زندگینامه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



زندگی‌نامه اثری است که بر پایه‌ی واقعیت و به یاری اسناد و مدارک، خاطرات و شواهد در دسترس، به شرح حال و بازآفرینی سیمای برجستگان و فرهیختگان می‌پردازد.


زندگی‌نامه

[ویرایش]

زندگی‌نامه اثری است که بر پایه‌ی واقعیت و به یاری اسناد و مدارک، خاطرات و شواهد در دسترس، به شرح حال و بازآفرینی سیمای برجستگان و فرهیختگان می‌پردازد.
[۱] دانش‌نامه‌ زبان و ادبیات فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، ص‌۷۶۲.
زندگی‌نامه را «ترجمه‌ی حال»، «کارنامه» نیز گویند و «صاحب ترجمه» کسی است که ترجمان حال او را می‌نویسند.
[۲] انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص۲۸۱.


زندگی‌نامه هر قدر که مفصل یا مختصر باشد، باید سهم خود را از نظر پژوهش علمی و مقایسه‌ی حوادث و گفتار و ارزیابی آنها ادا کند تا از هرگونه تمایلات و تعصبات شخصی احتمالی نسبت به صاحب ترجمه عاری باشد. وقتی سرگذشت شخصیت‌های مختلف را می‌نویسیم باید با بی‌طرفی کامل، جانب احتیاط و انصاف را نگه داریم.
[۳] زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، ص‌۱۶.


تفاوت زندگی‌نامه با حسب حال

[ویرایش]

تفاوت زندگی‌نامه با حسب حال در این است که حسب حال شرح زندگانی شخص به قلم خود اوست حال آن‌که زندگی‌نامه شرح زندگانی شخص به قلم دیگران است.


انواع کتاب‌های زندگی‌نامه‌ای

[ویرایش]



← أ. سیره‌ها


سیره‌نویسی یا نوشتن زندگی‌نامه پیامبر اسلام ـ صلي‌الله‌عليه‌وآله ـ از اوایل سده‌ی دوم هجری آغاز گردید. نخستین سیره‌ی جامع از مغازی محمدبن اسحاق یسار، معروف به ابن اسحاق بوده است. غیر از سیره‌ی ابن اسحاق، سیره‌ی ابن هشام نیز از شهرت زیادی برخوردار است.
رفته رفته معنای سیره توسع یافت و نخست زندگی ‌نامه خلفا و سپس هر زندگی‌نامه‌ای را سیره می‌گفتند. زندگی‌نامه‌نویسان شیعه نیز کتاب‌های فراوانی در شرح زندگانی امامان دوازده‌گانه نوشته‌اند و بر آنها نام سیره نهاده‌اند.


← ب. مقاتل


مقتل، زندگی‌نامه کسی است که به ویژه در راه دین کشته شده باشد. سابقه‌ی مقتل‌نویسی به سده‌ی یکم هجری برمی‌گردد. از نخستین مقتل‌نویسان «اصبغ بن نباته» از خواص یاران امام علی علیه‌السلام بود که کتابی در مقتل حسین بن علی پرداخته بود.


← ج. زندگی‌نامه‌های عمومی


این دسته از کتاب‌های زندگی‌نامه‌ای، شرح زندگی گروه‌های مختلفی از مردم چون شاعر، پادشاه، قاضی، محدث، فقیه و... را دربر می‌گیرد و به گروه خاصی از مردم که دارای هنر یا پیشه یا مذهب مشترکی باشند، بسنده نمی‌کنند. از جمله‌ی این کتاب‌ها «وفیات الاعیان» از ابن خلٌکان است. این فرهنگ دارای ۸۲۶ مدخل است که زندگی‌نامه‌ی همه‌گونه افراد از ائمه‌ مذاهب، شاعران، محدثان و... را شامل می‌شود.


← د. طبقات


این نام به آن دسته از فرهنگ‌های زندگی‌نامه‌ای اطلاق می‌شود که همه‌ی شخصیت‌های آنها در رشته‌ی همانندی کار می‌کنند یا به یک مذهب اعتقاد می‌ورزند. انواع طبقات شامل طبقات صحابه، طبقات محدثان، و حافظان حدیث، طبقات شاعران (مثل لباب الالباب از محمد عوفی)، طبقات صوفیان (مثل تذکرة‌الاولیا از عطار نیشابوری) و... می‌باشد.


← و. زندگی‌نامه خودنوشت


کهن‌ترین زندگی‌نامه خودنوشت در جهان اسلام زندگی‌نامه‌ای است که ابن سینا، فیلسوف نامدار ایرانی تقریر کرده و شاگردش نوشته است. همچنین «المنقذ من الضلال» از امام محمد غزالی جزء زندگی نامه‌های خودنوشت محسوب می‌شود.


زندگی‌نامه‌نویسی در جهان اسلام

[ویرایش]

به روایت منابع شیعه، نخستین کسی که در جهان اسلام کتاب زندگی‌نامه‌ نوشت «عبیدالله بن ابورافع» بوده است، وی کتابی به نام «تسمیه من شهد مع امیرالمؤمنین الجمل و...» نوشته و در آن نام صحابیانی را که در جنگ‌های علی علیه‌السلام در کنار او بودند، فراهم آورده است. اگر رجال‌نویسی را گونه‌ای زندگی‌نامه‌نویسی بدانیم می‌توان گفت که این شاخه از ادبیات در نیمه‌ی نخست قرن اول هجری در جهان اسلام پیدا شده است. اما از زندگی‌نامه‌هایی که در این دوره نوشته شده هیچ اثری به دست نمانده است و تنها از سده‌ی سوم هجری که موج نوشتن کتاب‌های تاریخی، سیر و مغازی بالا گرفت و کتاب‌های فراوانی در زمینه‌های حدیث، فقه و اصول نوشته شد، نوشتن کتاب‌های زندگی‌نامه‌ای نیز رونق یافت.
[۴] زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، مقدمه، ص‌۱۳.

کتاب‌هایی نظیر سرگذشت پیامبران که برخی از آنها به قصص انبیا شهرت دارد یا شرح وقایع زندگانی پیامبر اکرم ـ صلي‌الله‌عليه‌وآله ـ که در فن تاریخ‌نویسی زبان تازی بدان سیره گویند. نظیر سیره‌ی ابن اسحاق (متوفی ۱۵۱ه.ق). ابن اسحاق علاوه‌ بر این کتابی به نام مغازی دارد که در آن به شرح غزوات پیامبر گرامی اسلام ـ صلي‌الله‌عليه‌وآله ـ پرداخته است. شرح حال ائمه‌ی هدی و زندگی‌نامه‌ی شهدا و کتب رجال که مشتمل بر ذکر احوال حکما، علما و مشایخ صوفیه است و یا تراجم احوال شاعران که تذکره‌نامه نام دارد؛ از دیگر اقسام زندگی‌نامه‌ها است.
[۵] انواع ادبی، رزمجو، حسین؛ مشهد، آستان قدس رضوی، ص۲۰۵.


← ویژگی‌ها


یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زندگی‌نامه‌هایی که در جهان اسلام نوشته می‌شدند، پرهیز آنها از درازگویی و جزئیات‌پردازی است. زندگی‌نامه‌نویس تنها آن بخش از زندگی صاحب ترجمه را که دانستن آن برای خواننده سودمند است، در کتاب خود می‌آورد. از این روی است که گه‌گاه تنها به ذکر حکایتی از او بسنده می‌کند و حتی زمان زادن و مردن وی را نیز چون نیازی به دانستن آن نیست می‌اندازد. زندگی‌نامه‌نویس مسلمان فیلم‌برداری است که تنها از صحنه‌های پند‌آموز زندگی فیلم برمی‌دارد. وی ستایش‌گر نیکی و زیبایی و نکوهش‌گر بدی و زشتی است. از این روی خصایص انسان‌های بد را بدتر و نیک را نیکوتر از آنچه بوده فرا می‌نماید. زندگی‌نامه‌نویس مسلمان در داوری نیز خواننده‌اش را تنها نمی‌گذارد و کار داوری صاحب تراجم را به او نمی‌سپارد. وی غالبا در همان آغاز زندگی‌نامه به برشمردن صفات صاحب ترجمه می‌پردازد و در همان جا برای خواننده‌اش روشن می‌کند که اکنون با زندگی چه کسی آشنا می‌شود و چه درسی باید از او بگیرد. از این روی است که در جامعه‌ی اسلامی، فرهنگ زندگی‌نامه‌ای گونه‌ای از ادب تعلیمی است و چه بسا که زندگی‌نامه‌نویس در دیباچه‌ی کتابش به این مطلب اشاره می‌کند.
[۶] زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، مقدمه، ص‌۱۵.


در عصر حاضر کتاب‌ها و مقالاتی در بزرگ‌داشت شخصیت‌های مذهبی، ادبی، علمی و... نوشته می‌شود که مشتمل بر شرح احوال و سال‌شمار رخدادهای عمر این شخصیت‌هاست، همراه با مجموعه مقالاتی که برخی از نویسندگان به یاد آنان در زمینه‌ی موضوعات گوناگون می‌نویسند. این‌گونه آثار که گاه با عنوان یادنامه نظیر یادنامه‌ی علامه امینی، یادنامه‌ی استاد مطهری و... منتشر می‌شود، جزء زندگی‌نامه‌ها به شمار می‌رود.

← سفرنامه‌نویسی


سفرنامه‌نویسی هم از فروع زندگی‌نامه‌نویسی است؛ زیرا بخشی از زندگی نویسنده را دربر می‌گیرد. تذکره‌نویسی را هم می‌توان از فروع زندگی‌نامه‌نویسی به حساب آورد؛ زیرا در آنها از شرح حال و آثار شاعران سخن رفته است. مثل لباب‌الالباب و یا تذکره‌ی عارفان مثل "تذکرةالاولیا".
سنگ نبشته‌های بازمانده از تمدن‌های مصر، بین‌النهرین و ایران باستان از نمونه‌های نخستین زندگی‌نامه در شمار می‌آیند، چنان‌که کتیبه‌ی داریوش یکم هخامنشی (۵۲۱-۴۸۶ ق.م) در بیستون را می‌توان نمونه‌ای از زندگی‌نامه خودنوشت دانست.
[۷] دانش‌نامه‌ زبان و ادبیات فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، ص‌۷۶۲.



زندگی‌نامه‌نویسی در غرب

[ویرایش]

در غرب ریشه‌های زندگی‌نامه‌نویسی را باید در زندگانی شاهان و قهرمانان کهن جست‌وجو کرد. این شاخه از ادبیات در اصل با کتاب "زندگی‌نامه‌های موازی" به قلم «پلوتارک»
[۸] ئپلوتارک (حدود ۴۶-۱۲۷ م). از تاریخ‌نگاران و مقاله‌نویسان یونان باستان. کتاب‌های معروف او: رساله در اخلاق، همه‌پرسی‌ها، رساله در موسیقی. کتاب بسیار مهم پلوتارک که در سراسر جهان شناخته شده و معروف است همان سرگذشت‌ها است که تحت عنوان زندگی مردان نامدار به فارسی نیز ترجمه شده است. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
در غرب پدید آمد. پلوتارک در کتاب خود به شرح زندگانی بیست و سه تن یونانی و بیست و سه تن رومی در کنار یکدیگر پرداخت و هم او بود که میان زندگی‌نامه و تاریخ فاصله گذاشت.

← قرون وسطا


در قرون وسطا تأکید نویسندگان زندگی‌نامه‌ها متوجه بر جنبه‌های کلی و عقیدتی زندگی قدیسین می‌شد. به‌طوری که زندگی‌نامه‌ی هر قدیس بیانگر الگویی بود که یک قدیس عیسوی پیروی می‌کرد و کمتر به خصوصیات فردی آنان توجه می‌شد. از نمونه‌های زندگی‌نامه در قرون وسطا می‌توان شرح زندگانی «سنت کوث برت» به قلم «بید» و زندگانی «آلفرد» را نام برد.
[۹] انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص‌۲۸۱.


← دوره‌ رنسانس


در دوره‌ی رنسانس و پیدایش نهضت اومانیسم که محققان شروع به بررسی علمی و دقیق مسایل زمان خود کردند، در زندگی‌نامه‌نویسی نیز تحولی ژرف پدید آمد و به جای اندیشه‌های کلی، تکیه و تأکید محققان این رشته متوجه فردیت صاحبان ترجمه شد. در این دوران پایه‌های زندگی‌نامه‌نویسی نو گذاشته شد. از جمله آثار این دوره: زندگانی جان پیکاس و تاریخچه‌ی ریچارد سوم است.

← دوره رمانتیسم


در طول زمان با توجه به تغییراتی که در مکاتب ادبی حاصل شد، در شیوه‌ی زندگی‌نامه‌نویسی نیز تغییراتی اعمال شد؛ مثلا در دوران رمانتیسم، درون‌گرایی تفکر رمانتیکی، که بعدها به نحوی توسط فروید دنبال شد، مبنای زندگی‌نامه‌نویسی را، از شرح ماوقع زندگی اشخاص به شرح رویدادهای فکری، ذهنی و عاطفی آنان تغییر داد. امروزه بسیاری از شگردهای رمان نیز در زندگی‌نامه‌نویسی به کار گرفته می‌شود.
[۱۰] انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص‌۲۸۳.
از جمله نویسندگانی که از این شیوه در زندگی‌نامه‌نویسی بهره گرفتند، «ایرونیگ استون» نویسنده‌ی آمریکایی است که در سال ۱۹۸۹ درگذشت، در این شیوه‌ی زندگی‌نامه‌نویسی به شهرت رسید. معروف‌ترین اثر او «شور زندگی» است که در باب زندگی «ونسان وان گوگ»
[۱۱] ونسان ونگوگ (۱۸۵۳-۱۸۹۰) نقاش نامدار اهل هلند. هرچند در زمان حیاتش در گمنامی کامل به سر برد، اما اکنون به‌عنوان یکی از تأثیر‌گذارترین نقاشان پسا امپرسیونیست شناخته می‌شود. در اواخر عمر به شدت از بیماری روانی رنج می‌برد و همین موضوع به خودکشی او منجر شد. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
نوشته است. دیگر آثار او:
[۱۲] انواع ادبی، شمیسا، سیروس؛ تهران، فردوس، چاپ دهم، ۱۳۸۳، ص۲۸۲.
"رنج و سرمستی" در باب زندگی «میکل آنژ»
[۱۳] میکل آنژ: نقاش، پیکرتراش؛ معمار و شاعر ایتالیایی متولد ۱۴۷۵م است. میکل آنژ یکی از هنرمندان نابغه‌ی تاریخ و معروف‌ترین چهره‌ی رنسانس ایتالیا است. معروف‌ترین اثر پیکرتراشی او «مجسمه داوود» است که بیشتر به یک معجزه در قانون تعادل شبیه است. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
و "ملوان سوارکار" درباره‌ی زندگی «جک لندن» می‌باشد.
[۱۴] جک لندن (۱۸۷۶-۱۹۱۶) نویسنده‌ی سوررئالیست آمریکایی. آثار او مانند «آوای وحش» و« گرگ و دریا»با استقبال خواننده‌گان روبرو شد. دیگر آثار وی:آشتی‌ناپذیر، آفتاب سوزان، پاشنه آهنین، و.... http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».


پانویس

[ویرایش]
 
۱. دانش‌نامه‌ زبان و ادبیات فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، ص‌۷۶۲.
۲. انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص۲۸۱.
۳. زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، ص‌۱۶.
۴. زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، مقدمه، ص‌۱۳.
۵. انواع ادبی، رزمجو، حسین؛ مشهد، آستان قدس رضوی، ص۲۰۵.
۶. زندگی‌نامه‌ها، ترجمه‌ی امیره ضمیری، عبدالغنی، محمدحسن؛ تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۶۲، مقدمه، ص‌۱۵.
۷. دانش‌نامه‌ زبان و ادبیات فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶، ص‌۷۶۲.
۸. ئپلوتارک (حدود ۴۶-۱۲۷ م). از تاریخ‌نگاران و مقاله‌نویسان یونان باستان. کتاب‌های معروف او: رساله در اخلاق، همه‌پرسی‌ها، رساله در موسیقی. کتاب بسیار مهم پلوتارک که در سراسر جهان شناخته شده و معروف است همان سرگذشت‌ها است که تحت عنوان زندگی مردان نامدار به فارسی نیز ترجمه شده است. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
۹. انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص‌۲۸۱.
۱۰. انواع نثر فارسی، رستگار فسایی، منصور؛ تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۰، ص‌۲۸۳.
۱۱. ونسان ونگوگ (۱۸۵۳-۱۸۹۰) نقاش نامدار اهل هلند. هرچند در زمان حیاتش در گمنامی کامل به سر برد، اما اکنون به‌عنوان یکی از تأثیر‌گذارترین نقاشان پسا امپرسیونیست شناخته می‌شود. در اواخر عمر به شدت از بیماری روانی رنج می‌برد و همین موضوع به خودکشی او منجر شد. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
۱۲. انواع ادبی، شمیسا، سیروس؛ تهران، فردوس، چاپ دهم، ۱۳۸۳، ص۲۸۲.
۱۳. میکل آنژ: نقاش، پیکرتراش؛ معمار و شاعر ایتالیایی متولد ۱۴۷۵م است. میکل آنژ یکی از هنرمندان نابغه‌ی تاریخ و معروف‌ترین چهره‌ی رنسانس ایتالیا است. معروف‌ترین اثر پیکرتراشی او «مجسمه داوود» است که بیشتر به یک معجزه در قانون تعادل شبیه است. http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».
۱۴. جک لندن (۱۸۷۶-۱۹۱۶) نویسنده‌ی سوررئالیست آمریکایی. آثار او مانند «آوای وحش» و« گرگ و دریا»با استقبال خواننده‌گان روبرو شد. دیگر آثار وی:آشتی‌ناپذیر، آفتاب سوزان، پاشنه آهنین، و.... http://fa.wikipedia.org/wiki/صفحهٔ اصلی «تاریخ مراجعه به سایت:۲۳/۴/۱۳۸۹».


منبع

[ویرایش]

پژوهشکده باقرالعلوم.    



جعبه ابزار