غار ثور

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کوه ثور (اطحل)، کوهی مشهور در جنوب مکه و مسجدالحرام
[۱] محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الا´ثار ج۲، ص۲۹۴.
[۲] محمدبن عبدالله حمیری، الروض المعطار فی خبرالاقطار ص۱۵۱.
[۳] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.
[۴] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
است و در راه یمن قرار دارد.
[۵] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.



موقعیت جغرافیایی کوه ثور

[ویرایش]

کوه ثور در میان چند خیابان، با نامهای خیابان ثور، جاده طائف و جاده کدی قرار گرفته است.

علت شهرت کوه ثور

[ویرایش]

شهرت این کوه به سبب غار آن است که پیامبر اکرم در آغاز هجرتش از مکه به مدینه در شبی که لیلة المبیت نامیده شده است، برای رهایی از دست مشرکان به آن پناه برد و سه شبانه روز در آن غار، معجزه آسا اقامت گزید.
[۶] عبدالرحمان بن عبدالله سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام ج۴، ص۱۸۲ـ۱۸۳.


نام دیگر کوه ثور

[ویرایش]

برخی نام این کوه را اَطحَل یا ثور اَطحَل ثبت کرده اند.

وجه تسمیه کوه به ثور

[ویرایش]

از آن رو که ثوربن عبدمَناة، از اشراف قریش، در آنجا (کوه اطحل ) سکونت داشته یا در آنجا زاده شده است،
[۹] ابن حزم، جمهرة انساب العرب ص۲۰۱.
[۱۱] یاقوت حموی، ذیل مادّه.
نام این کوه از نام ثوربن عبدمناة گرفته شده است.
[۱۲] یاقوت حموی، ذیل مادّه.
[۱۳] احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب ص۱۸۸.


نام غیر مشهور کوه ثور

[ویرایش]

بر خلاف مشهور، برخی از مورخان به این کوه، ابوثور گفته اند که صحیح به نظر نمی رسد.
[۱۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
[۱۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
[۱۶] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۲.
بعید نیست جبل ثور نامیدن این کوه به این سبب باشد که همچون گاوی است که رو به جنوب مکه کرده است.
[۱۷] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.


راه قدیمی کوه

[ویرایش]

در قدیم از دو راه کوهستانی به کوه ثور می رفتند که یکی دشوار ولی کوتاه بود و از میان کوههای خَنْدَمَه و ابوقُبَیْس می گذشت
[۱۸] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۲.
[۱۹] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
و دیگری آسان ولی طولانی تر بود و از راه مَسْفَله عبور می کرد.
[۲۰] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
امروزه از راه آسفالت و مستقیم اَجْیاد به کوه ثور می روند.
[۲۱] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۳.
[۲۲] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.


فاصله‌ی کوه ثور تا مکه

[ویرایش]

فاصله‌ی کوه ثور تا مکه بسته به راهی بود که حاجیان انتخاب می کردند؛ از این رو، این فاصله را، به تفاوت، حدود یک فرسخ،
[۲۳] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳، که فاصله را سه میل ذکر کرده است.
[۲۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹، که فاصله را سه میل ذکر کرده است.
دو ـ سه میل
[۲۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
[۲۶] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
و در فاصله‌ی دو ساعت راه
[۲۷] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة ص۱۲۸.
از مکه ذکر کرده اند.رفعت باشا که در ۱۳۱۹/۱۹۰۱ از کوه و غار ثور دیدن کرده، گفته است که فاصله‌ی ثور تا مکه ۵ر۵ میل است.
[۲۸] رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۱.

از محققان معاصر، کردی
[۲۹] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۸۴.
فاصله‌ی کوه ثور را تا مسجدالحرام سه یا چهار کیلومتر دانسته است.

دلیل تبرک کوه ثور

[ویرایش]

کوه ثور که از زمان اقامت سه روزه‌ی پیامبر اکرم در آن نزد مسلمانان مبارک شمرده می شود،
[۳۰] نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۸.
[۳۱] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۳.
[۳۲] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
همواره محل زیارت حاجیان بوده است.
[۳۳] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
[۳۴] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹.


کوه دیگری همنام با کوه ثور

[ویرایش]

تعدادی از مورخان و جغرافی‌دانان نوشته‌اند کوه کم ارتفاع دیگری همنام با جبل ثور وجود دارد، و پیامبر از آنجا تا کوه عَیْر را حرم مدینه‌ی منوره اعلام کرده است.
[۳۵] عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۴۸.
[۳۶] عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۵۰.
[۳۷] یاقوت حموی، ذیل مادّه.
[۳۸] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
[۳۹] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۱.

برخی هم بر این باورند که کوهی به این نام اصلاً در مدینه وجود ندارد و جبل ثور همان کوهی است که در نزدیکی مکه قرار دارد.
[۴۰] عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۴۸ـ۳۵۰.
این کوه که از نزدیک مکه، دیده می شود
[۴۱] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
دارای رگه هایی از معدن طلاست.
[۴۲] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.


غار ثور

[ویرایش]


← مکان غار


غار ثور در قله‌ی کوه ثور قرار دارد.

← شکل ظاهری غار


غار ثور بر کوههای اطراف مسلط و به صورت صخره یا سنگی توخالی و شبیه قایقی وارونه است. ارتفاع آن از زمین کمی بیش از پانصد متر و صعود به غار بسیار دشوار و مستلزم تلاش فراوان است.
[۴۳] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹.
[۴۴] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۲ـ۱۰۳.
[۴۵] رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۱.
[۴۶] رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
[۴۷] الموسوعة العربیة العالمیة ج۲۳، ص۶۰۳.


← واقعه تاریخی غار ثور


زمانی که مشرکان مکه به قصد کشتن رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بسیج شدند، آن حضرت پس از خروج از خانه، در حالی که به طور اتفاقی ابوبکر را دید، همراه وی به سمت جنوب مکه به راه افتاد. طبعا آن حضرت برای رفتن به یثرب می بایست به شمال مکه می رفت؛ اما برای گمراه کردن مشرکان، راه جنوب را برگزید و به کوه ثور رسید. آن حضرت، به همراه ابوبکر وارد غار ثور شد و مدت سه روز در آن مخفی بود. مشرکان تا نزدیکی غار ثور آمدند، اما به اعجاز الهی، عنکبوتان تارهایی را بر درِ غار تنیدند تا مشرکان را از رفتن به درون آن منصرف کنند؛ چراکه آنان با دیدن تارهای عنکبوت تصور کردند کسی وارد غار نشده است!

← ذکر غار ثور در قرآن


خداوند در قرآن از این غار یاد کرده است:
" إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ إِذْ یَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُود لَمْ تَرَوْها... ".
اگر او - پیامبر - را یاری ندهید، بدانید که خداوند او را هنگامی که کافران آواره‌اش ساختند، یاری داد، آنگاه که یکی از آن دو به هنگامی که در غار بودند، به همراهش -ابوبکر- گفت: نگران مباش که خدا با ماست. آنگاه خداوند آرامش خودش را بر او نازل کرد و به سپاهیانی که نمی‌دیدشان، یاری داد.

← مسیر ورود به غار ثور


بیشتر مسیر کوه به سمت غار، به صورت پله کان برای مشتاقانِ صعود آماده شده است که به طور طبیعی زمانی حدود ۵/۱ ساعت را برای رسیدن به غار طلب می کند.خود غار نیز دو مسیر ورودی و خروجی دارد که به احتمال، مسیر اصلی آن سمت قبله آن بوده و مسیر پشتی آن، که از آنجا وارد غار می شوند، بعدها درست شده است.

← ورودی‌های غار


غار ثور دارای دو ورودی یا شکاف است؛ یکی غربی که بسیار تنگ است و تقریباً به کف غار چسبیده و ورود از آن خیلی دشوار است، و دومی شرقی که تا حدودی پهن است و گویند پس از ورود پیامبر به غار، به معجزه‌ی الاهی ایجاد شده است.
[۴۹] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹-۱۴۰.
[۵۰] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴.
[۵۱] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۳.
[۵۲] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
[۵۳] رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۲.

به گفته‌ی ابن جبیر
[۵۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
عرض دهانه‌ی غربی غار، که پیامبر از آن وارد شد، دو سوم وجب و ارتفاع طول آن یک ذراع و به گفته‌ی عیاشی
[۵۵] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
عرض آن سه وجب و ارتفاع آن کمی بیش از یک وجب بود، در حالی که ارتفاع دهانه‌ی شرقی آن را که مردم به راحتی از آن رفت و آمد می‌کردند، پنج وجب گفته اند.
[۵۶] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۲۴-۱۲۵.
[۵۷] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
بنا به برخی احادیث
[۵۸] محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری ج۴، ص۱۹۰.
[۵۹] مسلم بن حجاج، صحیح مسلم ج۲، ص۱۸۵۴.
دهانه‌ای که پیامبر از آن داخل غار شد رو به بالا بوده که بعدها تغییراتی کرده است.
[۶۰] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۴.

با وجود دشواری بسیار و سختی ورود از دهانه‌ی تنگ غار، که پیامبر اکرم از آن داخل شده بود، مردمی که به دیدار غار می رفتند از باب تبرک سعی می کردند از آن وارد شوندو چه بسیار کسانی که در میانه‌ی شکاف به سبب تنگی آن محبوس می شدند.
[۶۱] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
[۶۲] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹.
[۶۳] صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة »، در موسوعة العتبات المقدسة: قسم مکة المکرمة، ج۱، ص۱۱۷.
[۶۴] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
[۶۵] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۵۰ـ ۴۵۱.
میان عوام، شایعه‌ی زشت و بی اساسی راجع به کسانی که نتواننداز شکاف غار ثور بگذرند، رواج داشت.
[۶۶] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴.
[۶۷] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
[۶۸] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۵۱.
[۶۹] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۲.
[۷۰] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.

در حدود سال ۸۰۰ و به روایتی ۸۱۰، امیرتَغْری بَرْمِشْ ترکمانی اقدام به گشاد کردن دهانه‌ی تنگ غار کرد تا دیگر مردم در آن محبوس نشوند.
[۷۱] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹-۴۵۰.
[۷۲] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
[۷۳] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۵.
در دوره‌ی شریف عَوْن الرفیق،
[۷۴] حک: ۱۲۹۹ـ۱۳۲۴.
امیر مکه، بار دیگر دهانه‌ی غار را وسیع کردند.
[۷۵] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.

امروزه دهانه‌ی تنگ و غربی غار، دو وجب عرض و سه وجب ارتفاع دارد
[۷۶] رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۲.
و به روایتی دیگر، ارتفاع دهانه‌ی غار حدود نیم متر و عرض آن نیز حدود نیم متر است.
[۷۷] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.


← اندازه غار


طول خود غار هجده وجب و پهنای قسمت میانی آن یازده وجب است.
[۷۸] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۴۰.
ارتفاع داخل غار به اندازه‌ی قد یک انسان و مساحتش ده ذراع
[۷۹] عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۳.
یا ۵ر۲ مترمربع است.
[۸۰] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.
در محدوده داخلی آن چند نفر می توانند بنشینند و دست کم دو تا سه نفر می توانند نماز نشسته به جای آورند.

همجواری غاری کوچک با غار ثور

[ویرایش]

در نزدیکی غار ثور، غار کوچکتری نیز وجود دارد که زیر سنگی است که بمانند نوعی کاسه وارونه قرار گرفته است.

یاد کردن غار ثور به عنوان مسجد

[ویرایش]

فاکهی در قرن سوم هجری، از محل غار به عنوان مسجد غار ثور یاد کرده است.
[۸۱] اخبار مکه ج۵، ص۳۵.


← وقوع معجزاتی در درون غار


در این غار، به برکت اقامت پیامبر اکرم در آن، معجزات متعددی روی داد، همچون تنیده شدن تار عنکبوت جلوی ورودی آن و لانه کردن دو کبوتر وحشی و به روایتی روییدن درختی فرا روی پیامبر.
[۸۲] ابن سعد، قسم۱، ص۱۵۴.
[۸۳] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
[۸۵] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۸-۴۴۹.


← ستونی در پایین غار


در پایین غار، ستونی قبه مانند و مجزا از کوه، به نام «قبه جبریل » قرار دارد که بیست تا سی نفر می توانند در سایه‌ی آن بنشینند.
[۸۶] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴-۹۵.
[۸۷] صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة »، در موسوعة العتبات المقدسة: قسم مکة المکرمة، ج۱، ص۱۱۸.


اشتباه مورخان

[ویرایش]

برخی از مورخان غار ثور را که پیامبر به آن پناه برد با غار حراء که محل نزول نخستین وحی الاهی بود، خلط کرده‌اند.
[۸۸] محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الا´ثار ج۲، ص۲۸۸.
[۸۹] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۸.
[۹۰] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹-۴۵۰.
[۹۱] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۲۹۹.
[۹۲] نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۷-۴۴۸.



منابع برای مطالعه

[ویرایش]

(۱) علاوه بر قرآن.
(۲) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، بیروت ۱۹۸۶.
(۳) ابن حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره ( ۱۹۸۲ ).
(۴) ابن سعد (لیدن ).
(۵) ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف، چاپ علی عمر، قاهره ۱۴۲۳/ ۲۰۰۳.
(۶) ابن کثیر، السیرة النبویه، چاپ مصطفی عبدالواحد، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۸۶/ ۱۹۶۴ـ ۱۹۶۶، چاپ افست بیروت.
(۷) محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکه و ماجاء فیها من الا´ثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ ش.
(۸) احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، چاپ حافظ غلام مصطفی، بنارس ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
(۹) محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
(۱۰) محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۱۱) عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفی سقّا، قاهره ۱۳۶۴ـ۱۳۷۱/ ۱۹۴۵ـ۱۹۵۱.
(۱۲) عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریه، مکه ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۱۳) محمدبن عبدالله حمیری، الروض المعطار فی خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۸۴.
(۱۴) صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیه »، در موسوعة العتبات المقدسة: قسم مکة المکرمة، ج۱، ألفها جعفر خلیلی، بغداد: دارالتعارف، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۱۵) ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة، بیروت: دارالمعرفه.
(۱۶) عبدالرحمان بن عبدالله سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام، چاپ عبدالرحمان وکیل، قاهره ۱۳۸۷ـ۱۳۹۰/ ۱۹۶۷ـ۱۹۷۰، چاپ افست ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.
(۱۷) طبری، جامع.
(۱۸) عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیه ( ماءالموائد )، ( فاس ) ۱۳۱۶، چاپ افست رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
(۱۹) محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۲۰) احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴.
(۲۱) محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
(۲۲) مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۲۳) الموسوعة العربیة العالمیه، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ۱۴۱۹/۱۹۹۹، ذیل «مکة المکرمة ».
(۲۴) عبدالله بن محمد نسفی، تفسیر القرآن الجلیل، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل، بیروت: دارالکتاب العربی.
(۲۵) محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج ۳، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۵۷، چاپ افست بیروت ۱۹۶۴.
(۲۶) یاقوت حموی.





پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الا´ثار ج۲، ص۲۹۴.
۲. محمدبن عبدالله حمیری، الروض المعطار فی خبرالاقطار ص۱۵۱.
۳. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.
۴. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
۵. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۶. عبدالرحمان بن عبدالله سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام ج۴، ص۱۸۲ـ۱۸۳.
۷. ابن کثیر، السیرة النبویة ج۲، ص۲۳۹.    
۸. بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۴۸.    
۹. ابن حزم، جمهرة انساب العرب ص۲۰۱.
۱۰. بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۱۶۷.    
۱۱. یاقوت حموی، ذیل مادّه.
۱۲. یاقوت حموی، ذیل مادّه.
۱۳. احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب ص۱۸۸.
۱۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۱۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
۱۶. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۲.
۱۷. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.
۱۸. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۲.
۱۹. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
۲۰. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
۲۱. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۳.
۲۲. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.
۲۳. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳، که فاصله را سه میل ذکر کرده است.
۲۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹، که فاصله را سه میل ذکر کرده است.
۲۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
۲۶. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
۲۷. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة ص۱۲۸.
۲۸. رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۱.
۲۹. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۸۴.
۳۰. نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۸.
۳۱. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۳.
۳۲. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
۳۳. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۳۴. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹.
۳۵. عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۴۸.
۳۶. عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۵۰.
۳۷. یاقوت حموی، ذیل مادّه.
۳۸. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
۳۹. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۱.
۴۰. عبدالله بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ج۱، ص۳۴۸ـ۳۵۰.
۴۱. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۵۷.
۴۲. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
۴۳. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹.
۴۴. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۲ـ۱۰۳.
۴۵. رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۱.
۴۶. رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۳.
۴۷. الموسوعة العربیة العالمیة ج۲۳، ص۶۰۳.
۴۸. توبه/سوره۹، آیه۴۰.    
۴۹. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹-۱۴۰.
۵۰. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴.
۵۱. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۳.
۵۲. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
۵۳. رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۲.
۵۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۵۵. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
۵۶. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۲۴-۱۲۵.
۵۷. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ج۲، ص۱۰۳.
۵۸. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری ج۴، ص۱۹۰.
۵۹. مسلم بن حجاج، صحیح مسلم ج۲، ص۱۸۵۴.
۶۰. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۴.
۶۱. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۶۲. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۳۹.
۶۳. صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة »، در موسوعة العتبات المقدسة: قسم مکة المکرمة، ج۱، ص۱۱۷.
۶۴. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
۶۵. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۵۰ـ ۴۵۱.
۶۶. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴.
۶۷. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۵۰.
۶۸. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۵۱.
۶۹. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام ص۲۱۲.
۷۰. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة و الاثریة ص۲۷.
۷۱. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹-۴۵۰.
۷۲. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۳۰۰.
۷۳. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۳۹۵.
۷۴. حک: ۱۲۹۹ـ۱۳۲۴.
۷۵. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.
۷۶. رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة ج۱، ص۶۲.
۷۷. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.
۷۸. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۱۴۰.
۷۹. عبدالله بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة ( ماءالموائد ) ج۲، ص۱۰۳.
۸۰. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیه ص۱۳۱.
۸۱. اخبار مکه ج۵، ص۳۵.
۸۲. ابن سعد، قسم۱، ص۱۵۴.
۸۳. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۳.
۸۴. ابن کثیر، السیرة النبویه ج۲، ص۲۳۹۲۴۱.    
۸۵. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۸-۴۴۹.
۸۶. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر ص۹۴-۹۵.
۸۷. صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة »، در موسوعة العتبات المقدسة: قسم مکة المکرمة، ج۱، ص۱۱۸.
۸۸. محمدبن عبدالله ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الا´ثار ج۲، ص۲۸۸.
۸۹. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۸.
۹۰. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج۱، ص۴۴۹-۴۵۰.
۹۱. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل مکة و اهلها و بناء البیت الشریف ص۲۹۹.
۹۲. نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، ص۴۴۷-۴۴۸.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله ثور، شماره۴۲۸۵.    
آثار اسلامی مکه و مدینه، صص۱۶۰-۱۶۲، رسول جعفریان.    






جعبه ابزار