جان کنت گالبرایت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جان کنت گالبرایت در ۱۵ اکتبر ۱۹۰۸ در شهر انتاریو کانادا در یک خانواده کشاورز دیده به جهان گشود و در ۲۹ آوریل ۲۰۰۶ در کمبریج ماساچوست به مرگ طبیعی درگذشت. وی اقتصاددان، سیاست‌مدار و دیپلمات آمریکایی کانادایی بود.


توصیف اجمالی

[ویرایش]

جان کنت گالبرایت را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین اقتصاددانان قرن بیستم محسوب کرد؛ وقتی در زمستان سال ۲۰۰۶ سردبیر یکی از پرنفوذترین نشریه‌های اقتصادیِ دگراندیش با دعوت به یک رای‌گیری اینترنتی برای یافتن نام پنج تن از بزرگ‌ترین و مؤثرترین اقتصاددانان قرن بیستم اقدام کرد، نام گالبرایت در رده سوم قرار گرفت. وی در ۱۵ اکتبر ۱۹۰۸ در شهر انتاریو کانادا در یک خانواده کشاورز دیده به جهان گشود و در ۲۹ آوریل ۲۰۰۶ در کمبریج ماساچوست به مرگ طبیعی درگذشت. او که یک نظریه‌پرداز در مکتب نهادیون محسوب می‌شود، به‌دلیل ارائه تئوری‌هایی در تبیین علل ظهور بحران بزرگ سال ۱۹۲۹، شیوه‌های مبارزه با فقر، توسعه اقتصادی، مهار تورّم، گسترش برنامه پژوهشیِ کینزی و تعمیق دیدگاهِ پساکینزی در شاخه علم اقتصاد کلان، از اهمیت زیادی در میان دانشمندان اقتصاد دارد.
البته وی دستی نیز در زمینه تاریخ‌نگاری اقتصادی داشته است؛ از مشخصات وی نگاه به اقتصاد در چارچوبِ مناسبات قدرت است؛ در دیدگاه گالبرایت قدرت به‌معنای توانایی افراد و نهادها در واداشتن دیگران به اطاعت و پیروی از برخی اهداف خاص است که عموما از دید اقتصاددانان مغفول مانده است. وی با توجه به نقدهایی که به نحوه‌ عملکرد بازارهای آزاد داشت، پیشنهاد نوعی سوسیالیست منحصر به فرد در محوریت دولت ارائه می‌داد. نوشته‌های او عموما انتقادی از اقتصاددانان جریان غالب بود. وی زبان اقتصاددانان را بی‌ارتباط با مسائل دنیای واقعی می‌دانست و اقتصاددانان جدید را متعصب بر استفاده از مفهوم‌های غیر قابل قبول بازار آزاد و رقابت می‌دانست؛ که علت آن‌را وجود شبکه‌ای از قدرت مرئی و نامرئی در پس پرده این تعصب می‌دانست. وی دهه‌های متوالی به‌جد در حال به‌هم ‌ریختن این تعصب کوشید و با استفاده از زبانی غیرریاضی و واقع‌گرایانه، با استفاده از بینش‌ها و دستاوردهای برآمده از سایر علوم اجتماعی تلاش کرد، که این انحراف را به‌گونه‌ای ترمیم کند. وی در حدود هفت دهه از مشاوران دموکرات‌ها در صحنه سیاسی ایالات متحده محسوب می‌شد.
[۱] لاژوژی، ژوزف، عقائد اقتصادی، محمود مدرسی، تهران، دانشگاه تهران، ۵۳، چاپ اول، ص۱۵۴-۱۵۶.
[۲] دادگر، یدالله، تاریخ تحولات‌اندیشه اقتصاد، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۸۳، چاپ اول، ص۴۴۷.


زندگی‌نامه

[ویرایش]

جان کنت گالبرایت در ۱۵ اکتبر ۱۹۰۸ در کانادا به دنیا آمد. وی فرزند یک زوج اسکاتلندی‌تبار در شهر آیوتا استیشن بود. او نخستین مدرک خود را در رشته کشاورزی از دانشگاه اونتاریو گرفت. در سال ۱۹۳۲ به آمریکا رفت و در سال ۱۹۳۴ مدرک دکترای خود را در کالیفرنیا گرفت و از سال ۱۹۳۹ تدریس در‌هاروارد را آغاز نمود. در سال ۱۹۵۹ به‌عنوان پرفسور در‌هاروارد ادامه کار داد و بالاخره در ۱۹۷۵ از این دانشگاه بازنشسته شد.
[۳] بلاگ، مارک، اقتصاددانان بزرگ جهان، حسن گلریز، نی، تهران، ۱۳۷۵، ص۲۴۴-۲۴۵.
[۴] الببلاوی، حازم، دلیل الرجل العادی الی تاریخ الفکر الاقتصادی، دارالشروق، الطبعه الاولی، ۱۹۶۸، ص۱۶۶-۱۶۴.
[۵] قره‌باغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، ‌ تهران، رسا، ۱۳‌۷۶، چاپ دوم، ص۳۱۴-۳۱۵.

در ۱۹۴۲ در خلال جنگ جهانی دوم، مسئولیت کنترل قیمت‌ها و تورّم را برای جلوگیری از فلج شدن اقتصاد به‌عهده داشت. گالبرایت خود، معتقد بود که بیشترین قدرت عملی را در آن دوران داشت و در پست‌های دیگری که پس از آن، بیشتر به‌مثابه یک ناظر و در حاشیه قرار داشت وی در سال ۱۹۴۳ تصدی بررسی بمباران‌های استراتژیک را بعهده داشت که در آنجا اثبات نمود، هزینه‌ای که در این بمباران بر آمریکا وارد می‌شود، بیش از خسارتی است که به آلمان‌ها وارد می‌شود. ورود موفق وی به فعالیت‌های سیاسی، تقریبا از همکاری با دولت‌ آیزنهاور آغاز شد.
او در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا ۱۹۶۰ یکی از مشاوران انتخاباتی جان اف کندی بود و با پیروزی او، از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۳ به‌عنوان سفیر آمریکا در هند منصوب نمود. در ۱۹۶۳ به وطن بازگشت. چندی در‌هاروارد به تدریس پرداخت و پس از قتل کندی از فعالیت‌های سیاسی خود کاست. گالبرایت در دوران زندگیش در حدود ۵۰ کتاب و ۱۰۰۰ مقاله به‌رشته تحریر درآورد. تاثیرگذارترین کتاب‌های وی عبارتند از: رقابت و سیاست تجاری نوین (۱۹۳۸)، تئوری کنترل قیمت‌ها (۱۹۵۲)، سرمایه‌داری امریکایی،
[۶] American Capitalism: The Concept of Countervailing Power: ۱۹۵۲
بحران بزرگ ۱۹۲۹ (۱۹۵۸)، جامعه فراوانی (The Affluent Society) (متموّل یا مرفّه: ۱۹۵۸)، روش‌های توسعه اقتصادی،
[۷] Economic Development in Perspective: ۱۹۶۲
توسعه اقتصادی (۱۹۶۴)، دولت جدید صنعتی،
[۸] The New Industrial State: ۱۹۶۷.
اقتصاد و هدف بخش خصوصی (۱۹۷۳)، راهنمای اقتصاد برای عموم با همکاری ان ساللینجر (۱۹۷۸)، طبیعت فقر توده‌ای (The Nature of Mass Poverty: ۱۹۷۹)، آناتومی (یا کالبدشناسی) قدرت،
[۹] The Anatomy of Power: ۱۹۸۳.

وی در سال ۱۹۷۲ به‌عنوان رییس انجمن اقتصاددانان آمریکا انتخاب شد و مدّت زمانی نیز در مجله فیوچر (Future Magazine) فعالیت می‌کرد. در طول مدت زندگیش دوبار در ۱۹۴۶ از هری ترومن و در سال ۲۰۰۰ از بیل کلینتون مدال آزادی ریاست جمهوری را دریافت کرد. و در سال ۲۰۰۶ چشم از جهان فروبست.

عقاید و نظریات

[ویرایش]

می‌توان گفت که گالبرایت در چهارچوب سرمایه‌داری می‌اندیشد؛ ولی یک سرمایه‌داری عمیقا تغییر شکل‌یافته که وسیله مؤثرتری را برای خشنودی و رفع نیازمندی‌های جامعه جستجو می‌کند.
[۱۰] قدیری اصل، باقر، سیر‌اندیشه اقتصادی از افلاطون تا کینز، فراکینزیان، لیبرال‌های معاصر، دگراندیشان و گیرندگان جایزه نوبل اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۶، ص۷۷۰.
وی در کتاب‌های خود برای نیل به این هدف نظریاتی را مطرح نموده؛ که اهم آن بدین شرح است:

← نقایص سرمایه‌داری آمریکایی


وی در کتاب سرمایه‌داری آمریکایی که در سال ۱۹۵۲ به‌چاپ رسید، با بررسی الگوی رقابت کامل کلاسیک‌هابیان می‌دارد که بازار رقابت، تنظیم‌کننده اقتصاد نیست و برای جلوگیری از اقتدار و عظمت مؤسسات قدرت همسنگ مثل ایجاد اتحادیه‌ای مصرف‌کننده که نوعی قدرت جبران‌کننده برای محدودیت قدرت بنگاه‌های بزرگ است را تعریف می‌کند. این قدرت‌های جبران‌کننده و مقابله‌کننده می‌توانند در مقابله با قلدری و اقتدار مؤسسات بزرگ ایستادگی کنند که این قدرت باعث برطرف شدن معایب بازار آزاد بدون رقابت فعلی جهان است و تنظیم‌کننده اقتصاد معاصر خواهد بود.

← اثر وابستگی


وی در ۱۹۵۸ در کتاب مهم خود به‌نام "جامعه متنعّم" با ردّ اهمیت قانون کمیابی در اقتصاد، بیان می‌دارد که در زمان فعلی، خواسته‌های مصرفی مردم به‌وسیله تولیدکنندگان شکل می‌گیرد؛ بلکه این نظام اقتصادی است که باعث نیازها می‌شود. او این پدیده را "اثر وابستگی" می‌نامد. براساس اثر وابستگی گالبرایت، خواسته‌ها براساس همان فرآیندی که ایجاد می‌شود، ارضا می‌شود. با توجه به این مفهوم، در نظام صنعتی نوین، پیشرفت فنّی و رشد شرکت‌های بزرگ نیاز به ایجاد هماهنگی با پذیرش حداقل مخاطره و نااطمینانی در اقتصاد و همچنین نیاز به برنامه‌ریزی در مورد تقاضای بازار در جهت ارضای خواسته مصرف‌کنندگان را الزام‌آور کرده است.

← تغییر در نهاد جامعه صنعتی جدید


گالبرایت در کتاب "جامعه صنعتی جدید" قائل شد که نوآوری و پیشرفت‌های فنّی جدید، تغییرات بنیادی در جامعه آمریکا به‌وجود آورده است. هم‌اکنون متخصصین شامل مدیران، مهندسان، دانشمندان، طراحان تولید و محققان بررسی بازار، مدیران فروش و غیره. جای سرمایه‌داران را گرفته‌اند و همه آن‌ها جهت ارائه اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری گروهی فعالیت می‌کنند. به این ترتیب، در سرمایه‌داری صنعتی جدید، قدرت از افراد به سازمان‌های بزرگ که از نظر گالبرایت شخصیت گروهی دارند، انتقال یافته و صنعت به اطلاعاتی احتیاج دارد که تهیه آن تنها با عمل گروهی مقدور است.

موارد اختلاف بین نظام صنعتی جدید و اقتصاد بازاری

[ویرایش]

گالبرایت موارد اختلاف عمده بین نظام صنعتی جدید و اقتصاد بازاری را با سه خصیصه زیر روشن می‌کند:

← شیوه فنّی


بارزترین اختلاف آن است که در نظام صنعتی جدید، برخلاف اقتصاد بازار، تولید از شیوه فنّی بسیار پیشرفته و پیچیده‌ای برخوردار است. در این نظام، کار دستی، اساسا جای خود را به ماشین داده است. پذیرش و کاربرد شیوه فنّی در تولید صنعتی پنج نتیجه مهم را به‌بار آورده که به شرح زیر خلاصه می‌شود:
الف) بین آغاز و پایان هر کار، فاصله زمانی وجود دارد.
ب) به‌علت نیاز، به تجهیزات و ماشین‌آلات به‌منظور بهره‌برداری کارآمد از شیوه فنّی مبالغ زیادی به سرمایه‌گذاری تولیدی تخصیص می‌یابد.
ج) شیوه فنّی مستلزم نیروی کار متخصص به‌منظور سازمان‌دهی و کاربرد اطلاعات مربوطه است.
د) همراه با تخصص، مسئله سازمان‌دهی طرح و هماهنگی میان متخصصین اهمیت زیادی یافته است.
ه) به‌علّت کاربرد منابع زیاد سرمایه و فاصله زمانی موجود میان آغاز و پایان هر کار نیاز به برنامه‌ریزی مؤثر مطرح می‌شود.

← برنامه‌ریزی


برنامه‌ریزی دومین خصیصه و تغییر بزرگی است که از گذر اقتصاد بازار به نظام صنعتی جدید به‌وجود آمده است. در نظام صنعتی، زمان لازم برای ساخت کالا، آن‌قدر طولانی و میزان سرمایه مورد نیاز برای تولید آن‌قدر زیاد است که تولید‌کننده نمی‌تواند منتظر واکنش‌های اختیاری مصرف‌کننده باشد. در نتیجه با توجه به این عوامل ناپایدار، ضرورت برنامه‌ریزی بیش از پیش احساس می‌شود.

← نهاد فنّی


تولید صنعتی در عصر حاضر و پیچیدگی شیوه فنّی تولید، هماهنگی دانش‌های تخصصی را ایجاب می‌کند. در نظام صنعتی جدید تمامی تصمیمات مهم از حوزه آگاهی‌های فرد، به‌تنهایی خارج است. از این جهت، تصمیم‌گیری یک کار دسته جمعی است.
گالبرایت معتقد است که مسائل مربوط به شیوه فنّی تولید و برنامه‌ریزی که از خصایص اقتصاد صنعتی معاصر است، باعث شده که قدرت از دست کارآفرینان اقتصاد بازار خارج شده و در دست "نهاد فنّی" متمرکز شود. این نهاد، کوشش می‌کند که با افزایش درآمد شرکت‌های بزرگ سهامی، رشد آن‌ها را تضمین کند. از این‌رو، نهاد فنّی باید از خطرات اقتصادی که ممکن است رشد و بقای شرکت را تهدید کند، اجتناب ورزد. نهاد فنّی وسایل لازم را برای تسلط برخواسته‌های مصرف‌کنندگان و یا حداقل تحت تاثیر قرار دادن آن‌ها در اختیار دارد. هدف کاربرد این وسایل آن است که خرید کالاهای تولید‌شده را توسط خریداران تضمین کند.
گالبرایت معتقد است که در نظام صنعتی جدید، با توجه به این‌که عملکرد شرکت‌های بزرگ، نظام اقتصادی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. این تولید‌کننده است که در مورد نوع کالاهایی که باید تولید شود، تصمیم می‌گیرد و سپس سلیقه مصرف‌کنندگان را از طریق تبلیغات برای خرید محصولات تولیدشده شکل می‌دهد. با توجه به تشابه هدف‌های دولت و نظام صنعتی، می‌توان گفت که دولت به‌صورت ابزاری برای نظام صنعتی در آمده و صنعت، بازوی دولت را تشکیل می‌دهد.
به‌عقیده گالبرایت درنتیجه انتقال قدرت تصمیم‌گیری از صاحبان شرکت‌های بزرگ، به‌سوی یک گروه جمعی، نهاد فنّی، بازار آزاد را که یکی از مؤسسات و نهادهای سرمایه‌داری است، نابود می‌کند و این امر، ناشی از توجّه شدید به برنامه‌ریزی در شرکت‌های بزرگ است. از طرف دیگر، نهاد فنّی برنامه‌هایی دارد، تا از طریق تبلیغات اطمینان لازم را در مورد بازار به‌دست آورد و در جهت تامین تقاضای بازار، سرمایه‌های تولید را فراهم کرده و این برنامه‌ریزی‌ها، توانایی شرکت را در نظارت بر قیمت از طریق وابستگی متقابل شرکت‌ها به یکدیگر فراهم می‌سازد. به هر حال، این دغدغه، برای گالبرایت وجود داشته که افراد جامعه، به‌جای این‌که هدایت‌کنندگان باشند، در خدمت آن قرار می‌گیرند.
گالبرایت معتقد است: «در گذشته، افراد مرفّه و صاحب مقام در آمریکا، همان‌طور که می‌دانیم، اقلیّت کوچکی را تشکیل می‌دادند؛ که معمولا گروه حاکمان و رهبران بودند. امروزه آن‌ها اکثریت را تشکیل می‌دهند، اما نه اکثریت آمریکایی‌ها را بلکه اکثریت آن‌هایی که پای صندوق‌های رای می‌روند، باید برای شهروندانی که به این‌صورت در جامعه قرار گرفته و در انتخابات، عکس‌العمل نشان می‌دهند، نام مناسبی یافت. می‌توان آن‌ها را رضایت‌مندان، اکثریت خشنود، اکثریت ر‌ای‌دهندگان "رضایت‌طلب" و یا به‌معنایی فراگیرتر "پیروان فرهنگ رضایت‌طلبی" نامید.
مفهوم رضایت‌طلبی طغیان گالبرایت، علیه اقتصاد آزاد است؛ که تبعات آن در جامعه با فعل و انفعالات اقتصادی و سیاسی متعدد، منجر به سیطره فرهنگ رضایت‌طلبی در آمریکا می‌شود.

مفهوم دولت در اقتصاد

[ویرایش]

مفهوم دولت در اقتصاد از دیدگاه گالبرایت بارائه پیشنهادهای بدین شرح هست:

← حدود دخالت دولت در اقتصاد


مهم‌ترین پیشنهادهای گالبرایت و نظر او در مورد حدود دخالت دولت در اقتصاد عبارتند از:
ا‌) دولت باید نقش اساسی در بخش‌هایی از اقتصاد که در آن احتیاجات جامعه به‌طور کافی ارضا نشده، مانند مسکن، حمل‌ و نقل، بهداشت و اقدامات لازم را بر عهده بگیرد.
ب‌) دولت باید از بنگاه‌های کوچک که در بازار نمی‌توانند در برابر شرکت‌های بزرگ رقابت کنند، حمایت کند.
[۱۱] تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، تهران، نی، ۱۳۸۷، ویراست دوم، ص۳۵۳-۳۶۲.

ج) دولت باید برای همه مردم، درآمد سرانه تضمین‌شده در نظر بگیرد.
د) نقش دولت باید در امور برنامه‌ریزی و بازبینی شرکت‌های بزرگ از نظر قیمت‌گذاری و تعیین دستمزد گسترش یابد.
ه) دولت، باید مناقصه‌های بزرگی که در بخش نظامی و دفاعی جامعه صورت می‌گیرد، ملی اعلام کند و خود به‌عهده بگیرد.

← بزرگ‌تر شدن دولت آمریکا


گالبرایت با ارائه پیشنهاد بزرگ‌تر شدن دولت آمریکا موارد زیر را طرح می‌کند:
۱) دولت باید در بخش مسکن، بهداشت و حمل و نقل، نقش اساسی را بر عهده بگیرد.
۲) دولت باید از بنگاه‌های کوچک در مقابل بنگاه‌های بزرگ حمایت کند.
۳) دولت باید برای همه مردم، درآمد سالیانه تضمین‌شده در نظر بگیرد.
۴) نقش دولت در برنامه‌ریزی، وارسی و بازبینی بنگاه‌های بزرگ از نظر قیمت‌گذاری و تعیین دستمزد است.
۵) دولت باید مناقصه‌های بزرگ را ملی اعلام کند.

ارزیابی آراء و نظریات گالبرایت

[ویرایش]

در عالم اقتصاد، دانشمندانی که نظریه‌پردازند، کم نیستند؛ اما تطبیق نظریه بر واقعیت، بسیار کم اتفاق می‌افتد. در واقع از زمان آدام اسمیت، نظریات زیادی در این حوزه خلق شد و حجم بسیاری از آن تئوری‌ها به تاریخ پیوست؛
[۱۲] تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، تهران، نی، ۱۳۸۷، ویراست دوم، ص۳۵۳-۳۶۲.
اما یکی از مهم‌ترین امتیازات گالبرایت، حضور در مبادی قدرت و تبیین نظریه با درک این عامل است. در واقع عامل اجرایی نظریه بوده است. نکته‌ای که اقتصاددانان گذشته از آن غافل بوده‌اند. مفهوم قدرت و همزیستی با آن سبب نگاه از بالا و دقیق‌تر از دیگران می‌گردد. اما صحت و سقم پیشنهادهای وی چقدر قابل قبول است؟ این سؤال با گذشت زمان جواب داده می‌شود؛ اما تحلیل‌های وی به‌واقع حاکی از نگاه دقیق وی است؛ هرآنچه در مورد مصرف و تبلیغات می‌گوید و هرآنچه در مورد شکست بازار رقابت کامل، سخن گفته و یا سخنانی که در باب نهاد فنّی بیان داشته از صحت کاملی برخوردار بوده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. لاژوژی، ژوزف، عقائد اقتصادی، محمود مدرسی، تهران، دانشگاه تهران، ۵۳، چاپ اول، ص۱۵۴-۱۵۶.
۲. دادگر، یدالله، تاریخ تحولات‌اندیشه اقتصاد، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۸۳، چاپ اول، ص۴۴۷.
۳. بلاگ، مارک، اقتصاددانان بزرگ جهان، حسن گلریز، نی، تهران، ۱۳۷۵، ص۲۴۴-۲۴۵.
۴. الببلاوی، حازم، دلیل الرجل العادی الی تاریخ الفکر الاقتصادی، دارالشروق، الطبعه الاولی، ۱۹۶۸، ص۱۶۶-۱۶۴.
۵. قره‌باغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، ‌ تهران، رسا، ۱۳‌۷۶، چاپ دوم، ص۳۱۴-۳۱۵.
۶. American Capitalism: The Concept of Countervailing Power: ۱۹۵۲
۷. Economic Development in Perspective: ۱۹۶۲
۸. The New Industrial State: ۱۹۶۷.
۹. The Anatomy of Power: ۱۹۸۳.
۱۰. قدیری اصل، باقر، سیر‌اندیشه اقتصادی از افلاطون تا کینز، فراکینزیان، لیبرال‌های معاصر، دگراندیشان و گیرندگان جایزه نوبل اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۶، ص۷۷۰.
۱۱. تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، تهران، نی، ۱۳۸۷، ویراست دوم، ص۳۵۳-۳۶۲.
۱۲. تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، تهران، نی، ۱۳۸۷، ویراست دوم، ص۳۵۳-۳۶۲.


منبع

[ویرایش]
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «جان کنت گالبرایت»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱۱/۲۶.    







جعبه ابزار