تقی‌الدین راصد محمد بن معروف

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تقی الدین راصد، محمدبن معروف، دانشمند برجسته و جامع الاطراف قرن دهم، صاحب آثار متعددی در زمینة ستاره شناسی، ریاضیات، مکانیک و مهندسی، نورشناسی، پزشکی و بازداری. او را راصد شامی،
[۱] حاجی خلیفه، کشف الضنون ،ج ۲، ستون ۹۸۲، .
دمشقی و مصری نیز خوانده اند.
[۲] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹.
[۳] د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل«تقی الدین بن محمدبن معروف».



تولد

[ویرایش]

تقی الدین در ۹۳۲ به دنیا آمد. وی در ابتدای کتابش، الطرق السنیـّة فی الا´لات الروحانیة (ص ۱)، زادگاه خود را دمشق ذکر کرده و در آخرین برگ کتاب دیگرش، ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح، نسب خانوادگی خود را تا هشتمین سلف بر شمرده است. بر اساس این شجره نامه ، نسب او به دو تن از امیران تحت فرمان صلاح الدین ایوبی (قرن ششم)، مؤسس سلسلة ایوبیان ، می رسد (برای آگاهی بیش‌تر درباره این شجره نامه و برخی منابع درباره اجداد تقی الدین،
[۴] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹
. پدر تقی الدین، معروف بن احمد، قاضی و از مدرسان برجستة مدرسه های دمشق بود
[۵] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹
[۶] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۱۷ـ ۱۸
.

استادان تقی الدین

[ویرایش]

نام چند تن از استادان تقی الدین که او نزد آنان حدیث و تفسیر و فقه و ریاضی و طب آموخت، در دست است
[۷] به نقل از حاجی خلیفه، تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
و تقی الدین در اشعار خود به نام دو تن از استادانش، ابی الفتح مالکی و سعدالدین شاعر، اشاره کرده است.
[۸] احمدبن محمد خفاجی، ریحانة الالبّاء و زهرة الحیاة الدنیا، ج۱، ص۸۰.
محمدبن ابوالفتح صوفی نیز احتمالاً استاد او در ستاره شناسی بوده است،
[۹] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.


مراحل زندگی تقی الدین

[ویرایش]


← همکاری با سلطان سلیم دوم


تقی الدین تا پیش از مهاجرت دومش به قسطنطنیه (استانبول فعلی) و همکاری با سلطان سلیم دوم (ادامة مقاله)، در سرزمینهای گوناگون اسلامی زندگی کرد، اما نمی‌توان خط سیر دقیق مراحل زندگی او را در این سرزمینها تعیین کرد. به نوشتة خودش در الطرق السنیـّة
[۱۰] الطرق السنیـّة، ص ۷۷
در ۹۵۳ در قسطنطنیه بوده است. او ظاهراً در دو مرحله از زندگی خویش در مصر می‌زیسته است. در بعضی منابع به منصب قضای او در مصر اشاره شده است
[۱۱] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة،ص ۱۷، ۱۸.
درصورتی که خبر سفر او به قسطنطنیه در حدود ۹۵۷،
[۱۲] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
صحیح باشد، نمی توان تشخیص داد که وی بین سالهای ۹۵۳ تا ۹۵۷ در کجا اقامت داشته است. نخستین قراین درباره زمان زندگی او در مصر ، از لابلای چند اثرش، از جمله الطرق السنیـّة (تألیف ۹۵۹)، به دست می‌آید. در این کتاب
[۱۳] الطرق السنیـّة، ص ۳
او علی پاشا (والی مصر و سپس صدراعظم عثمانی) را ستوده و نوشته که در خدمت او بوده است. تقی الدین در ۹۶۳ نیز در مدارس شیخونیه و صَرْغَتْمشی قاهره تدریس می‌کرده است.
[۱۴] ابن ساعاتی، علم الساعات و العمل بها، ج۱، ص۶۹.
آگاهی بعدی ما از زندگی او، داشتن منصب قضا در نابلس (شهری در فلسطین) است. او در پایان یکی دیگر از آثارش، الکواکب الدرّیة فی وضع البِنکامات الدوریة، آورده که آن را در ۹۶۶ در نابلس نوشته است
[۱۵] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۱۹
. همچنین به نوشته حاجی خلیفه
[۱۶] حاجی خلیفه، کشف الضنون، ج ۲، ستون ۹۴۰
، تقی الدین کتاب ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح را در ۹۷۵ در یکی از قرای نابلس تألیف کرده است. تقی الدین در مصر و فلسطین علاوه بر امر قضا به رصدهای نجومی نیز می‌پرداخت. دومین سفر او به قسطنطنیه در ۹۷۸، مقارن با سالهای پایانی حکومت سلطان سلیم دوم، سلطان عثمانی (۹۷۴ـ ۹۸۲)، صورت گرفت،
[۱۷] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
تقی الدین در آن‌جا به خواجه سعدالدین ملقب به معلم السلطان، از نزدیکان سلطان سلیم، پیوست و با یاری او، در ۹۷۹ جانشین مصطفی چلبی (منجم باشی سلطان سلیم) شد.

← ساخت رصد خانه


با به حکومت رسیدن سلطان مراد سوم ، سلطان عثمانی (۹۸۲ـ ۱۰۰۳)، تقی الدین موردتوجه قرار گرفت و به توصیة خواجه سعدالدین و محمدپاشا (صدراعظم)، سلطان مراد به او دستور داد رصدخانه بسازد. این رصدخانه که ساخت آن در ۹۸۳ شروع شد و در ۹۸۵ پایان یافت، در تپه های مشرف به قسطنطنیه به نام ارتفاعات توپخانه
[۱۸] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
بنا گردید. در ابتدای کار، رصدخانه موردتوجه سلطان بود و تقی الدین به سبب تأسیس آن پاداش خوبی دریافت کرد
[۱۹] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۰ـ۲۱
. در شب اول رمضان ۹۸۵ دنباله دار درخشانی در آسمان پدیدار شد و تقی الدین ظهور آن را نشانة پیروزی لشکریان سلطان در نبرد با شاه اسماعیل دوم صفوی دانست
[۲۰] علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۴۱.
[۲۱] یوزف فون هامر ـ پورگشتال، تاریخ امپراطوری عثمانی، ج۲، ص۱۴۸۶ـ۱۴۸۷.
[۲۲] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۰
. این پیشگویی به حقیقت پیوست، اما شیوع هم زمان بیماری طاعون و مرگ بسیاری از مردم، از جمله چند شخصیت مهم
[۲۳] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیةٌ ص۲۰.
و نیز سعایت برخی افراد، باعث شد تا سلطان از ادامة کار رصدخانه بیمناک شود و دستور به انهدام آن دهد. در نامة مفتی وقت قسطنطنیه (شمس الدین احمد) به سلطان، تقاضای انهدام رصدخانه شده است،
[۲۴] محمدبن یحیی عطائی، حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق، ج۱، ص۲۸۶.
ازینرو در ذیحجّة ۹۸۷ به دستور سلطان رصدخانه را ویران کردند،
[۲۵] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۱.
این اقدام موجب آزردگی تقی الدین شد و او عزلت گزید و سرانجام در ۹۹۳ در استانبول (و به نوشته گروهی، در دمشق) درگذشت
[۲۶] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۱.
.
چگونگی ساخت رصدخانه، و ابزارهای آن و عاقبت کار آن را شاعری ایرانی به نام علاءالدین منصور شیرازی در بخشی از منظومة شهنشاهنامة خود آورده است. این منظومه یکی از مهمترین منابع، در بارة زندگی تقی الدین، از سالهای پیوستن او به سلطان مرادسوم تا عاقبت کار رصدخانه، به شمار می‌آید.
[۲۷] علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۴۴.


شاگردان تقی الدین

[ویرایش]

از شاگردان تقی الدین تنها شخصی به نام عبدالقادربن محمد مَنوفی را می‌شناسیم که در کتابی که درباره ستاره شناسی تألیف کرده، تقی الدین را «سیدنا» و «مولانا» خوانده است،
[۲۸] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۳۴۱.
برای آگاهی از سایر جزئیات زندگی تقی الدین رجوع کنید به
[۲۹] د. ترک ، ذیل «تقی الدین ، محمد»
[۳۰] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۱۹۷ـ۲۰۲.


آثار تقی الدین

[ویرایش]

بررسی تعداد آثار تقی الدین در رشته های گوناگون علمی (بیش از بیست رساله در زمینة ستاره شناسی و گاه شماری و قبله یابی، هفت رساله در ریاضیات، دو رساله در مکانیک، یک رساله در نورشناسی، یک رساله در پزشکی و رساله ای در بازداری) بیانگر توجه و علاقة خاص او به ستاره شناسی است. او به رغم آثار اندکش در زمینة مکانیک، به سبب مهارتش در این علم، بویژه در حکومت عثمانی، مهندسی نامدار و مشهور بوده است.
تقی الدین پیش از عزیمت به قسطنطنیه و ساخت رصدخانه، در قاهره چاهی به عمق ۲۵ متر حفر کرد که برای بهبود کیفیت رصد ستارگان از آن استفاده می‌کرد.
[۳۱] علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۳۳.
[۳۲] صاییلی، ج۱، ص۲۹۴.
او بعداً در رصدخانة قسطنطنیه نیز چاهی به همین منظور حفر نمود.
[۳۳] علاءالدین منصور شیرازی علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی،ص ۱۳۸ـ۱۳۹
) ده نمونه از آلات نجومی این رصدخانه را نام برده است
[۳۴] صاییلی، ج۱، ص ۳۰۰


همکاران تقی الدین

[ویرایش]

از همکاران تقی الدین در این رصدخانه اطلاع دقیقی در دست نیست. تنها علاءالدین منصور شیرازی
[۳۵] علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی،ص ۱۳۸
اشاره کرده است که پانزده تن در کار رصد با تقی الدین همکاری داشته اند. خود تقی الدین نیز از منجمی یهودی به نام داوود ریاضیدان نام برده که در ۹۸۵ در سالونیک (شهری در یونان امروزی که در آن زمان جزو قلمرو عثمانی بود) زندگی می‌کرده و با او مکاتبه داشته است.

دستاوردهای تقی الدین

[ویرایش]

اگرچه پاره ای از دستاوردهای تقی الدین در زمینة ستاره شناسی در کتابهای مهم نجومی او مانند جریدة الدرر و خریدة الفِکر و سدرة منتهی الافکار فی ملکوت الفلک الدّوار آمده، اما باید در نظر داشت که در مدت کوتاه (کمتر از سه سال) فعالیت رصدخانة کوچک قسطنطنیه،
[۳۶] علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۳۸
تقی الدین نمی‌توانست با رصدهای منظم و مداوم به نتایج شایان توجهی دست یابد. با این حال، وی بر اساس رصدهایش، روش جدیدی برای محاسبة مشخصه های نجومی خورشید ابداع کرد که بعدها حتی کپرنیک و تیکوبراهه به آن دقت دست نیافتند
[۳۷] تکلی، ص ۲۲۶
. در مینیاتوری در نسخة خطی منظومة شهنشاهنامه،
[۳۸] صاییلی، ج۱، ص۴۷۸، تصویر ۶.
[۳۹] ابن ساعاتی، علم الساعات و العمل بها. تصویر مقابل ص۷۲
تقی الدین و پانزده همکارش در کنار کره ای جغرافیایی دیده می‌شوند که بر روی آن موقعیت قاره‌ها بر اساس آخرین دانسته های آن روز ترسیم شده
است. همچنین یک ساعت مکانیکی، یک ساعت شنی و چند ابزار نجومی دیگر در این تصویر وجود دارد
[۴۰] صاییلی.ج۱، ص ۲۹۴ـ ۲۹۵
[۴۱] د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «تقی الدین بن محمدبن معروف ».
این رصدخانه، آخرین رصدخانة مهم دورة اسلامی به شمار می‌آید.
[۴۲] د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «علم الهیئة».

مهمترین دستاورد تقی الدین در زمینة ریاضیات، تنظیم جدولهای مثلثاتی با استفاده از کسر های دهدهی است. وی در جریدة الدرر و خریدة الفکر (گ ۴ پ و ر) از آن‌ها با عنوان «جدول الجیوب الاعشاریّة و جدول الظل الاعشاری» یاد کرده و گفته است که نخستین بار غیاث الدین جمشید کاشانی کسرهای دهدهی را ابداع و از آن‌ها بویژه در نجوم استفاده کرده است،
[۴۳] ابوالقاسم قربانی، کاشانی نامه، ج۱، ص۱۷۷ـ۱۹۴.
[۴۴] تقی الدین راصد، جریدة الدرر و خریدة الفکر، ج۱، ص۲۰۲.
[۴۵] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۳.
.

پژوهشهای تقی الدین

[ویرایش]

پژوهشهای تقی الدین درباره مهندسی و مکانیک متنوعتر از تحقیقات او در دیگر زمینه هاست. آثار تقی الدین در این زمینه (ادامة مقاله) شامل طراحی انواع وسایل خودکار با کاربردهای گوناگون، مانند زمان سنجی (طراحی ساعتها)، انتقال و بالا فرستادن آب (تلمبه ها) و بلند کردن اشیای سنگین (جرّ اثقال)، است و می‌توان او را ادامه دهندة سنّت علمی بنوموسی در کتاب الحیل و اسماعیل جَزَری ملقب به بدیع الزمان در معرفة الحیل الهندسیة دانست
[۴۶] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۳
. تقی الدین بعضی وسایل مهم مکانیکی را نیز معرفی کرده که پیش از او به آن‌ها اشاره ای نشده است (همانجا). شرحی که او در کتاب الطرق السنیّـة
[۴۷] الطرق السنیّـة، ص ۷۶ـ۷۹
در بارة استفاده از فشار بخار آب برای چرخاندن سیخی بر روی آتش (نوعی فِر دوار) و چگونگی ساخت آن با همکاری برادر بزرگترش نوشته
[۴۸] الطرق السنیّـة، ص ۷۶ـ۷۹
، تقریباً یک قرن پیش از استفاده از نیروی محرک بخار آب در غرب است
[۴۹] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۴ـ ۳۵
[۵۰] محقق، ص ۱۳۴، پانویس ۲.
او در این کتاب
[۵۱] الطرق السنیّـة،ص ۴ـ۹
به شرح ساخت نوعی ساعت مکانیکی نیز پرداخته که موقعیت خورشیدوماه و روزهای ماههای قمری را نشان می‌دهد. طرح کلی این ساعت شبیه نمونه ای است که ابوریحان بیرونی در کتاب استیعاب خود
[۵۲] استیعاب ، ص ۲۱۹ـ ۲۲۸
شرح داده، ولی طرح تقی الدین نسبتاً کاملتر از طرح بیرونی است. وی برای رصدخانة استانبول نیز ساعت خاصی ساخته بود که در رصدهای نجومی به کار می‌رفت. در بخشهای دیگر کتاب الطرق السنیّـة، تقی الدین دو تلمبه بر اساس کار جزری اما پیشرفته تر از آن، طراحی کرده است؛ یکی با دو استوانة متقابل (مِضَخّة ذات الاسطوانتین المتقابلتین) و دیگری با شش استوانة یکپارچه (مضخّة ذات الاسطوانات الستّه؛
[۵۳] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۹ـ۴۲، ۴۷ـ۵۰
[۵۴] ، حسن وهیل، ج۱، ص۴۹ـ۵۲، ۵۹.
[۵۵] نیز رجوع کنید به تصویر ۲
. علاوه بر اینها، او دو تلمبة دیگر نیز طراحی کرد که پیش از وی ساخته نشده بود
[۵۶] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۴۳ـ۴۶
.

آثار نجومی مهم تقی الدین

[ویرایش]

برخی آثار مهم تقی الدین در زمینة نجوم عبارت‌اند از:
۱) جریدة الدّرر و خریدة الفکر، که زیج مختصر لاسطمبول
[۵۷] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۱۳۸.
نیز نامیده شده است،
[۵۸] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۳ـ۲۰۴.
[۵۹] آلوارت، ج ۵، ص ۱۷۴ـ ۱۷۵

۲) الدّرّ (العقد) النّظیم فی تسهیل التقویم، که تلخیص زیج الغ بیگ است
[۶۰] استوری، ج۲، بخش ۱، ص۷۲.
[۶۱] حاجی خلیفه، کشف الضنون ج ۲، ستون ۷۳۶ .
و تألیف آن را به عبدالرحمان صالحی، مُوقّ تِ مسجد اموی دمشق، نیز نسبت داده اند.
[۶۲] استوری، ج۲، بخش ۱، ص۷۲.
[۶۳] سوتر، ج۱، ص۱۹۹.

۳) سدرة منتهی الافکار فی ملکوت الفلک الدّوار یا زیج شهنشاهی،
[۶۴] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۱۲.
، که در آن تقی الدین نتایج رصدهای خود در رصدخانة قسطنطنیه را برای تصحیح و تکمیل زیج الغ بیگ آورده است. نسخه های موجود از این کتاب (احتمالاً به علت ناتمام ماندن کار رصد) ناقص اند
[۶۵] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۱۲.
. تکلی بخشی از این کتاب را به چاپ رسانده است
[۶۶] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۸
.
۴) ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح، در بارة ساعتهای آفتابی سنگی (رُخامه) و چگونگی ساخت آنها،
[۶۷] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ص ۲۰۷ـ ۲۰۸.
). در ۹۸۰، عمربن محمد فارِسْکوری (همکار ریاضیدان و منجمِ تقی الدین ) بر این کتاب شرحی به نام نفح الفیوح بشرح ریحانة الروح نوشت.
[۶۸] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۵۹۷ ـ ۵۹۸.

۵) الثمار الیانعة من قطوف الا´لة الجامعة، شرح تقی الدین بر رسالة الاشعة اللامعة فی العمل بالا´لة الجامعة ابن شاطر.
[۶۹] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۵۳۳.
«آلت جامعه» وسیله ای بود که ابن شاطر آن را اختراع کرد و انجام دادن تمامی اعمال مربوط به زمان سنجی، در هر محلی با آن مقدور بود.
[۷۰] سوتر، ج۱، ص۱۹۸.
حاجی خلیفه
[۷۱] حاجی خلیفه، کشف الضنون، ج ۱، ستون ۱۰۵
این شرح را از مؤلفی ناشناس دانسته است.
۶) شرح استخراج انصاف اقطار المدارات المتوازیة، رسالة کوچکی درباره محاسبة شعاع تصویر دایره های ارتفاع بر صفحة اسطرلاب . نسخه ای از آن به خط تقی الدین و به تاریخ ۹۸۲ در کتابخانة مجلس شورای اسلامی وجود دارد
[۷۲] عبدالحسین حائری، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی، ج۲۳، ص۱۴.
برای آگاهی از دیگر رساله های نجومی تقی الدین،
[۷۳] تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی.
ج ۱، ص ۲۰۲ـ۲۱۶).

آثار ریاضی مهم تقی الدین

[ویرایش]

تقی الدین در زمینة ریاضیات نیز آثاری دارد، از جمله:
۱) رسالة بغیة الطلاب من علم الحساب، در بارة حساب ، شامل سه مقاله در زمینة حساب هندی، حساب نجوم و حساب کردن مجهولات و متفرقات،
[۷۴] تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۴ ـ ۸۵.
.
۲) کتاب النسب المتشاکلة فی الجبر و المقابلة در جبر
[۷۵] تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۵
[۷۶] سوتر، ج۱، ص۱۹۸.

۳) تحریر الاُکَر ثاوذوسیوس (تئودوسیوس؛.
[۷۷] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۱، ستون ۱۴۲، .
این کتاب باقی نمانده است. کینگ
[۷۸] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّةج ۲، بخش ۲، ص ۹۷۴
جدولهایی در چند برگ به نام جداول للضرب العشری به تقی الدین نسبت داده است، برای آگاهی از دیگر آثار تقی الدین در زمینة ریاضیات رجوع کنید به
[۷۹] تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۵ ـ۸۷.
[۸۰] ماتویفسکایا و روزنفلد، ج۲، ص۵۶۳ ـ ۵۶۵.


آثار مهندسی مهم تقی الدین

[ویرایش]

تألیفات تقی الدین در زمینة مهندسی و مکانیک عبارت‌اند از:
۱) الطرق السنیّة فی الا´لات الروحانیّـة درباره ابزارهای گوناگون مکانیکی. از این کتاب نسخه ای به خط خود تقی الدین در ایرلند وجود دارد.
[۸۱] آربری، ج۷، ص۷۳ـ۷۴.
احمد یوسف حسن آن را در ۱۳۴۶ ش/ ۱۹۶۷ به صورت عکسی منتشر، و باب سوم آن را ــ که درباره ساخت چهار نوع وسیلة انتقال آب به بالا (تلمبه کردن آب) است ــ نقد و بررسی کرده و به همراه متن اصلی به چاپ رسانده است
[۸۲] احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۸ـ۵۰
.
[۸۳] محمدعیسی صالحیه و عبداللّه فلیح، فهرس مخطوطات الفلاحة، ج۱، ص۱۶۲ـ ۱۶۵.

۲) الکواکب الدُرّیة فی وضع البِنکامات الدوریة، در بارة ساعتهای مکانیکی. این کتاب را رسالة فی علم البنکامات نیز نامیده اند
[۸۴] بروکلمان، ذیل، ج ۲، ص ۴۸۴
). تقی الدین در این کتاب ساختار دو ساعت مکانیکی وزنه ای و فنری با بدنه ای به شکل مخروط ناقص را توضیح داده است. البته چنین ساعتهایی قبلاً در اروپا ساخته شده بود. وی در این اثر ساعتهای ارزان اروپایی را که به قلمرو عثمانی وارد می‌شد، بررسی کرده است
[۸۵] حسن و هیل، ص ۵۹
. تکلی متن این رساله را در؛ ساعت در امپراتوری عثمانی در سدة شانزدهم و (رسالة) الکواکب الدّرّیة تقی الدین؛ منتشر کرده است.

کتاب تقی الدین در زمینة نورشناسی

[ویرایش]

کتاب تقی الدین در زمینة نورشناسی ، نور حدقة الابصار و نور حدیقة الانظار نام دارد.
[۸۶] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۲، ص۱۰۳۳ـ ۱۰۳۴.
او در این کتاب به بررسی آرای کمال الدین ابوالحسن فارسی در کتاب تنقیح المناظر ــ که خود نقد و تهذیبی از کتاب المناظر ابن هیثم است ــ پرداخته است. از دیگر مطالب کتاب اینهاست: بررسی مباحث کلی نور، انعکاس نور و ساختار کلی چشم انسان برای ادراک نور و شرح ساخت انواع آیینه ها، از جمله آیینه های مسطح و کروی و مخروطی و مقعر .
[۸۷] سوتر، ج۱، ص۱۹۹.
[۸۸] دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۲، ص۱۰۳۳ـ ۱۰۳۴.


کتاب تقی الدین در پزشکی

[ویرایش]

کتاب تقی الدین در پزشکی، ترجمان الاطباء و لسان الالبّاء است. اگرچه این کتاب در گروه کتابهای پزشکی رده بندی شده،
[۸۹] رمضان ششن و دیگران ، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی، ج۱، ص۱۵۳.
در واقع اثری در باب گیاهداروشناسی است و در آن نام گیاهان طبی با ترتیب الفبایی، بعضی نامهای مترادف آن‌ها در زبانهای گوناگون و خواص درمانی آن‌ها آمده است
[۹۰] آلوارت، ج ۵، ص ۶۳۲
.
از تقی الدین رساله ای در زمینة بازداری به نام المصابیح المُزَهَّرة فی علم البزْدَرة باقی‌مانده است. این کتاب مشتمل است بر ده مقاله درباره شکار با پرندگان شکاری (و نه الزاماً با «باز») و بخشی درباره شکار با سگ و پلنگ. از این رساله یک نسخه در کتابخانة گوتا در آلمان وجود دارد.
[۹۱] پرچ، ج۴، ص۱۱۷.


منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ساعاتی ، علم الساعات و العمل بها ، چاپ محمداحمد دهمان ، دمشق ?( ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ ) .
(۲) ابوریحان بیرونی ، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاصطرلاب ، چاپ محمداکبر جوادی حسینی ، مشهد ۱۳۸۰ ش .
(۳) تقی الدین راصد، جریدة الدرر و خریدة الفکر ، نسخة خطی کتابخانة دولتی برلین ، ش ۵۶۹۹.
(۴) حاجی خلیفه ، کشف الظنون.
(۵) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ۲۳، تهران ۱۳۷۶ ش .
(۶) احمد یوسف حسن ، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة .
(۷) مع کتاب الطرق السنیّة فی الا´لات الروحانیة ، حلب ۱۹۷۶.
(۸) احمدبن محمد خفاجی ، ریحانة الالبّاء و زهرة الحیاة الدنیا ، چاپ سنگی بولاق ۱۲۷۳.
(۹) صالح ذکی ، آثار باقیه ، استانبول ۱۳۲۹.
(۱۰) رمضان ششن ، جمیل آقپنار، و جواد ایزگی ، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی باللغاترالعربیة و الترکیة و الفارسیة فی مکتوبات ترکیا ، استانبول ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
(۱۱) محمدعیسی صالحیه و عبداللّه فلیح ، فهرس مخطوطات الفلاحة ـ النبات المیاه والری ، کویت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
(۱۲) محمدبن یحیی عطائی ، حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق ، چاپ عبدالقادر اوزجان ، استانبول ۱۹۸۹.
(۱۳) علاءالدین منصور شیرازی ، «رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی »، در مهدی محقق ، دومین بیست گفتار در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم در اسلام ، به انضمام زندگی نامه و کتاب نامه ، تهران ۱۳۶۹ ش .
(۱۴) ابوالقاسم قربانی ، کاشانی نامه : احوال و آثار غیاث الدین جمشید کاشانی ، تهران ۱۳۶۸ ش .
(۱۵) دیوید ا. کینگ ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة ، قاهره ۱۹۸۱ـ۱۹۸۶.
(۱۶) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ۱۳۶۷ـ۱۳۶۹ ش .
(۱۷) W. Ahlwardt, Handschriften-Verzeichnisse Kخniglichen Bibliothek zu Berlin: Verzeichniss der arabischen Handschriften , vol. ۵, Berlin ۱۸۹۳.
(۱۸) A. J. Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic manuscripts , vol. ۷, Dublin ۱۹۶۴.
(۱۹) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband , ۱۹۳۷-۱۹۴۲.
(۲۰) EI ۲ , s.vv. "Tak ¦ â ¤ al D ¦ â n b. Muh ¤ ammad b. Ma ـ ru ¦ f" (by D. A. King), " ـ Ilm al- hay ف a" (by D. Pingree).
(۲۱) Ahmad Y. Hassan and Donald R. Hill, Islamic technology: an illustrated history , Paris ۱۹۹۲.
(۲۲) G. P. Matvievskaya and B.A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovia i ik ¢ h ¢ trudi ) V III th- XVII th cent. ), Moscow ۱۹۸۳.
Osmanli astronomi literatدrد tarihi=
(۲۳) History of astronomy literature during the Ottoman period , compiled. by Ekmeleddin I hsanog § lu et al., ed. Ekmeleddin I hsanog § lu, Istanbul: I sla ª m Tarih, Sanat ve kدltدr Ara í t â rma Merkezi, ۱۹۹۷.
(۲۴) Osmanl i matematik literatدrد tarihi=History of mathematical literature during the Ottoman period , compiled. by Ekmeleddin I hsanog § lu, Ramazan ì e í en and Cevat Izgi, ed. Ekmeleddin I hsanog § lu, Istanbul ۱۹۹۹.
Wilhelm Pertsch, Die orientalischen
(۲۵) Handschriften Der herzoglichen Bibliothek zu Gotha , vol. ۴, Gotha: Friedrich Andreas Perthes, [۱]    .
(۲۶) Ayd â n Say â l â , The observatory in Islam , Ankara ۱۹۶۰.
(۲۷) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ۲, pt. ۱, London ۱۹۷۲.
(۲۸) Heinrich Suter, Beitrجge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam , ed. Fuat Sezgin, vol. ۱: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Frankfurt ۱۹۸۶.
(۲۹) TA , s.v. "Takiyدddin, Muhammed b. el Emirد'l Nas â rد'd-din Mengدberti" (by S. Tekeli).
(۳۰) Sevim Tekeli, "Sciences", in History of humanity, scientific and cultural development , vol. ۵: from the sixteenth to the eighteenth century, ed. Peter Burke and Halil Inalcik, Paris: Unesco ۱۹۹۹.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حاجی خلیفه، کشف الضنون ،ج ۲، ستون ۹۸۲، .
۲. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹.
۳. د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل«تقی الدین بن محمدبن معروف».
۴. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹
۵. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۱۹۹
۶. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۱۷ـ ۱۸
۷. به نقل از حاجی خلیفه، تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
۸. احمدبن محمد خفاجی، ریحانة الالبّاء و زهرة الحیاة الدنیا، ج۱، ص۸۰.
۹. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
۱۰. الطرق السنیـّة، ص ۷۷
۱۱. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة،ص ۱۷، ۱۸.
۱۲. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
۱۳. الطرق السنیـّة، ص ۳
۱۴. ابن ساعاتی، علم الساعات و العمل بها، ج۱، ص۶۹.
۱۵. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۱۹
۱۶. حاجی خلیفه، کشف الضنون، ج ۲، ستون ۹۴۰
۱۷. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
۱۸. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج۱، ص۲۰۰.
۱۹. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۰ـ۲۱
۲۰. علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۴۱.
۲۱. یوزف فون هامر ـ پورگشتال، تاریخ امپراطوری عثمانی، ج۲، ص۱۴۸۶ـ۱۴۸۷.
۲۲. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۰
۲۳. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیةٌ ص۲۰.
۲۴. محمدبن یحیی عطائی، حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق، ج۱، ص۲۸۶.
۲۵. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۱.
۲۶. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۱.
۲۷. علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۴۴.
۲۸. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۳۴۱.
۲۹. د. ترک ، ذیل «تقی الدین ، محمد»
۳۰. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۱۹۷ـ۲۰۲.
۳۱. علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۳۳.
۳۲. صاییلی، ج۱، ص۲۹۴.
۳۳. علاءالدین منصور شیرازی علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی،ص ۱۳۸ـ۱۳۹
۳۴. صاییلی، ج۱، ص ۳۰۰
۳۵. علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی،ص ۱۳۸
۳۶. علاءالدین منصور شیرازی، رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی، ج۱، ص۱۳۸
۳۷. تکلی، ص ۲۲۶
۳۸. صاییلی، ج۱، ص۴۷۸، تصویر ۶.
۳۹. ابن ساعاتی، علم الساعات و العمل بها. تصویر مقابل ص۷۲
۴۰. صاییلی.ج۱، ص ۲۹۴ـ ۲۹۵
۴۱. د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «تقی الدین بن محمدبن معروف ».
۴۲. د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «علم الهیئة».
۴۳. ابوالقاسم قربانی، کاشانی نامه، ج۱، ص۱۷۷ـ۱۹۴.
۴۴. تقی الدین راصد، جریدة الدرر و خریدة الفکر، ج۱، ص۲۰۲.
۴۵. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۳.
۴۶. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۳
۴۷. الطرق السنیّـة، ص ۷۶ـ۷۹
۴۸. الطرق السنیّـة، ص ۷۶ـ۷۹
۴۹. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۴ـ ۳۵
۵۰. محقق، ص ۱۳۴، پانویس ۲.
۵۱. الطرق السنیّـة،ص ۴ـ۹
۵۲. استیعاب ، ص ۲۱۹ـ ۲۲۸
۵۳. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۹ـ۴۲، ۴۷ـ۵۰
۵۴. ، حسن وهیل، ج۱، ص۴۹ـ۵۲، ۵۹.
۵۵. نیز رجوع کنید به تصویر ۲
۵۶. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۴۳ـ۴۶
۵۷. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۱۳۸.
۵۸. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۰۳ـ۲۰۴.
۵۹. آلوارت، ج ۵، ص ۱۷۴ـ ۱۷۵
۶۰. استوری، ج۲، بخش ۱، ص۷۲.
۶۱. حاجی خلیفه، کشف الضنون ج ۲، ستون ۷۳۶ .
۶۲. استوری، ج۲، بخش ۱، ص۷۲.
۶۳. سوتر، ج۱، ص۱۹۹.
۶۴. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۱۲.
۶۵. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۲۱۲.
۶۶. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۲۸
۶۷. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی، ص ۲۰۷ـ ۲۰۸.
۶۸. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۵۹۷ ـ ۵۹۸.
۶۹. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۱، ص۵۳۳.
۷۰. سوتر، ج۱، ص۱۹۸.
۷۱. حاجی خلیفه، کشف الضنون، ج ۱، ستون ۱۰۵
۷۲. عبدالحسین حائری، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی، ج۲۳، ص۱۴.
۷۳. تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی.
۷۴. تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۴ ـ ۸۵.
۷۵. تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۵
۷۶. سوتر، ج۱، ص۱۹۸.
۷۷. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۱، ستون ۱۴۲، .
۷۸. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّةج ۲، بخش ۲، ص ۹۷۴
۷۹. تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی، ج ۱، ص ۸۵ ـ۸۷.
۸۰. ماتویفسکایا و روزنفلد، ج۲، ص۵۶۳ ـ ۵۶۵.
۸۱. آربری، ج۷، ص۷۳ـ۷۴.
۸۲. احمدیوسف حسن، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة، ص ۳۸ـ۵۰
۸۳. محمدعیسی صالحیه و عبداللّه فلیح، فهرس مخطوطات الفلاحة، ج۱، ص۱۶۲ـ ۱۶۵.
۸۴. بروکلمان، ذیل، ج ۲، ص ۴۸۴
۸۵. حسن و هیل، ص ۵۹
۸۶. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۲، ص۱۰۳۳ـ ۱۰۳۴.
۸۷. سوتر، ج۱، ص۱۹۹.
۸۸. دیوید ا کینگ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة، ج۲، بخش ۲، ص۱۰۳۳ـ ۱۰۳۴.
۸۹. رمضان ششن و دیگران ، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی، ج۱، ص۱۵۳.
۹۰. آلوارت، ج ۵، ص ۶۳۲
۹۱. پرچ، ج۴، ص۱۱۷.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تقی الدین راصد»، شماره۳۷۶۸.    





جعبه ابزار