خشیت (عرفان)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



خَشْیَت، بیم همراه با آگاهی انسان از عظمت و هیبت خداوند و نقصان خود و قصور بندگی‌اش در برابر او است. خشیت از جمله صفات مومنان است که در مباحث عرفانی از آن بحث شده است.


خشیت در لغت

[ویرایش]

خشیت در نزد اهل لغت به معنای خوف و ترس است. و برخی آن را به معنای ترس شدید گرفته‌اند.

خشیت در اصطلاح‌

[ویرایش]

خشیت نوعی بیم و خوف توأم با معرفت و تعظیم، از کسی است که به او خشیت ابراز می‌شود و نیز آگاهی به نقصان بنده و قصور بندگی، یا گمان ترک ادب عبودیت یا اخلال در انجام دادن واجبی از واجبات. به عبارت دیگر، خشیت تألمِ قلب است به‌سبب این‌که انتظار امر مکروهی را می‌کشد که در آینده رخ خواهد داد، که گاه ناشی از کثرت گناهان بنده است و گاه ناشی از آگاهی وی به جلال و عظمت الهی. بنابراین خشیت نوعی خوف خاص است.

خشیت از نگاه عرفا

[ویرایش]

خشیت در پاره‌ای از متون عرفانی مورد توجه و تفسیر بوده است.
سُلَمی در تفسیر خود پاره‌ای از اقوال مشایخ صوفیه را در این باب، ذیل آیات راجع به خشیت نقل کرده است. از جمله ذیل آیه ۱۳ سوره توبه، از زبان ابوعلی جوزجانی نقل کرده که خشیت عبارت است از چنگ زدن مستمر به التجا به حضرت حق. وی ذیل آیه ۲۱ سوره رعد از قول یکی از صوفیان آورده که خشیت مراقبت قلب است تا در همه احوال جز به حق ننگرد و از قول ابن‌عطا نقل کرده که خشیت چراغ دل است.
او در تفسیر آیه ۵۷ سوره مؤمنون نیز خشیت را دل‌شکستگی ناشی از قرارگرفتن بنده در برابر حضرت حق تعریف کرده و اشفاق را رقیق‌تر از خشیت و در مرتبه پس از آن دانسته است.
ابن‌عربی بر آن است که آنچه در آدمی مانع خشیت ورزیدن می‌شود همانا در پیوستگی روح و پیکر اوست و آنگاه که این دو به وقت مرگ از هم جدا شوند و هر کدام به سوی پروردگار خود بازگردد و عالِم به چیزهایی شود که قبلا نمی‌دانست، به خشیت دست می‌یابد، بنابراین میت هم از حیث روح و هم از جهت جسم در مقام خشیت است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب،‌ ج۱۴،‌ ص۲۲۸.    
۲. قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، ج۲، ص۳۱۲.    
۳. فراهیدی، خلیل ‌بن احمد، العین، ج۴، ص۲۸۴، ذیل خشی.    
۴. ازهری، محمد بن احمد تهذیب اللغه، ج۷، ص۱۹۴، ذیل خشی.    
۵. جوهری، اسماعیل‌ بن حماد، الصحاح تاج‌ اللغة و صحاح العربیة، ج۶، ص۲۳۲۷، ذیل خشی.    
۶. حسین‌ بن محمد راغب اصفهانی، الذریعة الی مکارم الشریعة، ج۱، ص۲۳۴.    
۷. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اوصاف الاشراف، ج۱، ص۵۲.    
۸. علی‌ بن محمد جرجانی، التعریفات، ج۱، ص۹۸.    
۹. محمد بن محمد نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ج۱، ص۵۲.    
۱۰. ابن‌عربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۵۲۹.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «خشیت الهی»، شماره۷۰۸۶.    






جعبه ابزار