ولی وجود زمان، یک وجود سیال و گذرا است و هر جزئی از آن قوه جزء پس از خود را همراه دارد، به همین علت، اجتماع دو جزء آن در وجود ناممکن است؛ زیرا مستلزم اجتماع قوه شیء با فعلیت همان شیء است که امری محال و ممتنع است. اما این مسئله هیچ منافاتی با توقف وجودی اجزای زمان بر یکدیگر ندارد. زیرا قدر مسلم این است که این تقدم و تاخر لازمه نحوه خاص وجود زمان می‌باشد که قوه و فعل در ان با هم آمیخته است و از این رو است که گذرا و سیال است. بنابراین اگر بخواهیم تقدم و تاخر زمانی را به تقدم و تاخر طبعی ارجاع دهیم، باید در تفسیر طبعی بگوییم: «تقدم و تاخری است که در آن، متاخر بر متقدم توقف وجودی دارد» و این دو صورت دارد. گاهی اجتماع متقدم و متاخر ممکن و حتی لازم است، مانند تقدم علت ناقصه بر معلول خود و گاهی اجتماع متقدم و متاخر ممکن نیست. مانند تقدم بعضی از اجزای زمان بر بعضی دیگر.
[۱۱] نهایة الحکمه، علامه طباطبایی، ص۲۸۳.



ملاک تقدم و تاخر

[ویرایش]

ملاک تقدم و تاخر در میان اجزای زمان، اشتراک دو جزء مفروض در وجودی است که گذرا و غیر پایدار است که قوه و فعلی در ان با هم آمیخته شده است؛ به گونه‌ای که در ان وجود فعلیت یکی از اجزا با قوه دیگری همراه است و فعلیت یکی متوقف بر قوه دیگری است. پس جزئی که دارای قوه جزئ دیگر است متقدم نامیده می‌شود و جزء دیگر را متاخر می‌نامند. مثلا امروز و فردا که دو جزء فرضی از زمان هستند، هر دو یک وجود کمی و گذرا دارند و از این جهت با یک دیگر، مشترک‌اند، اما فعلیت فردا متوقف است بر تحقق قوه آن در امروز به گونه‌ای که با فعلیت یافتن فردا، قوه آن زائل گشته و امروز، که حامل قوه فردا است، می‌گذرد و معدوم می‌گردد. بدین خاطر، امروز تقدم زمانی بر فردا، و فردا تاخر زمانی از امروز دارد.
باهمین ملاک، تقدم و تاخر میان حوادث زمانی صورت می‌گیرد. هر چند تقدم و تاخر در حوادث زمانی به تبع، اجزای زمان روی می‌دهد.


معیت زمانی

[ویرایش]

در مقابل این تقدم و تاخر، معیت و همراهی طبعی قرار دارد که عبارتست از همراهی و تساوی دو حرکت که در زمان تحقق می‌یابند با یکدیگر. طبق تعریفی که از تقدم اجزای زمان بر یک دیگر ارائه شد، معیت اجزای زمان، امری محال و ممتنع است، ولی همراهی امور زمانی و حوادثی که بر اجزای زمان منطبق هستند، امری ممکن است.
البته این زمان واحد به دو صورت ممکن است باشد؛ گاهی این زمان واحد، زمان همان دو حرکت است؛ مانند زمان حرکت جوهر و حرکت اعراض ان جوهر که به تبع حرکت جوهر صورت می‌گیرد و گاهی نیز ممکن است که زمان سومی وجود داشته باشد، که زمان هر یک از آن دو حرکت بر آن منطبق می‌گردد؛ مانند آن جا که دو اتومبیل در یک ساعت معین با هم حرکت می‌کنند و با هم نیز توقف می‌کنند.
[۱۳] ترجمه و شرح نهایة الحکمه، شیروانی، علی، ج۲، ص۳۹۳_ ۳۹۴، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ه. ش، چاپ هفتم.



پانویس

[ویرایش]
 
۱. موسوعه مصطلحات فلسفه عندالعرب، ج۱، ص۱۷۶.
۲. نهایة الحکمه، طباطبایی، محمد حسین، ص۲۲۵، قم، نشر اسلامی، ۱۴۲۲ق، چ شانزدهم.    
۳. الهیات شفا، ابوعلی سینا، حسین، ص۱۶۳، قم، نشر مکتبه ایت الله نجفی مرعشی، ۱۴۰۴ق.
۴. الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ملاصدرا، صدر الدین محمد، ج۳، ص۲۵۷، قم، نشر مصطفوی، ۱۳۶۸ش، چ سوم.    
۵. نهایة الحکمه، علامه طباطبایی، ص۲۲۷.    
۶. الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ملاصدرا، صدر الدین محمد، ج۳، ص۲۵۶، قم، نشر مصطفوی، ۱۳۶۸ش، چ سوم.    
۷. اصول فلسفه و روش ریالیسم، مطهری، مرتضی، ج۴، ص۲۶۴، قم، نشر صدرا، ۱۳۶۸ش، چ چهارم.
۸. شرح منطومه حکمت، سبزواری، ملاهادی، ج۲، ص۳۰۷، تصحیح علامه حسن زاده املی، تهران، نشر ناب، ۱۴۱۳ق، چ اول.
۹. مجموعه مصنفات شیخ اشراق، شیخ اشراق، شهاب الدین سهروردی، ج۱، ص۳۰۶، به تصحیح و مقدمه هانری کربن و سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ ه ش، چاپ دوم.
۱۰. الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ملاصدرا، صدر الدین محمد، ج۳، ص۲۶۴.    
۱۱. نهایة الحکمه، علامه طباطبایی، ص۲۸۳.
۱۲. نهایة الحکمه، علامه طباطبایی، ص۲۲۷.    
۱۳. ترجمه و شرح نهایة الحکمه، شیروانی، علی، ج۲، ص۳۹۳_ ۳۹۴، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ه. ش، چاپ هفتم.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «تقدم و تاخر به زمان».    



جعبه ابزار