قصه یوسف (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«قصه یوسف علیه‌السّلام»، شرح و تفسیری عارفانه از سوره یوسف، به زبان فارسی ، توسط احمد بن محمد بن زید طوسی، از دانشمندان قرن هفتم هجری است. این کتاب که نام اصلی‌اش «الستین الجامع للطائف البساتین» بوده و در شصت مجلس برای گروهی از متعلمین املاء شده است، به اهتمام « محمد روشن » تحقیق و تصحیح و با نام مذکور منتشر شده است. سال تالیف کتاب مشخص نیست.


ساختار

[ویرایش]

کتاب، مشتمل بر مقدمه محقق و متن اثر است. مطالب کتاب با دیدی عارفانه و با نثری روان و شیوا در شصت فصل تنظیم شده که نام کتاب نیز خود گویای بخش‌های شصت گانه آن است.
در هر فصل، نگارنده نخست آیه‌ای از سوره یوسف می‌آورد، سپس شان نزول و متشابهات آن را بیان می‌کند و به شرح و تفسیر آیه می‌پردازد، آنگاه بر سر قصه می‌رود و در ذیل عنوان «لطیفه» مضمون‌هایی عارفانه و دلکش می‌آفریند. گاه بدان بسنده نمی‌کند و اشارت و نظیره‌ای نیز بر آن می‌افزاید. در میانه، جای به جای بیتی چند می‌آورد و در پاره‌ای موارد، با نقل حکایتی، کلام را زینت می‌بخشد. در پایان، فصل‌ها را با اشعاری به انجام می‌رساند.

گزارش محتوا

[ویرایش]

محقق اثر، در راه شناخت تاج الدین ابوبکر احمد بن زید طوسی به نتیجه‌ای نرسیده است و از جستجو در کتاب‌های رجال و طبقات مفسران نیز جز نامی و یادی از وی به دست نیاورده است. مقدار اطلاعاتی که او از این شخصیت به خواننده عرضه می‌کند آن است که که در خراسان می‌زیسته و از اهل طوس بشمار می‌رفته است. دانشمندی بوده که به جبال و عراق و آذربایجان مسافرت کرده و در همه شهرها با اقبال خلق روبه رو می‌شده است. از وی درخواست می‌شود که مجموعی در فن موعظه فراهم کند و او مجال نمی‌کرده است. در آذربایجان فراغتی یافته و تفسیر سوره یوسف را املا کرده است
[۱] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۹-۱۰.

نوع پرداخت کتاب و روش تنظیم آن نیز با کتاب «کشف الاسرار و عدة الابرار» ابوالفضل رشیدالدین میبدی مشهور به تفسیر خواجه عبدالله انصاری که به سال ۵۲۰ ق، نگاشته شده است، همانندی بسیار دارد
[۲] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۱.

چنان که گذشت شیوه نگارش کتاب، ساده و روان و شیواست. جمله‌ها کوتاه و رساست. واژه و ترکیب نامستعمل در آن نیست و اگر هست اندک است. در آوردن واژه‌های تازی یا ترک آن سخت نمی‌گیرد. این عدم تقید در آوردن واژه‌های نادر، چه فارسی و چه تازی، یکسان است
[۳] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۱.

محقق کتاب، در مقدمه‌اش (صفحات یازده و دوازده) پاره‌ای مشخصات نثر کتاب را این گونه برشمرده است:
۱. از تکرار فعل‌ها پرهیز ندارد و افعال را گاه هفت بار و هشت بار مکرر می‌کند: « روز قیامت ، روزی عظیم است؛ زیرا که روز اظهار هیبت بود و روز عرض امت بود و روز حشر و قیامت بود و روز نقد اعمال و محاسبت بود و روز درد و حسرت بود...» .
۲. به آوردن مترادفات گرایشی چندان ندارد. سجع و موازنه را گاه رعایت می‌کند، اما نه چندان که رنگ تصنع و تکلف پذیرد: « یوسف صدیق وفادار بود و یعقوب خود او را به صبر آموزگار بود و زلیخا در عشق و درد او بی قرار بود و اندوه و شادی در این قصه بسیار بود و خبردهنده از او ملک جبار بود».
[۴] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۳۸.

۳. به هنگام نقل خواب ، اصل را رعایت می‌کند و فعل را به صورت ماضی استمراری می‌آورد: «در هفت سالگی به خواب دید کی یازده عصا از زمین رسته بودی، یکی کوچک از پس آن برآمدی و بالا گرفتی تا از همه درگذشتی، پس آن یازده عصا را از بن برکندی».
[۵] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۵۹.

۴. در ترکیبات اضافی، کسره اضافه را تقریبا در سراسر کتاب به شکل یا می‌نویسد: «پس خطابی جلال درآید...»
[۶] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۲۵.
«یکی از خواصی علما...»
[۷] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۳۱.
«این خاکدانی دنیا کی تو اینجا سلطنت رانی...».
[۸] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۸۰.

۵. به جای «آورده‌اند» عموما ترکیب کهنه تر «می آید» دیده می‌شود:
«در خبر می‌آید از مصطفی...»
[۹] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۶۶.
«همچنین می‌آید کی ملک تعالی...».
[۱۰] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۵۴۲.

۶. استعمال «او» به جای «آن» اندک نیست: «آن کشتی را درازی هزار گز بود و چهارصد گز پهنای او بود».
[۱۱] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۲۷۹.

۷. فعل امر را با «می» به کار می‌برد: «گفت منتظر می‌باش تا برین درخت انیت چه گل پیدا شود».
[۱۲] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۶۱.
«در قعر آن چاه می‌باش و مرا می‌پرست».
[۱۳] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۱۲۹.

فصل اول کتاب به سبب نزول سوره یوسف و فصل‌های دوم، سوم و چهارم به فضائل قرآن اختصاص دارد.
نویسنده در دیگر فصول کتاب تا انتها به شرح سوره یوسف با عنوان «من سورة یوسف» می‌پردازد.

وضعیت کتاب

[ویرایش]

دکتر معین نخستین کسی بودند که به معرفی دقیق و علمی «نسخه خطی تفسیر سوره یوسف علیه‌السّلام ، مجموعه متعلق به کتابخانه ملی رشت » پرداختند و مشخصات و مختصات آن را به مقالتی در ماهنامه یغما برشمردند.
[۱۴] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۰.

این کتاب در چاپ اول با نام «تفسیر سوره یوسف» نیز منتشر شده است.
[۱۵] قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۷.

فهرست مطالب، در ابتدای کتاب و فهرست احادیث ، حدیث‌های فارسی، اقوال و امثال عربی، امثال و حکم فارسی، حکایت‌ها و تمثیل‌ها، واژه‌ها و ترکیب‌ها، نام کسان، قبیله‌ها، مکان‌ها و کتاب‌ها در انتهای آن آمده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۹-۱۰.
۲. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۱.
۳. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۱.
۴. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۳۸.
۵. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۵۹.
۶. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۲۵.
۷. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۳۱.
۸. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۸۰.
۹. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۶۶.
۱۰. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۵۴۲.
۱۱. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۲۷۹.
۱۲. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۶۱.
۱۳. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، ص۱۲۹.
۱۴. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۱۰.
۱۵. قصه یوسف، احمد بن محمد بن زید طوسی، مقدمه محقق، ص۷.


منبع

[ویرایش]
نرم افزار جامع عرفان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.


رده‌های این صفحه : کتاب شناسی | کتب عرفانی




جعبه ابزار