جمیل بن دراج نخعی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جَمیل‌ بن دَرّاج‌، راوی‌، محدّث‌ و فقیهنامدار شیعی می‌باشد‌.


مشخصات جمیل بن دراج

[ویرایش]


← تاریخ ولادت


از تاریخ‌ دقیق‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌، اما چون‌ از اصحاب امام‌ صادق‌، امام‌ کاظم‌ و امام‌ رضا علیهم‌السلام‌ بوده‌، حداقل‌ بیست‌ سال‌ قبل‌ از شهادت‌ امام‌ صادق‌ (۱۴۸) و پیش‌ از سال‌ ۱۲۸ به‌دنیا آمده‌ است‌.

← خاندان


خاندان وی‌ مقیم‌ کوفه‌ بودند و با قبیله‌ نَخَع‌ کوفه‌ پیوند ولاء (= وابستگی‌ حمایتی‌) داشتند، به‌ همین‌ سبب‌ او را نَخَعی‌ یا مَوْلی‌النَّخَع‌ خوانده‌اند.

← کنیه


کنیه‌ او ابوعلی‌، یا به‌ گفته‌ ا بن ‌فَضّال‌، ابومحمد بود. به‌ دلیل‌ نزدیکی‌ زمانی‌ ا بن ‌فضّال‌ با جمیل‌، گفته‌ ا بن ‌فضّال‌ درست‌تر دانسته‌ شده‌ است‌.

← پدر و برادر


پدرش‌، ابوالصَبیح‌ درّاج،‌ بقالی‌ می‌کرد و برادر کوچک‌ترش‌، نوح‌ بن درّاج‌، از راویان‌ ثقه‌ و شیعیان‌ موَجَّهِ کوفه‌ و قاضی‌ آن‌ دیار و در برهه‌ای‌ قاضی‌ بخش‌ شرقی‌ بغداد بود.
[۹] محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۲۵۱.


وثاقت جمیل

[ویرایش]

جمیل‌ بن درّاج‌ در حدیث‌ از مشهورترین‌ و موثق‌ترین‌ راویان‌ شیعه‌ است‌ که‌ تمامی‌ رجالیان‌ وی‌ را توثیق‌ و تمجید کرده‌
[۱۱] محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۲۵۱.
و او را با عناوینی‌ چون‌ ثقه‌، شیخ‌ و وجه‌الطائفه ستوده‌اند که‌ هر کدام‌ از این‌ عناوین‌، به‌ تنهایی‌، بر اعتبار روایات‌ او نزد نقادان‌ حدیث‌ دلالت‌ می‌کند.

فقاهت جمیل

[ویرایش]

علاوه‌ بر این‌، کَشّی‌ وی‌ را در زمره‌ هجده‌ تن‌ فقیهی‌ ذکر کرده‌ است‌ که‌ اصحاب‌ امامیه‌ (العِصابة‌) بر صحت‌ روایات‌، تصدیق‌ اقوال‌ و فقاهت‌ آنها اتفاق‌ نظر و اجماع‌ دارند. کشّی‌
[۲۰] محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، ( تلخیص‌ ) محمد بن حسن‌ طوسی‌ ص۵۵۶.
نامهای‌ این‌ هجده‌ تن‌ را در سه‌ گروه‌ شش‌ نفری‌ آورده‌ و جمیل‌ را در گروه‌ دوم‌ قرار داده‌ است‌. این‌ سه‌ گروه‌ ــکه‌ در اصطلاح‌ حدیثی‌ شیعه‌، به‌ اصحاب‌ اجماع‌ معروف‌اند
[۲۱] حسین‌ بن محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌، ج‌۷، ص‌۷ـ۶۸.
و بالاترین‌ درجات‌ اعتماد و وثاقت‌ را در فقه‌ و حدیث‌ شیعه‌ دارندــ به‌ ترتیب‌ در سه‌ طبقه‌ از اصحاب‌ مشترک‌ امام‌ باقر و امام‌ صادق‌ علیهماالسلام‌، اصحاب‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ و اصحاب‌ مشترک‌ امام‌ صادق‌ و امام‌ کاظم‌ علیهماالسلام‌ جای‌ می‌گیرند. جمیل‌ بن درّاج‌ موثق‌ترین‌ و فقیه‌ترین‌ فرد از گروه‌ دوم‌ به‌ شمار آمده‌ است.

نام جمیل در کتب اربعه

[ویرایش]

نام‌ او در ۵۷۰ روایت‌، در کتب‌ اربعه‌، به‌ صورت‌ جمیل‌ بن درّاج‌ و دهها بار با نام‌ جمیل‌ در اسناد یاد شده‌ است‌. چون‌ نام‌ جمیل‌، میان‌ جمیل‌ بن درّاج‌ و جمیل‌ بن صالح‌، از اصحاب‌ موثق‌ امام صادق‌ (علیه‌السلام‌)، مشترک‌ و محتمل‌ است‌، وی‌ براساس‌ طبقه‌ و نام‌ قبل‌ و بعد در سلسله‌ سند، شناسایی‌ می‌شود.
[۲۷] محمدامین‌ بن محمدعلی‌ کاظمی‌، هدایة ‌المحدثین‌ الی‌ طریقة‌ المحمدین‌، ص‌۳۱ـ ۳۳.


ویژگی‌های روایات جمیل

[ویرایش]

روایات‌ جمیل‌ بن درّاج‌ در کتب‌ حدیثی‌، بیشتر درباره‌ عقاید، اخلاق‌، آداب‌، و ابواب‌ مختلف‌ فقه‌ است‌ که‌ خود حاکی‌ از گستردگی‌ دانش‌ فقهی‌ اوست‌. وی‌ نزدیک‌ سیصد حدیث‌ را مستقیماً از امام‌ باقر، امام‌ صادق‌ و امام‌ کاظم‌ روایت‌ کرده‌ که‌ در این‌ میان‌، روایات‌ او از امام‌ صادق‌ بسیار بیشتر است.
[۲۹] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۱۵۳ـ۱۵۴.
[۳۰] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۴۴۲.

علاوه‌ بر این‌، از پنجاه‌ و اندی‌ راوی‌ حدیث‌ نقل‌ کرده‌ است‌ که‌ غالباً از اصحاب‌ امام‌ صادق‌ بوده‌اند.
[۳۱] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۱۵۲ـ۱۵۳.
بیشترین‌ روایات‌ با واسطه‌ او، به‌ ترتیب‌ فراوانی‌ نقل‌، نخست‌ از زراره‌ بن اعین‌ (با ۹۲ روایت‌) و سپس‌ از محمد بن مسلم‌ (با ۵۵ روایت‌) است‌ که‌ هر دو از بزرگ‌ترین‌ فقها و محدّثان‌ شیعه‌ و از گروه‌ اول‌ اصحاب‌ اجماع‌ بوده‌اند. جمیل‌ به‌ زراره‌ بن اعین‌ بسیار ارادت‌ داشت‌. وی‌ همچنین‌ از سه‌ تن‌ دیگر از اصحاب‌ اجماع‌ روایت‌ کرده‌ است‌ که‌ عبارت‌اند از: فُضَیل‌ بن یسار بصری‌ و ابوبصیر، از اصحاب‌ امام‌ باقر و امام‌ صادق‌؛ و عبدالله‌ بن بُکَیر بن اعین‌، از اصحاب‌ امام‌ صادق‌.
از نکات‌ شایان‌ توجه‌ در روایات‌ جمیل‌ این‌ است‌ که‌ ظاهراً در بسیاری‌ از نقل‌های‌ یک‌ واسطه‌ای‌ از معصوم‌ علیه‌السلام‌، طرق‌ متعدد داشته‌، به‌ همین‌ دلیل‌ در افزون‌ بر پنجاه‌ روایت‌ او در کتب‌ حدیثی‌، واسطه‌ وی‌ تا امام‌ با این‌ عبارات‌ یاد شده‌ است‌: عن‌ بعض‌ اصحا بن ا، عن‌ جماعه‌ من‌ اصحا بن ا، و عن‌ بعض‌ اصحابه.

راویان روایت از جمیل

[ویرایش]

بیش‌ از چهل‌ تن‌ از جمیل‌ روایت‌ کرده‌اند
[۳۶] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۱۵۳.
که‌، به‌ ترتیب‌ فراوانی روایات‌ منقول‌، عبارت‌اند از: محمد بن اَبی‌عُمَیرِ اَزْدی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و بزرگان‌ صحابه‌ امام‌ کاظم‌ و امام‌ رضا؛ علی‌ بن حَدید، از اصحاب‌ امام‌رضا و امام‌ جواد؛ احمد بن محمد بن اَبی‌نَصْر بَزَنْطی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و بزرگان‌ اصحاب‌ امام‌ کاظم‌ و امام‌ رضا؛ جعفر بن محمد بن حکیم‌، از اصحاب‌ امام‌ کاظم‌؛ و فضاله‌ بن ایوب‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و از اصحاب‌ امام‌ کاظم‌ و امام‌ رضا.
[۳۷] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۴۴۹.
همچنین‌ برخی‌ از بزرگان‌ فقه‌ و حدیث‌ در زمره‌ ناقلان‌ احادیث‌ اویند، از جمله‌ حسن‌ بن محبوب‌ سرّاد (زرّاد) و یونس‌ بن عبدالرحمان‌، هر دو از محدّثان‌ و فقیهان‌ اصحاب‌ اجماع‌ در طبقه‌ یاران‌ امام‌ کاظم‌ و امام‌ رضا؛ حَمّاد بن عثمان‌، از اصحاب‌ اجماع‌ و از اصحاب‌ امام‌ صادق‌؛ حسن‌ بن علی‌ بن فَضّال‌، صَفْوان‌ بن یحیی‌ و عبداللّه‌ بن مُغیره‌ بَجَلی‌، از اصحاب‌ اجماع‌ در گروه‌ اصحاب‌ مشترک‌ امام‌ کاظم‌ و امام ‌رضا.
[۳۸] سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۱۵۳.
به‌ این‌ ترتیب‌، از حدود چهارده‌ تن‌ اصحاب‌ اجماع‌ (با توجه‌ به‌ اختلاف‌نظر در افراد طبقه‌ سوم‌) که‌ در طبقه‌ او و پس‌ از او جای‌ می‌گیرند، نُه‌ تن‌ به‌ نقل‌ احادیث‌ او پرداخته‌اند.

تألیفات جمیل

[ویرایش]

از جمیل‌ سه‌ تألیف‌ گزارش‌ شده‌ است‌: یکی‌ به‌ صورت‌ مستقل‌، دیگری‌ تألیف‌ مشترک‌ با مُرازم‌ بن حکیم‌ اَزْدی‌ مدائنی‌ و سومی‌ تألیف‌ مشترک‌ با محمد بن حُمران.
از تألیف‌ مستقل‌ او گاهی‌ با تعبیر اصل‌ ــ که‌ حاکی‌ از اعتبار آن‌ در مجموعه‌ احادیث‌ شیعه‌ است‌ــ و گاهی‌ با نام‌ کتاب‌ یاد شده‌ است‌. این‌ اختلاف‌ تعبیر نباید موجب‌ تصور دو تا بودن‌ آنها شود.
طرق‌ نقل‌ اصل‌ جمیل‌ بسیار متعدد است‌ که‌ از آن‌ میان‌، محمد بن ابی‌عمیر در طریق‌ نجاشی‌ و شیخ‌ طوسی‌ و ابوغالب‌ زراری‌اند؛ علی‌ بن حدید در طریق‌ ابوغالب‌ زراری‌ است‌، جعفر بن محمد بن حکیم‌ در طریق‌ ابوغالب‌ زراری‌ است‌ و صفوان‌ بن یحیی‌ در طریق‌ شیخ‌ طوسی.
[۴۳] احمد بن محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ا بن ا بن ه‌ فی‌ ذکر آل‌ اعین‌، ص۱۶۵.
[۴۴] احمد بن محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ا بن ‌ا بن ه‌ فی‌ ذکر آل‌ اعین‌، ص۱۷۳.
به‌ جز بخش‌ کوتاهی‌ از اصل‌ این‌ کتاب‌، که‌ ا بن ‌ادریس‌ حلّی‌ در پایان‌ کتاب ‌السرائرآورده‌، دیگر بخشهای‌ آن‌ به‌ تفاریق‌ در آثار مختلف‌ امامی‌ آمده‌ است‌.
[۴۸] حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مکتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌، دفتر۱، ص۳۶۹.
دو کتاب‌ دیگر او نیز دارای‌ راویان‌ بسیارند که‌ از آن‌ جمله‌ علی‌ بن حدید است‌ که‌ نجاشی‌، کتاب‌ مشترک‌التألیف‌ جمیل‌ بن درّاج‌ و مرازم‌ بن حکیم‌ را، با چند واسطه‌ از علی‌ بن حدید، نقل‌ کرده‌ است‌. روایت‌ کتب‌ جمیل‌ به‌ وسیله‌ ناقلان‌ یاد شده‌، به‌ ویژه‌ محمد بن اَبی‌عُمَیر و علی‌ بن حدید، ممکن‌ است‌ توضیحی‌ برای‌ فراوانی‌ روایات‌ آنان‌ از جمیل‌ بن درّاج‌ در کتابهای‌ حدیثی‌ باشد که‌ قبلاً به‌ آنها اشاره‌ شد (برای‌ بخشهای‌ باقی‌مانده‌ از این‌ دو کتاب‌ رجوع کنید به مدرسی‌ طباطبائی.
[۵۱] حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مکتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌، دفتر۱، ص‌۳۶۹ـ۳۷۰.
).

جمیل‌ از حاملان‌ احادیث‌ خاص‌ امامان

[ویرایش]

جمیل‌ از حاملان‌ احادیث خاص‌ امامان‌ محسوب‌ می‌شد و حتی‌ امام‌ صادق‌ (علیه‌السلام‌) او را از نقل‌ برخی‌ احادیث‌ ــ که‌ نزد همه‌ شیعیان‌ شناخته‌ شده‌ نیست‌ــ برحذر می‌داشت‌، زیرا موجب‌ تکذیب‌ جمیل‌ می‌شد.

شک جمیل در امامت امام رضا

[ویرایش]

جمیل‌ تا مدتی‌ کوتاه‌ پس‌ از شهادت‌ امام‌ کاظم‌، در امامت‌ امام‌رضا علیهم السلام‌ شک‌ داشت‌ و از این‌رو جزو واقفیه‌ به‌ شمار آمد.

← عدول از شک


اما پس‌ از ملاحظه‌ شواهد دالّ بر امامت‌ امام‌ رضا، به‌ همراه‌ جمعی‌ از اصحاب‌ بزرگ‌ امام‌ کاظم‌ علیه‌السلام‌، همچون‌ احمد بن محمد بَزَنْطی‌ و یونس‌ بن یعقوب‌، از این‌ نظر عدول‌ کرد و از وفاداران‌ امام‌ رضا شد.

ویژگی‌های علمی و اخلاقی جمیل

[ویرایش]

از پاره‌ای‌ روایات‌ و گفتگوهای‌ اصحابامامیه‌ با او برمی‌آید که‌ در زمان‌ حیات‌ نیز به‌ نیک‌ محضری‌ و پرفایدگی‌ مجلس‌ اشتهار داشته‌ و از عالمان اهل‌ عبادت‌ و ورع‌ و ادب‌ اسلامی‌ محسوب‌ می‌شده‌ است.

درگذشت جمیل

[ویرایش]

جمیل‌ در اواخر عمر نابینا شد و در روزگار امام‌رضا علیه‌السلام‌ وفات‌ یافت‌ (نجاشی‌، ص‌۱۲۷).

کتا بن امه

[ویرایش]

(۱) ا بن ‌ادریس‌ حلی‌، کتاب ‌السرائر الحاوی‌ لتحریر الفتاوی، قم‌، ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱.
(۲) ا بن ‌داوود حلّی‌، الرجال‌، چاپ‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
(۳) محمد بن علی‌ اردبیلی‌، جامع‌الرواة‌ و ازاحة‌ الاشتباهات‌ عن‌الطرق‌ و الاسناد، بیروت‌، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴) حرّعاملی‌، وسائل الشیعه.
(۵) خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ بغداد.
(۶) ابو‌القاسم خوئی‌، معجم رجال الحدیث.
(۷) احمد بن محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ا بن ‌ا بن ه‌ فی‌ ذکر آل‌ اعین‌، چاپ‌ محمدرضا حسینی‌، قم‌، ۱۴۱۱.
(۸) جعفر سبحانی‌، کلیات‌ فی‌ علم‌الرجال‌، قم‌، ۱۴۱۴.
(۹) حسن‌ صدر، نهایة ‌الدرایه‌ فی‌ شرح ‌الرسالة الموسومة بالوجیزة ‌للبهائی، چاپ‌ ماجد غرباوی‌، قم‌، ۱۴۱۳.
(۱۰) محمد بن حسن‌ طوسی‌، رجال‌ الطوسی‌، چاپ‌ جواد قیومی‌ اصفهانی‌، قم‌، ۱۴۱۵.
(۱۱) محمد بن حسن‌ طوسی، فهرست‌ کتب‌الشیعة‌ و اصولهم‌ و اسماء المصنفین‌ و اصحاب‌ الاصول‌، چاپ‌ عبدالعزیز طباطبائی‌، قم‌، ۱۴۲۰.
(۱۲) محمد بن حسن‌ طوسی، کتاب‌ الغیبه، چاپ‌ عباداللّه‌ طهرانی‌ و علی‌احمد ناصح‌، قم‌، ۱۴۱۱.
(۱۳) محمدامین‌ بن محمدعلی‌ کاظمی‌، هدایة ‌المحدثین‌ الی‌ طریقة‌ المحمدین‌، چاپ‌ مهدی‌ رجایی‌، قم‌، ۱۴۰۵.
(۱۴) محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، ( تلخیص‌ ) محمد بن حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
(۱۵) حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مکتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌، دفتر۱، ترجمه‌ علی‌ قرائی‌ و رسول‌ جعفریان‌، قم‌، ۱۳۸۳ش‌.
(۱۶) احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر برجال‌ النجاشی‌، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم، ‌۱۴۰۷.
(۱۷) حسین‌ بن محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌، قم‌، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۰.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث ج۵، ص۱۲۳.    
۲. احمد بن علی‌ نجاشی‌، رجال‌ النجاشی‌، ص۱۲۶.    
۳. محمد بن حسن‌ طوسی‌، رجال‌الطوسی‌، ص۱۷۷.    
۴. ابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث ج۵، ص۱۲۳.    
۵. احمد بن علی‌ نجاشی‌، رجال‌ النجاشی‌، ص۱۲۶.    
۶. احمد بن علی‌ نجاشی‌، رجال‌ النجاشی‌، ص۱۲۶.    
۷. ابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۲.    
۸. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۲۵۲.    
۹. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۲۵۱.
۱۰. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۳۱۶.    
۱۱. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۲۵۱.
۱۲. احمد بن علی‌ نجاشی‌، رجال‌ النجاشی‌، ص۱۲۶.    
۱۳. محمد بن حسن طوسی، الفهرست، ص۹۴.    
۱۴. حسن‌ صدر، نهایة ‌الدرایه‌، ص‌۳۸۶ ۳۹۴.    
۱۵. حسن‌ صدر، نهایة ‌الدرایه، ص۳۹۸۳۹۹.    
۱۶. محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳۰، ص۲۸۸-۲۸۹.    
۱۷. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌، ص۳۷۵.    
۱۸. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، ( تلخیص‌ ) محمد بن حسن‌ طوسی‌ ص۲۳۸.    
۱۹. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی‌ ص۳۷۵.    
۲۰. محمد بن عمر کشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، ( تلخیص‌ ) محمد بن حسن‌ طوسی‌ ص۵۵۶.
۲۱. حسین‌ بن محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌، ج‌۷، ص‌۷ـ۶۸.
۲۲. محمد بن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۳۰، ص‌۲۲۱۲۲۳.    
۲۳. محمد بن حسن‌ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۶۷۳.    
۲۴. حسن بن علی بن ‌داوود حلّی‌، الرجال‌، ص۶۶.    
۲۵. خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۴.    
۲۶. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۱۷.    
۲۷. محمدامین‌ بن محمدعلی‌ کاظمی‌، هدایة ‌المحدثین‌ الی‌ طریقة‌ المحمدین‌، ص‌۳۱ـ ۳۳.
۲۸. محمد بن علی‌ اردبیلی‌، جامع‌الرواه، ج‌۱، ص‌۱۶۶۱۶۷.    
۲۹. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۱۵۳ـ۱۵۴.
۳۰. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۴۴۲.
۳۱. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص‌۱۵۲ـ۱۵۳.
۳۲. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۵.    
۳۳. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۵.    
۳۴. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۹.    
۳۵. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۳۰.    
۳۶. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۱۵۳.
۳۷. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۴۴۹.
۳۸. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۴، ص۱۵۳.
۳۹. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۲-۱۲۳.    
۴۰. احمد بن علی‌ نجاشی، رجال نجاشی، ج۱، ص۱۲۷.    
۴۱. احمد بن علی‌ نجاشی، رجال نجاشی، ج۱، ص۱۲۷.    
۴۲. محمد بن حسن‌ طوسی، فهرست‌ کتب‌ الشیعة‌ و اصولهم‌ و اسماء المصنفین‌ و اصحاب‌ الاصول‌، ص۹۴.    
۴۳. احمد بن محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ا بن ا بن ه‌ فی‌ ذکر آل‌ اعین‌، ص۱۶۵.
۴۴. احمد بن محمد زراری‌، رساله‌ ابی‌غالب‌ الزراری‌ الی‌ ا بن ‌ا بن ه‌ فی‌ ذکر آل‌ اعین‌، ص۱۷۳.
۴۵. احمد بن علی‌ نجاشی، رجال نجاشی، ج۱، ص۱۲۷.    
۴۶. محمد بن حسن‌ طوسی، فهرست‌ کتب‌الشیعة‌ و اصولهم‌ و اسماء المصنفین‌ و اصحاب‌ الاصول‌، ص۹۴.    
۴۷. ا بن ادریس‌ حلّی‌، کتاب ‌السرائر ج‌۳، ص‌۵۶۷۵۶۸.    
۴۸. حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مکتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌، دفتر۱، ص۳۶۹.
۴۹. احمد بن علی‌ نجاشی، رجال نجاشی، ج۱، ص۱۲۷.    
۵۰. احمد بن علی‌ نجاشی، رجال نجاشی، ج۱، ص۴۲۴.    
۵۱. حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، میراث‌ مکتوب‌ شیعه‌ از سه‌ قرن‌ نخستین‌ هجری‌، دفتر۱، ص‌۳۶۹ـ۳۷۰.
۵۲. محمد بن عمرکشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی، ص۲۵۱.    
۵۳. نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌، ج۶، ص۹۶.    
۵۴. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۴.    
۵۵. محمد بن حسن‌ طوسی، الغیبه، ص۷۱.    
۵۶. محمد بن عمرکشّی‌، اختیار معرفة ‌الرجال، (تلخیص‌) محمد بن حسن‌ طوسی، ص۱۳۴.    
۵۷. سیدابوالقاسم موسوی خوئی، معجم رجال‌الحدیث، ج۵، ص۱۲۲.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بن یاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله جمیل بن دراج، ص۴۸۹۸.    






جعبه ابزار