حسن بن زید بن محمد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حسن‌ بن زید بن محمد، ملقب به داعی کبیر، بنیان‌گذار سلسله علویان طبرستان در سده سوم، از سادات بنی الحسن می‌باشد.


پدر و مادر

[ویرایش]

پدرش زید بن محمد بن اسماعیل بن زید بن حسن از سادات بنی الحسن ساکن در مدینه و مادرش دختر عبداللّه‌ بن عبیدالله اعرج بود.
[۱] علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۵۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.


دوران جوانی

[ویرایش]

حسن بن زید نیز روزگار جوانی خود را در مدینه به سر برد.
[۲] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۴، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
وی احتمالا در قیام یحیی بن عمر شرکت داشته است. بعد از سرکوب این قیام و تشدید سیاست‌های ضد علوی متوکل، خلیفه عباسی، سادات حجاز و عراق به نواحی مرکزی ایران مهاجرت کردند؛ ظاهراً در همین اوان بود که حسن بن زید به ری رفت و در آن‌جا اقامت گزید.
[۳] ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۱۸، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
[۴] ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۲۰، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
[۵] محسن‌ بن محمد حاکم جِشُمی، نُخَب من کتاب جلاءالابصار، ج۱، ص۱۲۷، نقلها احمد بن سعدالدین مسوری فی کتاب تحفة‌الأبرار، در اخبار ائمةالزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.


رهبری علویان طبرستان

[ویرایش]

بعد از وقوع شورشی در طبرستان در سال ۲۵۰ گروهی از اهالی به راهنمایی یکی از علویان ساکن در طبرستان به ری رفته و از حسن‌ بن زید دعوت کردند تا رهبری آنان را بپذیرد. وی نیز از ری به طبرستان رفت و بیش‌تر مردم طبرستان و امیران محلی دیلم، چون جَستانیان، با وی در رمضان ۲۵۰ بیعت کردند.
[۶] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۱.
[۷] حمزة بن حسن حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک ‌الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة والسلام، ج۱، ص۱۷۰، بیروت: دارمکتبة الحیاة، (بی تا).
[۸] حمزة بن حسن حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک ‌الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة والسلام، ج۱، ص۱۷۴، بیروت: دارمکتبة الحیاة، (بی تا).
[۹] ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱ٍ، ص ۲۰، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.


← سیطره بر طبرستان


حسن‌ بن زید برای بیرون راندن طاهریان از طبرستان، نخست به آمل حمله کرد. پس از تصرف آمل، رو به ساری نهاد و با تصرف ساری، سراسر طبرستان به سیطره حسن‌ بن زید درآمد.
[۱۰] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۱ـ۲۷۲.
[۱۱] ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۲۱، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.


← فتح ری


اندکی بعد، حسن‌ بن زید سپاهی به فرماندهی یکی از خویشانش، که همنام او بود، برای فتح ری فرستاد. این فرمانده به شهر وارد شد و حاکم طاهری آن‌جا را بیرون راند و محمد بن جعفر علوی را به حکومت ری گمارد و خود به طبرستان بازگشت. حکومت محمد بن جعفر دوامی نداشت و نارضایتی مردم زمینه بازگشت طاهریان را به ری فراهم کرد، اما بزودی سرداران حسن‌ بن زید ری را گرفتند.
[۱۳] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۵.
به‌ این ترتیب، تمام طبرستان و بخش وسیعی از دیلم و ری به تصرف حسن‌ بن زید درآمد.
[۱۴] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۵.
[۱۵] مسعودی، مروج، ج ۵، ص ۶۶ (بیروت).


← تبلیغ آیین زیدی


وی سپس، به تبلیغ آیین خویش (زیدی) پرداخت و داعیانش را به دماوند، فیروزکوه و حدود ری فرستاد.
[۱۶] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۳۱، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).


درگیری حسن بن زید با دشمنان

[ویرایش]

گسترش متصرفات حسن‌ بن زید و محبوبیت او در بین مردم کوفه و سامرا، موجب هراس خلیفه عباسی، معتز، شد. او در سال ۲۵۳، برای سرکوبی حسن‌ بن زید، سپاهی به فرماندهی موسی بن بُغا به سوی طبرستان فرستاد.
[۱۷] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۷۰.
[۱۸] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۷۳.
موسی بن بغا در همدان مستقر شد و مُفْلِح را برای تصرف ری روانه کرد. مفلح پس از گرفتن قزوین و ری در ۲۵۵، وارد طبرستان شد.

← شکست حسن بن زید


در نبرد مفلح و حسن‌ بن زید، حسن‌ بن‌ زید شکست خورد و به دیلم گریخت. مفلح به آمل رفت و پس از سوزاندن خانه‌های علویان، در پی حسن‌ بن زید روانه دیلم شد. در همین هنگام، موسی بن بغا به مفلح پیغام داد که از تعقیب حسن‌ بن زید دست بردارد و در ری به وی بپیوندد. ظاهراً برکناری معتز از خلافت و مرگ او دلیل این تصمیم بود.
[۱۹] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۸۲.
[۲۰] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۸۹.
[۲۱] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۴۰۶.


← بازپس‌گیری ری


با رفتن موسی بن بغا و مفلح به سامرا در ۲۵۵، حسن‌ بن زید به آمل بازگشت و سال بعد، ری را گرفت. او همچنین در ۲۵۷ گرگان و در ۲۵۹ قومس را ضمیمه متصرفات خود کرد.
[۲۲] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۴۷۴.
[۲۳] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۰۶.


← حمله یعقوب لیث به طبرستان


حسن‌ بن زید در ۲۶۰ با حمله یعقوب لیث به طبرستان روبه‌رو شد. بهانه یعقوب برای حمله به طبرستان دستگیری عبداللّه‌ بن محمد سجزی بود که بر او شوریده بود. یعقوب نخست ری را گرفت. ظاهراً یعقوب به حسن‌ بن زید پیغام داده بود تا عبداللّه‌ بن محمد سِجزی را تحویل دهد. چون حسن‌ بن‌ زید سرباز زد، یعقوب لیث آهنگ نبرد با وی را کرد.
در آغاز جنگ، حسن‌ بن زید گریخت و به کوهستان‌های دیلم پناه برد. یعقوب ساری و آمل را گرفت و در پی حسن‌ بن زید به کوه‌های دیلم رفت. موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی دیلم، کار را برای سپاهیان یعقوب دشوار ساخته بود. سرانجام بارانی که چهل روز پیاپی بارید، یعقوب را ناگزیر به عقب‌نشینی کرد.
[۲۵] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۰۸ـ۵۰۹.


← بازگشت به طبرستان


حسن‌ بن زید در ۲۶۱، پس از رفتن یعقوب به سیستان، به طبرستان بازگشت. به دستور او، علویان به انتقام همراهی مردم چالوس با یعقوب، آن شهر را به آتش کشیدند. در این هنگام، اوضاع طبرستان ناآرام بود و در گرگان که برادر حسن‌ بن زید، محمد، بر آن حکومت می‌کرد، گروهی از دیلمیان نافرمانی می‌کردند؛ از این‌رو، به‌ دستور حسن‌ بن زید، دست و پای هزار مرد دیلمی را، برای عبرت دیگران، بریدند.
او همچنین در آمل گروهی از مخالفان خود را به قتل رساند.
[۲۷] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۳، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
[۲۸] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۷ـ۲۴۸، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
به‌ این ترتیب، طبرستان را آرام کرد و تا سال ۲۶۶، بدون دغدغه، بر آن‌جا حکومت راند.

← حمله خجستانی به گرگان


در این سال، احمد بن عبداللّه خُجستانی، از امرای صفاری، به گرگان حمله کرد. حسن‌ بن زید، که غافلگیر شده بود، شکست خورد و به آمل رفت. در همین هنگام، حسن عقیقی، نایب حسن‌ بن زید در ساری، ادعا کرد که حسن‌ بن زید کشته شده است و برای خود از مردم بیعت گرفت. حسن‌ بن زید به ساری رفت و حسن عقیقی را کشت. حسن‌ بن زید پیش از مرگ، برادرش محمد را به جانشینی خود برگزید.

درگذشت

[ویرایش]

او در رجب یا شعبان ۲۷۰، بر اثر بیماری، درگذشت.
[۳۰] محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۶۶۶.
[۳۲] عبداللّه‌ بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ج۱، ص۱۸۸، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.


فرزند

[ویرایش]

تنها فرزند او دختری بوده که پیش از سن ازدواج درگذشته است.
[۳۳] ابونصر سهل‌ بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلةالعلویّة، ج۱، ص۲۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/ ۱۹۶۲.
[۳۴] علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۵۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
[۳۵] عبداللّه‌ بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ج۱، ص۱۸۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.


داماد

[ویرایش]

ابن‌ اسفندیار،
[۳۶] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۹، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
ابوالحسین احمد بن محمد بن ابراهیم را داماد حسن بن زید معرفی کرده، که به معنای شوهر خواهر وی است.

خصوصیات اخلاقی

[ویرایش]

گردیزی
[۳۷] عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، ج۱، ص۱۸۵، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ش.
و ابن‌ اثیر وی را مردی معتقد، بخشنده و فقیه ذکر کرده‌اند که همه ساله هزار دینار برای مرد پارسایی در بغداد می‌فرستاد تا وی آن را میان علویان شهر تقسیم کند.
[۳۹] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۵ که این عمل را به محمد بن زید نسبت داده است، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
همچنین حسن بن زید به برپایی شعائر شیعی توجه فراوانی داشت، از جمله دستور داد تا عبارت «حیَّ علی خیرِالعمل» در اذان ذکر شود، از « مسح بر خُفَّیْن» نهی کرد و با دیدگاه‌های جبری و تشبیهی و عقیده به قِدَم قرآن به تندی برخورد می‌کرد و در این‌باره بخشنامه‌ای به نواحی مختلف تحت حکومت خود فرستاده بود.
[۴۰] محسن‌ بن محمد حاکم جِشُمی، نُخَب من کتاب جلاءالابصار، ج۱، ص۱۲۸ـ۱۲۹، نقلها احمد بن سعدالدین مسوری فی کتاب تحفة‌الأبرار، در اخبار ائمةالزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
[۴۱] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۰ـ ۲۴۱، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).


درگیری زباره با حسن بن زید

[ویرایش]

رفتار وی با مخالفانش نیز گاهی تند بوده است
[۴۲] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۲، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
و از این حیث بر او انتقاد کرده‌اند.
[۴۳] ابونصر سهل‌ بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلةالعلویّة، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/ ۱۹۶۲.
[۴۴] علی بن محمد عمری، المجدی فی انساب‌الطالبیین، ج۱، ص۲۱۸، چاپ احمد مهدوی دامغانی، قم ۱۳۸۰ش.
در سنّت رسمی زیدیه نیز وی امام شناخته نمی‌شود.
[۴۵] احمد بن موسی طبری، المنیر علی مذهب الامام الهادی یحیی بن الحسین علیهماالسلام، ج۱، ص۱۷۲، چاپ علی سراج‌الدین عدلان، صعده، یمن ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
[۴۶] احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح، ج۱، ص۶۰۳، چاپ عبداللّه حوثی، صنعا ۱۴۲۳/۲۰۰۲.

ظاهرا به دلیل همین رفتارها بود که گروهی از زیدیان طبرستان نامه‌ای به ابوجعفر زُباره، جدّ خاندان بنو زباره نیشابور در مدینه، نگاشتند و ضمن شکایت از رفتارهای حسن بن زید، از او خواستند تا برای امامت زیدیان به آن‌جا برود.
[۴۷] علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۲، ص۴۹۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
ابوجعفر زباره نیز به طبرستان رفت، اما در آن‌جا با پیمان‌شکنی روبه‌رو شد و در نبردهایی که میان وی و حسن بن زید درگرفت، شکست خورد و راهی آبه (آوه) شد و در آن‌جا سکنا گزید.
[۴۸] علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۲، ص۴۹۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.


خصوصیات جسمانی

[ویرایش]

حسن‌ بن زید از نظر جسمی، فردی قوی
[۴۹] صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۲۰.
و مشهور به حالب/ جالب‌الحجاره بوده است.
[۵۰] ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۴، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
بیهقی
[۵۱] علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۴۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
این لقب را با توضیحاتی درباره معانی آن از آنِ اسماعیل بن حسن بن زید نیای حسن بن زید دانسته است.

شاعری

[ویرایش]

صَفَدی،
[۵۲] صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۲۰ـ۲۲.
احتمالاً به نقل از کتاب اخبارالخلفاء صولی، حسن‌ بن زید را شاعر و آگاه به نقد شعر معرفی کرده و اشعاری نیز از وی نقل کرده است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ.
(۲) ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
(۳) عبداللّه‌ بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
(۴) ابونصر سهل‌ بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلةالعلویّة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/ ۱۹۶۲.
(۵) علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
(۶) محسن‌ بن محمد حاکم جِشُمی، نُخَب من کتاب جلاءالابصار، نقلها احمد بن سعدالدین مسوری فی کتاب تحفة‌الأبرار، در اخبار ائمةالزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
(۷) احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح، چاپ عبداللّه حوثی، صنعا ۱۴۲۳/۲۰۰۲.
(۸) حمزة بن حسن حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک ‌الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة و السلام، بیروت: دارمکتبة الحیاة، (بی تا).
(۹) ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
(۱۰) صفدی، الوافی بالوفیات.
(۱۱) احمد بن موسی طبری، المنیر علی مذهب الامام الهادی یحیی بن الحسین علیهماالسلام، چاپ علی سراج‌الدین عدلان، صعده، یمن ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
(۱۲) محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت).
(۱۳) علی بن محمد عمری، المجدی فی انساب‌الطالبیین، چاپ احمد مهدوی دامغانی، قم ۱۳۸۰ش.
(۱۴) عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ش.
(۱۵) مسعودی، مروج (بیروت).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۵۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۲. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۴، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۳. ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۱۸، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۴. ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۲۰، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۵. محسن‌ بن محمد حاکم جِشُمی، نُخَب من کتاب جلاءالابصار، ج۱، ص۱۲۷، نقلها احمد بن سعدالدین مسوری فی کتاب تحفة‌الأبرار، در اخبار ائمةالزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۶. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۱.
۷. حمزة بن حسن حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک ‌الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة والسلام، ج۱، ص۱۷۰، بیروت: دارمکتبة الحیاة، (بی تا).
۸. حمزة بن حسن حمزه اصفهانی، تاریخ سنی ملوک ‌الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة والسلام، ج۱، ص۱۷۴، بیروت: دارمکتبة الحیاة، (بی تا).
۹. ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱ٍ، ص ۲۰، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۱۰. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۱ـ۲۷۲.
۱۱. ابراهیم‌ بن هلال صابی، کتاب المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة، در اخبار ائمة الزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، ج۱، ص۲۱، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۱۲. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۱۳۲-۱۳۳.    
۱۳. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۵.
۱۴. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۲۷۵.
۱۵. مسعودی، مروج، ج ۵، ص ۶۶ (بیروت).
۱۶. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۳۱، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۱۷. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۷۰.
۱۸. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۷۳.
۱۹. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۸۲.
۲۰. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۳۸۹.
۲۱. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۴۰۶.
۲۲. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۴۷۴.
۲۳. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۰۶.
۲۴. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۲۴۸.    
۲۵. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۵۰۸ـ۵۰۹.
۲۶. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۲۸۸.    
۲۷. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۳، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۲۸. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۷ـ۲۴۸، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۲۹. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۳۳۵.    
۳۰. محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج۹، ص۶۶۶.
۳۱. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۴۰۷.    
۳۲. عبداللّه‌ بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ج۱، ص۱۸۸، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۳۳. ابونصر سهل‌ بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلةالعلویّة، ج۱، ص۲۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/ ۱۹۶۲.
۳۴. علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۵۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۳۵. عبداللّه‌ بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ج۱، ص۱۸۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۳۶. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۹، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۳۷. عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، ج۱، ص۱۸۵، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ش.
۳۸. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۴۰۷-۴۰۸.    
۳۹. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۵ که این عمل را به محمد بن زید نسبت داده است، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۴۰. محسن‌ بن محمد حاکم جِشُمی، نُخَب من کتاب جلاءالابصار، ج۱، ص۱۲۸ـ۱۲۹، نقلها احمد بن سعدالدین مسوری فی کتاب تحفة‌الأبرار، در اخبار ائمةالزیدیة فی طبرستان و دیلمان و جیلان، چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۸۷.
۴۱. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۰ـ ۲۴۱، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۴۲. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۲۴۲، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۴۳. ابونصر سهل‌ بن عبداللّه بخاری، سرّالسلسلةالعلویّة، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/ ۱۹۶۲.
۴۴. علی بن محمد عمری، المجدی فی انساب‌الطالبیین، ج۱، ص۲۱۸، چاپ احمد مهدوی دامغانی، قم ۱۳۸۰ش.
۴۵. احمد بن موسی طبری، المنیر علی مذهب الامام الهادی یحیی بن الحسین علیهماالسلام، ج۱، ص۱۷۲، چاپ علی سراج‌الدین عدلان، صعده، یمن ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۴۶. احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح، ج۱، ص۶۰۳، چاپ عبداللّه حوثی، صنعا ۱۴۲۳/۲۰۰۲.
۴۷. علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۲، ص۴۹۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۴۸. علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۲، ص۴۹۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۴۹. صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۲۰.
۵۰. ابن‌ اسفندیار، تاریخ طبرستان، ج۱، ص۹۴، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران (۱۳۲۰ش).
۵۱. علی بن زید بیهقی، لباب‌الأنساب و الألقاب و الأعقاب، ج۱، ص۲۴۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۵۲. صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۲۰ـ۲۲.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حسن بن زید بن محمد»، شماره۶۱۴۶.    


رده‌های این صفحه : سادات | علویان طبرستان | نسب شناسی




جعبه ابزار