تقویم‌البلدان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تقویم البُلدان، کتابی جغرافیایی به عربی، تألیف ابوالفداء است.


معرفی کتاب تقویم البلدان

[ویرایش]

تقویم البُلدان، کتابی جغرافیایی به عربی، تألیف ابوالفداء عمادالدین اسماعیل بن نورالدین علی بن محمود ایوبی، حکمران حماه (۷۱۰ـ۷۳۲).
ابوالفداء این کتاب را در ۷۲۱ به پایان رساند، اما احتمالاً تا پایان عمر آن را تکمیل می‌کرده است، زیرا نسخه‌ای از آن در کتابخانه لیدن موجود است که مؤلف در آن تجدیدنظر کرده است.
[۱] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۶، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
[۲] عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
[۳] اسماعیل بن علی ابوالفداء، مقدمه، ص هشت، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران ۱۳۴۹.

ابوالفداء، بر خلاف معاصرانش، از جمله مارکوپولو (۱۲۵۶ـ۱۳۲۳)، اهل سفر نبوده است؛ ازینرو کتابش اقتباسی از کتابهای جغرافیایی دیگر و گردآوری گفته‌های تاجران و مسافران است.
[۴] عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
[۵] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۶، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۶] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۵۳، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۷] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۵۹، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.


← نظر ابوالفداء درباره کتابهای جغرافیایی


از نظر ابوالفداء، کتابهای جغرافیایی که تا زمان وی نوشته شده بودند، ناقص بودند و مقصود او را بر نمی‌آوردند؛ مثلاً کتابهای ابن حوقل و ادریسی و ابن خرداذبه، با وجود تفصیل در باره اوصاف بلاد به طول و عرض جغرافیایی و ضبط نامها اشاره‌ای ندارند و زیجها و کتابهایی که به طول و عرض جغرافیایی پرداخته‌اند، از اوصاف شهرها اطلاعی نمی‌دهند و در الانساب سمعانی و المشترک وضعاً و المفترقُ صُقعاً یاقوت حموی با آن‌که به تصحیح نامها و ضبط آن‌ها توجه شده، طول و عرض شهرها ذکر نشده است.
[۸] اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی،مقدمه، ص ۵۳۷، ج۱، ص۳ـ۴، تهران ۱۳۴۹.

با وجود این نقایص، ابوالفداء به کتابهای ابن حوقل، ابن سعید مغربی، مهلّبی و ابن اثیر اعتماد می‌کرده است.
[۹] عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.

وی از کتاب المسالک و الممالک، معروف به «العزیزی»، تألیف حسن بن احمد مهلّبی (قرن چهارم)
[۱۰] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۲۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۱۱] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۴۸، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۱۲] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۷۱، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
بهره گرفته، که سبب بیش‌تر شناخته شدن این جغرافی نگار فاطمی شده است.
[۱۳] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۸، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.

به عقیده آیتی، ابوالفداء به اقتضای مقام خود به عنوان امیرحماه می‌خواسته در‌باره سرزمینهای مختلف اطلاعات دقیق داشته باشد.
[۱۴] اسماعیل بن علی ابوالفداء، مقدمه، ص ۸، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران ۱۳۴۹.


← ویژگیهای تقویم البلدان


یکی از ویژگیهای تقویم البلدان ــ که آن را سرآمد کتابهای دوره خود کرده ــ این است که مؤلف، اولین کسی است که روش جدول بندی را در جغرافیا به کار برده و تصریح کرده است.
این شیوه را از تقویم الابدان ابن جَزْله (متوفی ۴۹۳) گرفته است.
جدولهای ابوالفداء بسیار کامل و در ارائه واضح و منظم مطالب علمی در عهد خود ممتاز بوده است.
[۱۵] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۱۶] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.


← تقویم البلدان حلقه اتصال


تقویم البلدان حلقه اتصال جغرافیای ادبی و جغرافیای ریاضی است.
[۱۷] عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.

مؤلف در آغاز کتاب، به نجوم و جغرافیای ریاضی توجه داشته و در این باب از کتاب قانون مسعودی ابوریحان بیرونی استفاده کرده است.
[۱۸] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۰ـ۱۱، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۱۹] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۳، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۲۰] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.

تقویم البلدان، با وجود اقتباس از کتابهای دیگر، در باره سرزمینهای اقوام غیر‌مسلمان، اطلاعات مفیدتر و کاملتری نسبت به آثار گذشتگان دارد.
[۲۱] دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).

با این حال، مؤلف به کاستیهای اثرش اذعان داشته، از جمله اطلاعات کتاب را در باره سرزمینهای چین، هند، بلغار، چَرکَس، روس، سِرب (صرب)، اولَق و فرنگ ــ که از خلیج قسطنطنیه تا دریای مدیترانه گسترده است ــ ناقص دانسته و از سرزمین سیاهان که در جنوب است، اطلاعات اندکی ارائه داده است.
[۲۲] اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، ج۱، ص۴، تهران ۱۳۴۹.


← بخشها و موضوعات تقویم البلدان


تقویم البلدان بخشها و موضوعاتی متفاوت دارد.
بخشی از آن جنبه جغرافیای عمومی دارد و مشتمل است بر مطالبی در باره شناخت زمین از جمله اثبات کرویّت زمین، هیئت، آب و هوای زمین، خط استوا، دریاها، دریاچه ها، رودها و کوهها.
[۲۳] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳ـ۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۲۴] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۶ـ۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۲۵] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۵ـ۱۶، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۲۶] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۸ـ۲۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۲۷] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۷ـ۷۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.


← اقلیم حقیقی و اقلیم عرفی


مؤلف در این بخش از دو اقلیم نام می‌برد: اقلیم حقیقی که شامل اقالیم هفت ‌ ‌گانه است و اقلیم عرفی که شامل سرزمینهاست.
[۲۸] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.


← اقلیم عرفی و عالم مسکون


بخش دیگر کتاب ــ که حجم آن بیش‌تر است ــ در باره اقلیم عرفی و عالم مسکون است که از جزایر خالدات (قناری) در غرب تا گَنْگدِز در شرق کشیده شده است و مؤلف، آن را قبه الارض نامیده است.
[۲۹] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.

وی پیش از شرح اقالیم عرفی، زایجه‌ای رسم کرده و در آن تمام اقالیم را کنار یکدیگر آورده
[۳۰] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۳۱] اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، ج۱، ص۱۰۶، تهران ۱۳۴۹.
و در ترتیب مناطق، مانند ابن حوقل، از سرزمین عرب آغاز کرده است.
مناطق دیگر بترتیب عبارت‌اند از: مصر، مغرب، سودان، اندلس، جزیره بحر روم (دریای مدیترانه) و محیط غربی (اقیانوس اطلس)، مناطق شمالی (از جمله سرزمین فرنگان و ترکان)، شام، جزیره میان دجله و فرات، عراق، خوزستان، فارس، کرمان، سجستان، سند، هند، چین، جزایر دریای شرق، روم و مضافات آن، ارمینیه /ارمنستان، ارّان و آذربایجان، سرزمین جبال (عراق عجم)، دیلم و گیلان، طبرستان و قومس، خراسان و مضافات آن، زابلستان و غور، طخارستان/ تُ خارستان، بدخشان، خوارزم، ماوراءالنهر و مضافات آن.
[۳۲] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۷ـ ۵۰۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.

در این بخش، ابوالفداء به سرزمینهای ایران توجهی خاص دارد که ظاهراً نشانه آن است که تحت تأثیر اطلس اسلام قرار گرفته
[۳۳] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۱۶۵ـ ۱۶۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
و به مکتب جغرافی نگاران قرن چهارم روی آورده بوده است.
[۳۴] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
[۳۵] دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).


← طرح ابوالفداء در شرح سرزمینها


طرح ابوالفداء در شرح سرزمینها، به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش نخست، در شرح عمومی سرزمین، حدود، تقسیمات، اقوام، سنّتها، آثار کهن، راهها، نواحی مسکون، طول و عرض جغرافیایی، رویدادهای تاریخی و حتی مشاهیر آن.
بخش دوم، شامل جدولهایی که در آن‌ها نام منطقه، نواحی مسکون، ضبط صحیح اسامی، مأخذ مورد استفاده و طول و عرض جغرافیایی آمده است.
[۳۶] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۲ـ۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
[۳۷] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۹ـ۸۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.


← ساحل دریای غربی مبدأ طول جغرافیایی


ابوالفداء مبدأ طول جغرافیایی را از ساحل دریای غربی (اقیانوس اطلس) و جزایر خالدات، و عرض جغرافیایی را از خط استوا درنظر گرفته است.
وی طول و عرض صحیح برخی اقالیم را نمی‌دانسته، ازینرو برپایه فاصله این اقالیم ازسرزمینهایی که طول و عرضشان معلوم بوده، طول و عرض آن‌ها را حساب و در این محاسبات از بیرونی پیروی کرده است و به نقل از وی، بیشتر طول و عرضها را غلط انگاشته است.
او علاوه بر بیرونی، از الاطوال و العروض فرس، رسم الرّبع المعمور (که برای مأمون از یونانی ترجمه شده بود) و کتاب ابن سعید مغربی استفاده کرده است.
[۳۸] اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۳ـ۷۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.


← شهرت تقویم البلدان


تقویم البلدان در زمان مؤلف شهرت بسیار یافت، به طوری که شمس الدین ذهبی، مورخ معاصر ابوالفداء، از آن خلاصه‌ای نوشت
[۳۹] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
و قلقشندی در صبح الاعشی '
[۴۰] قلقشندی، ج۴، ص۱۲۰ـ ۱۲۸.
قسمتهایی از آن را نقل کرد.
در قرون بعد نیز تقویم البلدان نزد محققان آسیای صغیر ارزش و شهرتی بسزا یافت.
محمدبن علی سپاهی زاده (متوفی ۹۹۷) خلاصه‌ای از آن را با برخی اضافات به عربی تهیه کرد و آن را اوضح المسالک الی معرفه البلدان و الممالک نامید.
علاوه بر آن، مطالبی از این کتاب را نیز به ترکی ترجمه کرد.
[۴۱] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
[۴۲] اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، مقدمه، ص ۸، تهران ۱۳۴۹.

محمد عاشق، جغرافی نگار ترک و معاصر سپاهی زاده، نیز به تقویم البلدان توجهی وافر داشت.
حتی می‌توان اثر او را ترجمه ترکی کتاب ابوالفداء دانست.
در ایران نیز میرزا محمدصادق اصفهانی، مؤلف قرن یازدهم، تحت تأثیر کتاب ابوالفداء، یکی از دو کتابِ جغرافیاییِ خود را تقویم البلدان نامید.
[۴۳] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
[۴۴] دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).


← شهرت تقویم البلدان در ارپا


در اروپا تقویم البلدان شهرت فراوانی یافت و یکی از نخستین کتابهای جغرافیایی بود که در آن‌جا از عربی ترجمه شد.
نخستین بار پوستل، خاورشناس فرانسوی (۹۱۶ـ۹۸۹/ ۱۵۱۰ـ۱۵۸۱)، از این کتاب یاد کرده است.
در قرن یازدهم/ هفدهم چند تن از محققان اروپایی در باره ابوالفداء تحقیق کردند.
شیکارت، دانشمند آلمانی (۱۰۰۱ـ۱۰۶۴/ ۱۵۹۲ـ ۱۶۵۳)، تقویم البلدان را ترجمه کرد.
سپس جان گریویوس، خاورشناس انگلیسی (۱۰۱۱ـ۱۰۶۱/ ۱۶۰۲ـ۱۶۵۰)، بخشی از کتاب ابوالفداء را چاپ کرد.
در قرن دوازدهم/ هجدهم رایسکه (۱۱۲۹ـ ۱۱۸۸/ ۱۷۱۶ـ۱۷۷۴) آن را‌ به‌طور کامل به لاتینی ترجمه کرد، اما این ترجمه بسیار شتابزده بود.
بهترین ترجمه این اثر، ترجمه سیلوستر دو ساسی، مستشرق بزرگ فرانسوی، است که در قرن سیزدهم/ نوزدهم به کمک شاگردانش آن را تهیه کرد.
[۴۵] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.

در ۱۲۶۵/۱۸۴۸، رنو و دسلان با مقدمه‌ای در علم جغرافیا و شرح زندگی ابوالفداء و آثار او، تقویم البلدان را منتشر کردند.
ترجمه کامل این کتاب را گویار در ۱۳۰۱/ ۱۸۸۳ به پایان رساند و در پاریس منتشر کرد.
[۴۶] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
[۴۷] دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).

مقدمه رنو در باره تقویم البلدان اهمیت بسیاری دارد و یکی از عمده ‌ترین منابع تحقیقی برای آشنایی با ابوالفداء و اثر جغرافیایی او بوده است.
[۴۸] ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۱۰، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.

پس از آن، شرح کراچکوفسکی در باره این کتاب اهمیت و ارزشی ویژه دارد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
(۲) اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران ۱۳۴۹.
(۳) عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
(۴) دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).
(۵) قلقشندی.
(۶) ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۶، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۲. عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
۳. اسماعیل بن علی ابوالفداء، مقدمه، ص هشت، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران ۱۳۴۹.
۴. عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
۵. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۶، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۶. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۵۳، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۷. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۵۹، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۸. اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی،مقدمه، ص ۵۳۷، ج۱، ص۳ـ۴، تهران ۱۳۴۹.
۹. عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
۱۰. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۲۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۱۱. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۴۸، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۱۲. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۷۱، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۱۳. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۸، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۱۴. اسماعیل بن علی ابوالفداء، مقدمه، ص ۸، ترجمه عبدالمحمدآیتی، تهران ۱۳۴۹.
۱۵. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۱۶. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۱۷. عبدالرحمان حمیده، اعلام الجغرافییّن العرب و مقتطفات من آثارهم، ج۱، ص۵۳۷، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
۱۸. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۰ـ۱۱، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۱۹. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۳، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۰. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۱. دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).
۲۲. اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، ج۱، ص۴، تهران ۱۳۴۹.
۲۳. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳ـ۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۴. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۶ـ۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۵. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۵ـ۱۶، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۶. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۱۸ـ۲۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۷. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۳۷ـ۷۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۸. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۲۹. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۰. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۱. اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، ج۱، ص۱۰۶، تهران ۱۳۴۹.
۳۲. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۷ـ ۵۰۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۳. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۱۶۵ـ ۱۶۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۳۴. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۳۵. دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).
۳۶. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۲ـ۷۵، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۷. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۹ـ۸۲، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۸. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، ج۱، ص۷۳ـ۷۴، چاپ رنو و دسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۳۹. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۴۰. قلقشندی، ج۴، ص۱۲۰ـ ۱۲۸.
۴۱. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۴۲. اسماعیل بن علی ابوالفداء، ترجمه عبدالمحمدآیتی، مقدمه، ص ۸، تهران ۱۳۴۹.
۴۳. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۷، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۴۴. دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).
۴۵. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۴۶. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۰۹، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.
۴۷. دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، ذیل «ابوالفداء»، تهران ۱۳۶۷، ذیل «ابوالفداء» (از عنایت الهی رضا).
۴۸. ایگناتی یولیانوویچ کراچکوفسکی، تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، ج۱، ص۳۱۰، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران ۱۳۷۹ش.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تقویم البلدان»، شماره۳۷۶۱.    


رده‌های این صفحه : کتاب شناسی | کتب جغرافیا




جعبه ابزار