تقوا (قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تقوا به معنای حفظ کردن خویشتن از چیزی است که انسان از آن می‌ترسد و در اصطلاح شرع به معنای نگهداری نفس از چیزی است که موجب گناه می‌شود و این معنا با پرهیز از آنچه خداوند نهی نموده است، حاصل می‌گردد و کمال آن به وسیله ترک برخی مباحات تحقق می‌یابد. در اين مقاله آیاتی معرفی می‌شوند که در آن‌ها از مادّه «تقوا» و مشتقّات آن استفاده شده است.


ارزش تقوا

[ویرایش]

تقوا، امرى مهم و ارزشمند:
۱.«... وتزوَّدوا فانَّ خير الزّادِ التَّقوى‌ واتَّقونِ يأولِى الالبب؛ ... و زاد و توشه تهیه کنید، که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است! و از من بپرهیزید‌ ای خردمندان!»
۲. «يبَنى ءادَمَ قَد انزَلنا عَلَيكُم لِباسًا يُورى سَوءتِكُم وريشًا ولِباسُ التَّقوى‌ ذلِكَ خَيرٌ ذلِكَ مِن ءايتِ اللَّهِ لَعَلَّهُم يَذَّكَّرون؛ ای فرزندان آدم! لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را می‌پوشاند و مایه زینت شماست اما لباس پرهیزگاری بهتر است! اینها (همه) از آیات خداست، تا متذکر (نعمت‌های او) شوند!»
۳. «يايُّهَا النّاسُ انّا خَلَقنكُم مِن ذَكَرٍ وانثى‌ وجَعَلنكُم شُعوبًا وقَبالَ لِتَعارَفوا انَّ اكرَمَكُم‌ عِندَ اللَّهِ اتقكُم انَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير؛ ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید (اینها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست خداوند دانا و آگاه است!»
۴. «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَااستَطَعتُم واسمَعوا واطيعوا وانفِقوا خَيرًا لِانفُسِكُم ...؛ پس تا می‌توانید تقوای الهی پیشه کنید و گوش دهید و اطاعت نمایید و انفاق کنید که برای شما بهتر است....»

استمرار تقوا

[ویرایش]

لزوم استمرار تقوا، از سوی اهل ایمان:
۱. «لیس علی الذین ءامنوا وعملوا الصــلحـت جناح فیما طعموا اذا ما اتقوا وءامنوا وعملوا الصــلحـت ثم اتقوا وءامنوا ثم اتقوا واحسنوا والله یحب المحسنین؛ بر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند، گناهی در آنچه خورده‌اند نیست (و نسبت به نوشیدن شراب، قبل از نزول حکم تحریم، مجازات نمی‌شوند) اگر تقوا پیشه کنند، و ایمان بیاورند، و اعمال صالح انجام دهند سپس تقوا پیشه کنند و ایمان آورند سپس تقوا پیشه کنند و نیکی نمایند. و خداوند، نیکوکاران را دوست می‌دارد.»
۲. «الذین ءامنوا وکانوا یتقون؛ همانها که ایمان آوردند، و (از مخالفت فرمان خدا) پرهیز می‌کردند.»در این آیات، «کانوا یتقون» آمده که ماضی استمراری است.
۳. «ولاجر الاخرة خیر للذین ءامنوا وکانوا یتقون؛ (اما) پاداش آخرت، برای کسانی که ایمان آورده و پرهیزگاری داشتند، بهتر است!»
۴. «وانجینا الذین ءامنوا وکانوا یتقون؛ و کسانی را که ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند نجات دادیم!»
۵. «و نجینا الذین ءامنوا و کانوا یتقون؛ و کسانی را که ایمان آوردند و پرهیزگار بودند نجات بخشیدیم!»

امتحان با تقوا

[ویرایش]

آزمون اهل ایمان، برای رسیدن به مرتبه تقوا:
«... اولـئک الذین امتحن الله قلوبهم للتقوی...؛... همان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوا خالص نموده....»

تشویق به تقوا

[ویرایش]

تشویق و ترغیب انسان‌ها به رعایت تقوا، ازسوی خداوند
[۱۷] برای توضیح بیشتر به مقالات آثار تقوا (قرآن)، پاداش تقوا (قرآن) و دعوت‌شدگان به تقوا (قرآن) رجوع شود.
:
۱. «الحج اشهر معلومـت فمن فرض فیهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال فی الحج وما تفعلوا من خیر یعلمه الله وتزودوا فان خیر الزاد التقوی واتقون یـاولی الالبـب؛ حج، در ماه‌های معینی است! و کسانی که (با بستن احرام، و شروع به مناسک حج،) حج را بر خود فرض کرده‌اند، (باید بدانند که) در حج، آمیزش جنسی با زنان، و گناه و جدال نیست! و آنچه از کارهای نیک انجام دهید، خدا آن را می‌داند. و زاد و توشه تهیه کنید، که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است! و از من بپرهیزید ای خردمندان!»
۲. «.. قل متـع الدنیا قلیل والاخرة خیر لمن اتقی...؛... بگو: سرمایه زندگی دنیا، ناچیز است! و سرای آخرت، برای کسی که پرهیزگار باشد، بهتر است!....»توجه به بهتر بودن آخرت برای تقواپیشگان، نوعی تشویق به تقواست.
۳. «ولله ما فی السمـوت وما فی الارض ولقد وصینا الذین اوتوا الکتـب من قبلکم وایاکم ان اتقوا الله وان تکفروا فان لله ما فی السمـوت وما فی الارض وکان الله غنیـا حمیدا؛ آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آن خداست. و ما به کسانی که پیش از شما، کتاب آسمانی به آنها داده شده بود، سفارش کردیم، (همچنین) به شما (نیز) سفارش می‌کنیم که از (نافرمانی) خدا بپرهیزید! و اگر کافر شوید، (به خدا زیانی نمی‌رسد؛ زیرا) برای خداست آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، و خداوند، بی‌نیاز و ستوده است.»
۴. «وما الحیوة الدنیا الا لعب ولهو وللدار الاخرة خیر للذین یتقون...؛ زندگی دنیا، چیزی جز بازی و سرگرمی نیست! و سرای آخرت، برای آنها که پرهیزگارند، بهتر است!....»
۵. «... والدار الاخرة خیر للذین یتقون...؛ ... و سرای آخرت برای پرهیزگاران بهتر است،....»
۶. «... ولدار الاخرة خیر للذین اتقوا...؛ ... و سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است!....»
۷. «وقیل للذین اتقوا ماذا انزل ربکم قالوا خیرا للذین احسنوا فی هـذه الدنیا حسنة ولدار الاخرة خیر ولنعم دار المتقین؛ (ولی هنگامی که) به پرهیزگاران گفته می‌شد: پروردگار شما چه چیز نازل کرده است؟ می‌گفتند: خیرسعادت) (آری،) برای کسانی که نیکی کردند، در این دنیا نیکی است؛ و سرای آخرت از آن هم بهتر است؛ و چه خوب است سرای پرهیزگاران!»
۸. «قل اذلک خیر‌ام جنة الخلد التی وعد المتقون کانت لهم جزاء ومصیرا؛ (ای پیامبر!) بگو: آیا این بهتر است یا بهشت جاویدانی که به پرهیزگاران وعده داده شده؟! بهشتی که پاداش اعمال آنها، و قرارگاهشان است.»

تقوا از جهنم

[ویرایش]
خداوند در قرآن کریم سفارش به حفظ خود و خانواده از آتش جهنم کرده است.

← حفظ خانواده


لزوم حفظ خود و خانواده از آتش دوزخ:
«یـایها الذین ءامنوا قوا انفسکم واهلیکم نارا وقودها الناس والحجارة...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها و سنگ‌هاست نگه دارید....»

← حفظ خود


لزوم حفظ خویش از گرفتاری به آتش جهنم:
۱. «فان لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النارالتی وقودها الناس والحجارة اعدت للکـفرین؛ پس اگر چنین نکنید (که هرگز نخواهید کرد) از آتشی بترسید که هیزم آن، بدن‌های مردم (گنه‌کار) و سنگها (بتها) است، و برای کافران، آماده شده است!»
۲. «واتقوا النار التی اعدت للکـفرین؛ و از آتشی بپرهیزید که برای کافران آماده شده است!»

تقوا از قیامت

[ویرایش]

لزوم حفظ خویشتن از عذاب قیامت
[۳۲] برای توضیح بیشتر به مقاله زمینه‌های تقوا (قرآن)، توجّه به قیامت‌ رجوع شود.
:
۱. «واتقوا یومـا لا تجزی نفس عن نفس شیــا ولا یقبل منها شفـعة ولا یؤخذ منها عدل ولا هم ینصرون؛ و از آن روز بترسید که کسی مجازات دیگری را نمی‌پذیرد و نه از او شفاعت پذیرفته می‌شود؛ و نه غرامت از او قبول خواهد شد؛ و نه یاری می‌شوند.»
۲. «واتقوا یومـا لا تجزی نفس عن نفس شیــا ولا یقبل منها عدل ولا تنفعها شفـعة ولا هم ینصرون؛ از روزی بترسید که هیچ کس از دیگری دفاع نمی‌کند؛ و هیچ‌گونه عوضی از او قبول نمی‌شود؛ و شفاعت، او را سود نمی‌دهد؛ و (از هیچ سوئی) یاری نمی‌شوند!»
۳. «واذکروا الله فی ایام معدودت فمن تعجل فی یومین فلا اثم علیه ومن تاخر فلا اثم علیه لمن اتقی واتقوا الله واعلموا انکم الیه تحشرون؛ و خدا را در روزهای معیّنی یاد کنید! (روزهای ۱۱ و ۱۲ و ۱۳ ماه ذی حجه). و هر کس شتاب کند، (و ذکر خدا را) در دو روز انجام دهد، گناهی بر او نیست، و هر که تأخیر کند، (و سه روز انجام دهد نیز) گناهی بر او نیست؛ برای کسی که تقوا پیشه کند. و از خدا بپرهیزید! و بدانید شما به سوی او محشور خواهید شد!»
۴. «نساؤکم حرث لکم فاتوا حرثکم انی شئتم وقدموا لانفسکم واتقوا الله واعلموا انکم ملـقوه وبشر المؤمنین؛ زنان شما، محل بذرافشانی شما هستند؛ پس هر زمان که بخواهید، می‌توانید با آنها آمیزش کنید. و (سعی نمائید از این فرصت بهره گرفته، با پرورش فرزندان صالح) اثر نیکی برای خود، از پیش بفرستید! و از خدا بپرهیزید و بدانید او را ملاقات خواهید کرد و به مؤمنان ، بشارت ده!»
۵. «واتقوا یومـا ترجعون فیه الی الله ثم توفی کل نفس ما کسبت وهم لایظلمون؛ و از روزی بپرهیزید (و بترسید) که در آن روز، شما را به سوی خدا بازمی‌گردانند؛ سپس به هر کس، آنچه انجام داده، به طور کامل باز پس داده می‌شود، و به آنها ستم نخواهد شد. (چون هر چه می‌بینند، نتایج اعمال خودشان است.)»

تقوا و آخرت

[ویرایش]

تقوا، توشه‌ای نیک برای آخرت
[۴۱] برای توضیح بیشتر به مقالات پاداش تقوا (قرآن) و زمینه‌های تقوا(قرآن)، توجّه به آخرت‌ رجوع کنید.
:
«الحج اشهر معلومـت فمن فرض فیهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال فی الحج وما تفعلوا من خیر یعلمه الله وتزودوا فان خیر الزاد التقوی واتقون یـاولی الالبـب؛ گناهی بر شما نیست که از فضلِ پروردگارتان (و از منافع اقتصادی در ایّام حج) طلب کنید (که یکی از منافع حج، پی ریزیِ یک اقتصادِ صحیح است). و هنگامی که از «عرفات» کوچ کردید، خدا را نزد مشعَر الحرام یاد کنید! او را یاد کنید همان‌طور که شما را هدایت نمود و قطعاً شما پیش از این، از گمراهان بودید.»

تقوا و ایمان

[ویرایش]

تقوا، مرتبه‌ای برخاسته و فراتر از ایمان :
۱. «یسـلونک عن الاهلة قل هی موقیت للناس والحج ولیس البر بان تاتوا البیوت من ظهورها ولـکن البر من اتقی واتوا البیوت من ابوبها واتقوا الله...؛ در باره «هلال‌های ماه» از تو سؤال می‌کنند؛ بگو: «آنها، بیان اوقات (و تقویم طبیعی) برای (نظامِ زندگیِ) مردم و (تعیینِ وقتِ) حج است». و (آن چنان که در جاهلیت مرسوم بود که به هنگام حج، که جامه احرام می‌پوشیدند، از درِ خانه وارد نمی‌شدند، و از نقبِ پشتِ خانه وارد می‌شدند، نکنید!) کارِ نیک، آن نیست که از پشتِ خانه‌ها وارد شوید؛ بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید! و از درِ خانه‌ها وارد شوید و تقوا پیشه کنید، تا رستگار گردید!»مخاطب در آیات، اهل ایمان‌اند و امر به تقوا به آنان، مفید برداشت یاد شده است، وگرنه امر به آن لغو است.
۲. «الشهر الحرام بالشهر الحرام والحرمـت قصاص فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم واتقوا الله واعلموا ان الله مع المتقین؛ ماهِ حرام، در برابر ماهِ حرام! (اگر دشمنان، احترام آن را شکستند، و در آن با شما جنگیدند، شما نیز حق دارید مقابله به مثل کنید.) و تمام حرامها، (قابلِ) قصاص است. و (به طور کلّی) هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدی کنید! و از خدا بپرهیزید (و زیاده روی ننمایید)! و بدانید خدا با پرهیزکاران است!»
۳. «... یومین فلا اثم علیه ومن تاخر فلا اثم... واتقوا الله...؛ ... و هر کس شتاب کند، (و ذکر خدا را) در دو روز انجام دهد، گناهی بر او نیست، و هر که تأخیر کند، (و سه روز انجام دهد نیز) گناهی بر او نیست ... و از خدا بپرهیزید! ....»
۴. «نساؤکم حرث لکم فاتوا حرثکم انی شئتم وقدموا لانفسکم واتقوا الله... وبشر المؤمنین؛ زنان شما، محل بذرافشانی شما هستند؛ پس هر زمان که بخواهید، می‌توانید با آنها آمیزش کنید. و (سعی نمائید از این فرصت بهره گرفته، با پرورش فرزندان صالح) اثر نیکی برای خود، از پیش بفرستید! و از خدا بپرهیزید ... و به مؤمنان، بشارت ده!»
۵. «واذا طـلقتم النساء... واتقوا الله...؛ و هنگامی که زنان را طلاق دادید، ... و از خدا بپرهیزید!....»
۶. «والولدت یرضعن اولـدهن حولین کاملین لمن اراد ان یتم الرضاعة وعلی المولود له رزقهن وکسوتهن بالمعروف لاتکلف نفس الا وسعها لاتضار ولدة بولدها ولا مولود له بولده وعلی الوارث مثل ذلک فان ارادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح علیهما وان اردتم ان تسترضعوا اولـدکم فلا جناح علیکم اذا سلمتم ما ءاتیتم بالمعروف واتقوا الله...؛ مادران، فرزندان خود را دو سال تمام، شیر می‌دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند. و بر آن کس که فرزند برای او متولّد شده (پدر)، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته (در مدت شیر دادن بپردازد؛ حتی اگر طلاق گرفته باشد.) هیچ کس موظّف به بیش از مقدار توانایی خود نیست! نه مادر (به خاطر اختلاف با پدر) حق ضرر زدن به کودک را دارد، و نه پدر. و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد (هزینه مادر را در دوران شیرخوارگی تأمین نماید). و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. و اگر (با عدم توانایی، یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه‌ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط اینکه حق گذشته مادر را به طور شایسته بپردازید. و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید!....»
۷. «یـایها الذین ءامنوا اتقوا الله وذروا ما بقی من الربوا ان کنتم مؤمنین؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و آنچه از (مطالبات) ربا باقی مانده، رها کنید؛ اگر ایمان دارید!»
۸. «واتقوا یومـا ترجعون فیه الی الله...؛ و از روزی بپرهیزید (و بترسید) که در آن روز، شما را به سوی خدا بازمی‌گردانند....»
۹. «یـایها الذین ءامنوا... ولیتق الله ربه... واتقوا الله...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید!... و از خدا که پروردگار اوست بپرهیزد ... از خدا بپرهیزید!....»
۱۰. «یـایها الذین ءامنوا اتقوا الله حق تقاته...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آنگونه که حق تقوا و پرهیزکاری است، از خدا بپرهیزید!»
۱۱. «یـایها الذین ءامنوا... • ... وان تصبروا وتتقوا... • ... فاتقوا الله...؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید!...• ...•... (امّا) اگر (در برابرشان) استقامت و پرهیزگاری پیشه کنید... پس، از خدا بپرهیزید ....»
۱۲. «یـایها الذین ءامنوا... واتقوا الله لعلکم تفلحون؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید!... از خدا بپرهیزید، تا رستگار شوید!»
۱۳. «... فـامنوا بالله ورسله وان تؤمنوا وتتقوا فلکم اجر عظیم؛ ... پس (اکنون که این جهان، بوته آزمایش پاک و ناپاک است،) به خدا و رسولان او ایمان بیاورید! و اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه کنید، پاداش بزرگی برای شماست.»
۱۴. «... فاتقوا الله... ان کنتم مؤمنین؛ ... پس، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! ... اگر ایمان دارید!»
۱۵. «فکلوا مما غنمتم حلـلا طیبـا واتقوا الله...؛ از آنچه به غنیمت گرفته‌اید، حلال و پاکیزه بخورید؛ و از خدا بپرهیزید....»
۱۶. «یـایها الذین ءامنوا اتقوا الله...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید...»
۱۷. «قل یـعباد الذین ءامنوا اتقوا ربکم... بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید!....»
۱۸. «یـایها الذین ءامنوا... واتقوا الله...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! ... از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید....»
۱۹. «انما المؤمنون... واتقوا الله...؛ مؤمنان برادر یکدیگرند؛ ... و تقوای الهی پیشه کنید....»
۲۰. «یـایها الذین ءامنوا اتقوا الله... واتقوا الله....؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید... و از خدا بپرهیزید....»
۲۲. «... واتقوا الله الذی انتم به مؤمنون؛ ... و از (مخالفت) خداوندی که همه به او ایمان دارید بپرهیزید!»
۲۳. «یـایها الذین ءامنوا... • فاتقوا الله ما استطعتم...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید!... پس تا می‌توانید تقوای الهی پیشه کنید....»
۲۴. «.. فاتقوا الله یـاولی الالبـب الذین ءامنوا...؛ .. پس از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید ای خردمندانی که ایمان آورده‌اید! ...»
۲۵. «واذکروا نعمة الله علیکم... واتقوا الله...؛ و به یاد آورید نعمت خدا را بر شما، ... و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید...»
۲۶. «لیس علی الذین آمنوا و عملوا الصالحات جناح فیما طعموا اذا ما اتقوا و آمنوا و عملوا الصالحات ثم اتقوا و آمنوا ثم اتقوا و احسنوا و الله یحب المحسنین؛بر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند، گناهی در آنچه خورده‌اند نیست (و نسبت به نوشیدن شراب، قبل از نزول حکم تحریم، مجازات نمی‌شوند) اگر تقوا پیشه کنند، و ایمان بیاورند، و اعمال صالح انجام دهند سپس تقوا پیشه کنند و ایمان آورند سپس تقوا پیشه کنند و نیکی نمایند. و خداوند، نیکوکاران را دوست می‌دارد.»
۲۷. «... واتقوا الله ان کنتم مؤمنین؛ ... و از خدا بپرهیزید اگر ایمان دارید!»
۲۸. «... واتقوا الله الذی انتم به مؤمنون؛... و از (مخالفت) خداوندی که به او ایمان دارید، بپرهیزید!»
۲۹. «یـایها الذین ءامنوا... واتقوا الله...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید!... از خدا بپرهیزید!...»
۳۰. «یـایها الذین ءامنوا... • ... واتقوا الله واسمعوا...؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید!...از (مخالفت) خدا بپرهیزید، و گوش فرا دهید!...»
۳۱. «اذ قال الحواریون یـعیسی ابن مریم هل یستطیع ربک ان ینزل علینا مائدة من السماء قال اتقوا الله ان کنتم مؤمنین؛ در آن هنگام که حواریون گفتند: ای عیسی بن مریم ! آیا پروردگارت می‌تواند مائده‌ای از آسمان بر ما نازل کند؟ او (در پاسخ) گفت: از خدا بپرهیزید اگر با ایمان هستید!»

تشبیه تقوا

[ویرایش]

تشبیه تقوا به لباس در پوشاندن عیوب باطنی و حفظ انسان از گناه:
«یـبنی ءادم قد انزلنا علیکم لباسـا یوری سوءتکم وریشـا ولباس التقوی ذلک خیر ذلک من ءایـت الله لعلهم یذکرون؛ ای فرزندان آدم! لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را می‌پوشاند و مایه زینت شماست؛ اما لباس پرهیزگاری بهتر است! اینها (همه) از آیات خداست، تا متذکر (نعمتهای او) شوند!»
برداشت بر این اساس است که منظور از «التقوی» تقوای الهی و ترس از خدا و تعبیر «لباس» درباره آن از باب تشبیه و انتقال از لباس ظاهر (پوشاننده عیوب ظاهر) به لباس باطن، که حافظ آدمی از زشتی‌های باطنی و گناهان است، باشد.

جایگاه تقوا

[ویرایش]

قلب، مرکز و جایگاه تقوا و خداترسی:
۱. «ذلک ومن یعظم شعـئر الله فانها من تقوی القلوب؛ این است (مناسک حج)! و هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دلهاست.»
۲. «ان الذین یغضون اصوتهم عند رسول الله اولـئک الذین امتحن الله قلوبهم للتقوی...؛ آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می‌کنند همان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوا خالص نموده ....»

حسرت بر تقوا

[ویرایش]

حسرت کافران و گناهکاران در قیامت، از تقوا نداشتن در دنیا:
«ان تقول نفس یـحسرتی علی ما فرطت فی جنـب الله وان کنت لمن السـخرین• او تقول لو ان الله هدنی لکنت من المتقین• او تقول حین تری العذاب لو ان لی کرة فاکون من المحسنین• بلی قد جاءتک ءایـتی فکذبت بها واستکبرت وکنت من الکـفرین؛(این دستورها برای آن است که) مبادا کسی روز قیامت بگوید: افسوس بر من از کوتاهی‌هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم و از مسخره‌کنندگان (آیات او) بودم!•یا بگوید: اگر خداوند مرا هدایت می‌کرد، از پرهیزگاران بودم! • یا هنگامی که عذاب را می‌بیند بگوید: ای کاش بار دیگر (به دنیا) باز می‌گشتم و از نیکوکاران بودم!• آری، آیات من به سراغ تو آمد، امّا آن را تکذیب کردی و تکبر نمودی و از کافران بودی!»

مراتب تقوا

[ویرایش]

تقوا، داراى درجات و مراحل مختلف:
۱. «لَيسَ عَلَى الَّذين ءامنوا وعمِلوا الصلِحتِ جُناحٌ فيما طعِموا اذا ما اتَّقوا وءامنوا وعمِلوا الصلِحتِ ثُمَّ اتَّقوا وءامنوا ثُمَّ اتَّقوا ...؛بر كسانى كه ایمان آورده و عمل‌ هاى شايسته كرده ‌اند گناهى نيست درباره آنچه (پيش از تحريم، از شراب و میته و محصول قمار ) چشيده ‌اند در صورتى كه (پس از تحریم) تقوا ورزيده و (به اصل دین اجمالا) ايمان آورده و عمل‌ هاى شايسته كنند، سپس تقوا ورزيده ....»
۲. «وما عَلَى الَّذينَ يَتَّقونَ مِن حِسابِهِم مِن شَى‌ءٍ ولكِن ذِكرى‌ لَعَلَّهُم يَتَّقون؛و از حساب (عمل و کیفر) آنان بر عهده كسانى كه پروا پيشه دارند چيزى نيست، و لكن يادآورى و پندى است، شايد بپرهيزند.»
۳. «... انَّ اكرَمَكُم عِندَ اللَّهِ اتقكُم ...؛... مسلّما گرامى‌ترين شما در نزد خدا پرهيزكارترين شماست....»
۴. «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَااستَطَعتُم ...؛پس تا توانيد از خدا پروا كنيد ....»
۵. «وسَيُجَنَّبُها الاتقى‌؛و به زودى از آن هر پرهيزكارتر به دور داشته مى‌شود (و اما تقىّ مطلق و شقىّ مطلق يعنى فاسق نيز از آن دورند زيرا اشقى نيستند).»

← تقوا و توان انسان


سفارش خدا به انسانها، براى رعايت تقوا به اندازه توانشان:
«فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا استَطَعتُم ...؛پس تا توانيد از خدا پروا كنيد ....»

← اوج مرتبه تقوا


درخواست رسيدن به اوج مرتبه تقواپيشگى، از اوصاف بندگان خالص خدا:
«وعِبادُ الرَّحمنِ ...• والَّذينَ يَقولونَ ... واجعَلنا لِلمُتَّقينَ اماما؛و بندگان (واقعى خداى) رحمان ... آنان كه مى‌گويند: ...و ما را بر پرهيزكاران (در مسابقه به سوى ایمان يا رهبرى در اصول و فروع و معارف) پيشوا گردان.»
درخواست الگو و مقتداى پرهيزكاران شدن از سوى «عبادالرحمن» كه خود از ايمان و تقواى بالايى برخوردارند حكايت مى‌كند كه آنان خواستار بالاترين مرتبه تقواپيشگى‌اند تا براى الگو و مقتدا شدنِ ديگر تقواپيشگان شايسته باشند.

← سفارش به تقوای کامل


تقواى كامل و شايسته، سفارش خداوند به مؤمنان:
«يايُّهَا الَّذين ءامنوا اتَّقوا اللَّه حقَّ تُقاتِهِ ...؛اى كسانى كه ایمان آورده‌ايد، از خدا آن گونه كه شايسته پرواى اوست پروا كنيد....»‌

منشأ تقوا

[ویرایش]

خداوند، عطاكننده تقوا:
۱. «والَّذينَ اهتَدَوا زادَهُم هُدًى و ءاتهُم تَقوهُم؛و كسانى كه هدايت يافته ‌اند (خداوند) بر هدايت شان افزوده و آنها را (روح) پرهيزكارى متناسب حالشان بخشيده است.»
۲. «اذ جَعَلَ الَّذينَ كَفَروا فى قُلوبِهِمُ الحَميَّةَ حَميَّةَ الجهِليَّةِ فَانزَلَ اللَّهُ سَكينَتَهُ عَلى‌ رَسولِهِ وعَلَى المُؤمِنينَ والزَمَهُم كَلِمَةَ التَّقوى‌ وكانوا احَقَّ بِها واهلَها وكانَ اللَّهُ بِكُلّ شَى‌ءٍ عَليما؛(به ياد آر) زمانى كه كافران در دل‌هاى خود خشم و تعصّب جاهلیت نهادند (و در حدیبیه قرارداد منع پيامبر و يارانش را از مکه امضا نمودند) پس خداوند اطمینان و آرامش دل را بر رسول خود و بر مؤمنين فرو فرستاد و كلمه تقوى را (توحید و ثبات و تسليم را) همراه آنان نمود و آنها سزاوارتر به آن و اهل آن بودند، و خداوند همواره به همه چيز داناست.»

عناوین مرتبط

[ویرایش]

آثار تقوا (قرآن)، بی‌تقوایی (قرآن)، پاداش تقوا (قرآن)، دعوت‌شدگان به تقوا (قرآن)، دعوت‌کنندگان به تقوا (قرآن)، زمینه‌های تقوا (قرآن)، متقین (قرآن)، موارد رعایت تقوا (قرآن)، موانع تقوا (قرآن).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مفردات راغب، راغب اصفهانی، ج۱، ص۵۳۰-۵۳۱، «وقی».    
۲. بقره/سوره۲، آیه۱۹۷.    
۳. اعراف/سوره۷، آیه۲۶.    
۴. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۳.    
۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۸، ص۴۸۹-۴۹۰.    
۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۱۳۲-۱۳۳.    
۷. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.    
۸. مائده/سوره۵، آیه۹۳.    
۹. یونس/سوره۱۰، آیه۶۳.    
۱۰. یوسف/سوره۱۲، آیه۵۷.    
۱۱. نمل/سوره۲۷، آیه۵۳.    
۱۲. فصلت/سوره۴۱، آیه۱۸.    
۱۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۸، ص۳۳۶.    
۱۴. علامه طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۰، ص۱۳۰.    
۱۵. حجرات/سوره۴۹، آیه۳.    
۱۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۳۹-۱۴۰.    
۱۷. برای توضیح بیشتر به مقالات آثار تقوا (قرآن)، پاداش تقوا (قرآن) و دعوت‌شدگان به تقوا (قرآن) رجوع شود.
۱۸. بقره/سوره۲، آیه۱۹۷.    
۱۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۵-۵۶.    
۲۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۱۱۷.    
۲۱. نساء/سوره۴، آیه۷۷.    
۲۲. »نساء/سوره۴، آیه۱۳۱.    
۲۳. »انعام/سوره۶، آیه۳۲.    
۲۴. »اعراف/سوره۷، آیه۱۶۹.    
۲۵. »یوسف/سوره۱۲، آیه۱۰۹.    
۲۶. »نحل/سوره۱۶، آیه۳۰.    
۲۷. »فرقان/سوره۲۵، آیه۱۵.    
۲۸. تحریم/سوره۶۶، آیه۶.    
۲۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۲۸۶-۲۸۷.    
۳۰. بقره/سوره۲، آیه۲۴.    
۳۱. آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۱.    
۳۲. برای توضیح بیشتر به مقاله زمینه‌های تقوا (قرآن)، توجّه به قیامت‌ رجوع شود.
۳۳. بقره/سوره۲، آیه۴۸.    
۳۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۲۲۱-۲۲۳.    
۳۵. بقره/سوره۲، آیه۱۲۳.    
۳۶. بقره/سوره۲، آیه۲۰۳.    
۳۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۱۲۱-۱۲۲.    
۳۸. بقره/سوره۲، آیه۲۲۳.    
۳۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۲، ص۳۲۰-۳۲۱.    
۴۰. بقره/سوره۲، آیه۲۸۱.    
۴۱. برای توضیح بیشتر به مقالات پاداش تقوا (قرآن) و زمینه‌های تقوا(قرآن)، توجّه به آخرت‌ رجوع کنید.
۴۲. بقره/سوره۲، آیه۱۹۷.    
۴۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۲، ص۴۵.    
۴۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۵۵-۵۶.    
۴۵. بقره/سوره۲، آیه۱۸۹.    
۴۶. بقره/سوره۲، آیه۱۹۴.    
۴۷. بقره/سوره۲، آیه۲۰۳.    
۴۸. بقره/سوره۲، آیه۲۲۳.    
۴۹. بقره/سوره۲، آیه۲۳۱.    
۵۰. بقره/سوره۲، آیه۲۳۳.    
۵۱. بقره/سوره۲، آیه۲۷۸.    
۵۲. بقره/سوره۲، آیه۲۸۱.    
۵۳. بقره/سوره۲، آیه۲۸۲.    
۵۴. آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۲.    
۵۵. آل عمران/سوره۳، آیه۱۱۸.    
۵۶. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۰.    
۵۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۳.    
۵۸. آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۰.    
۵۹. آل عمران/سوره۳، آیه۱۷۹.    
۶۰. انفال/سوره۸، آیه۱.    
۶۱. انفال/سوره۸، آیه۶۹.    
۶۲. توبه/سوره۹، آیه۱۱۹.    
۶۳. احزاب/سوره۳۳، آیه۷۰.    
۶۴. حدید/سوره۵۷، آیه۲۸.    
۶۵. مائده/سوره۵، آیه۳۵.    
۶۶. زمر/سوره۳۹، آیه۱۰.    
۶۷. حجرات/سوره۴۹، آیه۱.    
۶۸. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۲.    
۶۹. مجادله/سوره۵۸، آیه۹.    
۷۰. آل عمران/سوره۳، آیه۲۰۰.    
۷۱. مائده/سوره۵، آیه۲.    
۷۲. مائده/سوره۵، آیه۱۱.    
۷۳. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۰.    
۷۴. حشر/سوره۵۹، آیه۱۸.    
۷۵. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۱.    
۷۶. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۴.    
۷۷. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.    
۷۸. طلاق/سوره۶۵، آیه۱۰.    
۷۹. مائده/سوره۵، آیه۷.    
۸۰. مائده/سوره۵، آیه۹۳.    
۸۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۷۸-۷۹.    
۸۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۶، ص۱۹۰.    
۸۳. مائده/سوره۵، آیه۵۷.    
۸۴. مائده/سوره۵، آیه۸۸.    
۸۵. مائده/سوره۵، آیه۹۵.    
۸۶. مائده/سوره۵، آیه۹۶.    
۸۷. مائده/سوره۵، آیه۱۰۶.    
۸۸. مائده/سوره۵، آیه۱۰۸.    
۸۹. مائده/سوره۵، آیه۱۱۲.    
۹۰. اعراف/سوره۷، آیه۲۶.    
۹۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۱۳۲-۱۳۳.    
۹۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۸، ص۸۶.    
۹۳. ابن عاشور، محمدطاهر بن عاشور، تفسیر التحریر و التنویر، ج۸، ص۷۵.    
۹۴. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۶۹-۷۰.    
۹۵. حج/سوره۲۲، آیه۳۲.    
۹۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۴، ص۵۲۸.    
۹۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۷-۹۸.    
۹۸. حجرات/سوره۴۹، آیه۳.    
۹۹. زمر/سوره۳۹، آیه۵۶ - ۵۹.    
۱۰۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۴۰۹.    
۱۰۱. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۷، ص۴۲۸-۴۳۰.    
۱۰۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج‌۱۹، ص۵۱۰.    
۱۰۳. مائده/سوره۵، آیه۹۳.    
۱۰۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۵، ص۷۸.    
۱۰۵. انعام/سوره۶، آیه۶۹.    
۱۰۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۷، ص۲۰۲.    
۱۰۷. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۳.    
۱۰۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۰۲.    
۱۰۹. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.    
۱۱۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۲۰۹.    
۱۱۱. لیل/سوره۹۲، آیه۱۷.    
۱۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۸۲.    
۱۱۳. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.    
۱۱۴. فرقان/سوره۲۵، آیه۶۳.    
۱۱۵. فرقان/سوره۲۵، آیه۷۴.    
۱۱۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۵، ص۱۶۹.    
۱۱۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۰۲.    
۱۱۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۴۰.    
۱۱۹. محمد/سوره۴۷، آیه۱۷.    
۱۲۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، ج۱۸، ص۳۵۶.    
۱۲۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۴۴۸.    
۱۲۲. فتح/سوره۴۸، آیه۲۶.    
۱۲۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۹۶.    


منبع

[ویرایش]
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۸، ص۳۴۲، برگرفته از مقاله «تقوا».    


رده‌های این صفحه : تقوا | موضوعات قرآنی




جعبه ابزار