قصیده بدیعیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَدیعیّه‌، قصیده‌ای‌ بلند در بحر بسیط، با رَوی‌ّ میم‌ و گاه‌ غیر آن‌ که‌ غالباً در ستایش‌ پیامبر اکرم‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله) سروده‌ شده‌، و هر یک‌ از ابیات‌ آن‌ شاهدی‌ برای‌ یک‌ یا چند صنعت‌ بدیعی‌ است‌.


تاریخچه

[ویرایش]

راست‌ است‌ که‌ ما مجموعه قصاید بدیعیه‌ را در مسیر تاریخی‌ مدایح‌ حضرت‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بررسی‌ می‌کنیم‌، اما می‌دانیم‌ که‌ نخستین‌ انگیزه‌های‌ پیدایش‌ این‌ نوع‌ شعر، تنها مدح‌ نبوده‌، بلکه‌ گرایش‌ تند به‌ آرایه‌های‌ لفظی‌، تظاهر به‌ دانش‌ فراگیر در این‌ زمینه‌ و نیز گردآوری‌ همه اشکال‌ بدیع‌ در یک‌ قصیده‌، خود می‌تواند از اسباب‌ به‌ وجودآمدن‌ بدیعیه‌ باشد.
[۱] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.

در میان‌ مدایح‌ نبوی‌ که‌ تاریخ‌ آن‌ با دالیه اعشی‌ آغاز می‌گردد، بُرده (ه م‌) بوصیری‌ (د ۶۹۶ق‌/۱۲۹۷م‌) از اهمیت‌ خاصی‌ برخوردار است‌، زیرا این‌ قصیده‌ در ادب‌ عربی‌ تأثیری‌ بسزا گذارد و الگوی‌ بسیاری‌ از قصایدی‌ که‌ پس‌ از بوصیری‌ در ستایش‌ حضرت‌ رسول‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله) سروده‌ شد قرار گرفت‌ و علاوه‌ بر این‌، عامل‌ اساسی‌ پیدایش‌ بدیعیات‌ در سده ۷ق‌/۱۳م‌ گردید
[۲] زکی‌ مبارک‌، المدائح‌ النبویه فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۱۵-۲۲۶، قاهره‌، ۱۳۹۱ق‌.
[۳] احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
[۴] احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۳، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
[۵] عمر موسی‌ باشا، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ (العصر المملوکی‌)، ج۱، ص۱۸۴، دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
[۶] عمر موسی‌ باشا، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ (العصر المملوکی‌)، ج۱، ص۱۹۴- ۱۹۵، دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
[۷] عمر موسی پاشا، الادب‌ فی‌ بلاد الشام‌، ص۴۶۶- ۴۶۸، بیروت‌ / دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
[۸] بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.

دو سال‌ پس‌ از درگذشت‌ بوصیری‌، ابن‌ جابر اندلسی‌ (د ۷۸۰ق‌/ ۱۳۷۸م‌)، شاعر نابینای‌ عرب‌ و نیز ادیب‌ هم‌ عصر او صفی‌الدین‌ حلی‌ (د ۷۵۰ق‌/۱۳۴۹م‌)، در ستایش‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و معارضه‌ با برده‌، قصایدی‌ سرودند و از آن‌جا که‌ به‌ کارگیری‌ صنایع‌ بدیعی‌ در آثار ادبی‌ آن‌ عصر رواج‌ داشت‌، آنان‌ در هر بیت‌ از قصیده خود به‌ یکی‌ از صنایع‌ بدیعی‌ اشاره‌ کردند و بدین‌سان‌، نخستین‌ بدیعیه‌ها سروده‌ شد که‌ از یک‌سو پدیده‌ای‌ نوین‌ در جهان‌ شعر بود و از سوی‌ دیگر نوعی‌ تألیف‌ در زمینه علم‌ بدیع‌ به‌ شمار می‌رفت‌ و این‌ امر سبب‌ شد که‌ این‌ دانش‌ تعمیم‌ یابد و اصول‌ آن‌ استوار گردد.
[۹] بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۷، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
[۱۰] بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۹، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
[۱۱] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
[۱۲] عمر موسی‌ باشا، الادب‌ فی‌ بلاد الشام‌، ج۱، ص۴۶۸، بیروت‌ / دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
[۱۳] محمد زغلول‌ سلام‌، الادب‌ فی‌ العصر المملوکی‌، ج۱، ص۱۱۰، قاهره‌، ۱۹۸۰م‌.
[۱۴] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۵۲- ۲۵۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.

البته‌ اینگونه‌ شعر که‌ پایه‌ و مایه‌اش‌ را صنعت‌ تشکیل‌ می‌دهد، از روح‌ شاعرانه‌ و اصالت‌ هنری‌ تهی‌ است‌ و حتی‌ گاه‌ لطافت‌ مدح‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیز در آن‌ها ضایع‌ می‌گردد. به‌ همین‌ سبب‌، گروهی‌ معارضه این‌ شاعران‌ را با بوصیری‌ ناموفق‌، و بدیعیات‌ را اشعاری‌ متکلف‌ و سست‌ خوانده‌اند.
[۱۵] احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
[۱۶] شوقی‌ ضیف‌، عصرالدول‌ و الامارات‌، ج۱، ص۱۸۵، قاهره‌، ۱۹۹۰م‌.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

این قصاید باید چنان ساخته شود که آوردن انواع صنایع، رونق کلام و فصاحت آن را از میان نبرد و معانی و مقاصد قصیده را مشوّش نسازد.
ابیات بدیعیه باید «صالِحٌ لِلتَّجرید» باشد، یعنی هر بیت از نظر ترکیب و معنی، از بیت قبل و بعد مستقل باشد.
اما این امر کلیّت ندارد، زیرا گاهی اصل در این موارد تعدد ابیات است؛ مانند صنعت «تشابهُ الاطراف» که عزّالدّین موصلی در یک بیت آورده است، ولی بیش‌تر علمای بدیع بر آن‌اند که این صنعت باید در دو بیت ساخته شود.
با اینهمه، «نوع بدیعی» لازم است که در یک بیت آورده شود، بویژه در قصایدی که ملتزم به توریه اند.
قصاید بدیعیه تنها شامل صنایع بدیع‌اند نه قصایدی که در تعریف، مبادی، موضوعات، غایات و حدود بدیعی سروده شده اند؛ و این‌که گفته‌اند: بر قصایدی که در علم بدیع سروده شده دلالت می‌کند
[۱۷] المنجد، ذیل واژه.
خطاست.

مبدع بدیعیه

[ویرایش]

نخستین‌ کسی‌ که‌ اصطلاح‌ بدیعیه‌ را بر این‌ نوع‌ از قصاید اطلاق‌ کرد و پایه‌های‌ آن‌ را استوار ساخت‌، صفی‌الدین‌ حلی‌ بود،
[۱۸] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۴۰، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
اما در اینکه‌ نخستین‌ بدیعیه‌ را چه‌ کسی‌ سرود، اختلاف‌ نظر وجود دارد. برخی‌ ابن‌ جابر اندلسی‌، برخی‌ صفی‌الدین‌ حلی‌، و گروهی‌ نیز علی‌ بن‌ عثمان‌ امین‌الدین‌ اربلی‌ (د ۶۷۰ق‌/۱۲۷۲م‌) را که‌ بدیعیه‌اش‌ در ستایش‌ حضرت‌ محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیست‌، نخستین‌ بدیعیه‌سرا دانسته‌اند.
[۱۹] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۲۰] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
[۲۱] احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
[۲۲] انعام‌ فوال‌ عکاوی‌، المعجم‌ المفصل‌ فی‌ علوم‌ البلاغه، ج۱، ص۲۵۸، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۶۶م‌.
[۲۳] عمر فروخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۷۷۳، بیروت‌، ۱۹۸۹م‌.
[۲۴] احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۴- ۲۱۵، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
پس‌ از این‌ نیز بدیعیه‌سرایی‌ همچنان‌ ادامه‌ یافت‌ و تا پایان‌ سده ۱۴ق‌/۲۰م‌ با نام‌ شاعران‌ بسیاری‌ می‌توان‌ آشنا شد که‌ به‌ سرودن‌ بدیعیه‌ پرداخته‌اند.
[۲۵] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۳۵۱- ۳۵۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.


مشهورترین بدیعیه‌ها

[ویرایش]

فهرست‌ مشهورترین‌ بدیعیه‌ها از این‌ قرار است‌:
۱. «الحله السیرا فی‌ مدح‌ خیر الوری‌»، معروف‌ به‌ بدیعیه «عمیان‌»، اثر ابن‌ جابر اندلسی‌ در ۱۷۷ بیت‌. ابوجعفر رعینی‌ (د ۷۷۹ق‌/۱۳۷۷م‌)، شرحی‌ مطول‌ با عنوان‌ «طراز الحله و شفاء الغله» بر آن‌ نگاشت‌
[۲۷] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۲۸] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۷، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۲۹] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
).
۲. «الکافیه البدیعیه فی‌ المدائح‌ النبویه»، اثر صفی‌الدین‌ حلی‌ در ۱۴۵ بیت‌، که‌ دربرگیرنده ۱۵۰ نوع‌ بدیعی‌ است‌. این‌ بدیعیه‌ چند بار شرح‌ شده‌ که‌ از جمله این‌ شروح‌، یکی‌ «النتائج‌ الالهیه فی‌ شرح‌ الکافیه البدیعیه» است‌ که‌ شاعر خود فراهم‌ آورده‌ است‌.
[۳۰] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۳۱] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.

۳. بدیعیه عزالدین‌ موصلی‌ (د ۷۸۹ق‌/۱۳۸۷م‌) با عنوان‌ «التوصل‌ بالبدیع‌ الی‌ التوسل‌ بالشفیع‌» در ۱۳۹ بیت‌ که‌ در ضمن‌ آنها به‌ ۱۴۴ نوع‌ بدیعی‌ اشاره‌ شده‌ است‌.
[۳۲] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
[۳۴] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۳۵] بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۸، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
موصلی‌ علاوه‌ بر این‌، بدیعیه دیگری‌ سروده‌ که‌ در آن‌ روی‌ّ را تغییر داده‌ است‌.
[۳۶] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۹، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.

۴. «تقدیم‌ ابی‌ بکر»، عنوان‌ بدیعیه ابن‌ حجه حموی‌ (د ۷۶۷ق‌/ ۱۳۶۶م‌) و شرح‌ آن‌ است‌ که‌ بعدها خزانه الادب‌ و غایه الارب‌ خوانده‌ شد و در زمره آثار مهم‌ ادب‌ عربی‌ قرار گرفت‌. این‌ بدیعیه‌ در معارضه‌ با بدیعیه صفی‌الدین‌ حلی‌ و عزالدین‌ موصلی‌ سروده‌ شده‌ است‌.
[۳۷] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۹۴- ۹۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۳۸] محمود ربداوی‌، ابن‌ حجهالحموی‌ شاعراً و ناقداً، ج۱، ص۱۹۳-۱۹۴، دمشق‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
[۳۹] احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۲۰، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
[۴۰] عمر فروخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۸۴۰، بیروت‌، ۱۹۸۹م‌.
[۴۲] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۲-۳۶۳، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.

۵. «نظم‌ البدیع‌ فی‌ مدح‌ خیر شفیع‌»، سروده جلال‌الدین‌ سیوطی‌ (د ۹۱۱ق‌/۱۵۰۵م‌) در ۱۳۳ بیت‌ و مشتمل‌ بر ۱۴۷ نوع‌ بدیعی‌ که‌ خود به‌ شرح‌ آن‌ پرداخته‌ است‌.
[۴۴] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۰۰-۱۰۱، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۴۵] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۳، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.

۶. «بدیع‌ البدیع‌ فی‌ مدح‌ الشفیع‌»، اثر عایشه‌ باعونی‌ (د ۹۲۲ق‌/ ۱۵۱۶م‌). این‌ شاعر بدیعیه دیگری‌ نیز دارد با عنوان‌ «الفتح‌ المبین‌ فی‌ مدح‌ الامین‌».
[۴۶] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۶، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۴۷] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۳-۳۶۴، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.

۷. «نسمات‌ الا´سحار فی‌ مدح‌ النبی‌ المختار»، اثر عارف‌ مشهور عبدالغنی‌ نابلسی‌ (د ۱۱۴۳ق‌/۱۷۳۰م‌) در ۱۵۰ بیت‌ که‌ متضمن‌ ۱۵۵ نوع‌ بدیعی‌ است‌. وی‌ بدیعیه دیگری‌ نیز سروده‌ است‌ با عنوان‌ «ملیح‌ البدیع‌ فی‌ مدح‌ الشفیع‌».
[۴۸] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۲۶- ۱۲۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۵۰] یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیه و المعربه، ج۱، ص۱۸۳۲-۱۸۳۴، قاهره‌، ۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌.
[۵۱] شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۴- ۳۶۵، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.


شروح و تفاسیر

[ویرایش]

همانطور که‌ پیش‌تر نیز اشاره‌ گردید، بدیعیه‌ها در ادب‌ عربی‌ سخت‌ تأثیر گذاردند و سبب‌، آن‌ بود که‌ این‌ اشعار، به‌ علت‌ دشواری‌، نیاز به‌ شرح‌ و توضیح‌ داشتند. بدین‌سان‌، انبوهی‌ کتاب‌ در همین‌ زمینه‌ توسط دانشمندان‌ گوناگون‌ و حتی‌ خود بدیعیه‌سرایان‌ پدید آمد. اینک‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ تقریباً هیچ‌ بدیعیه‌ای‌ بدون‌ شرح‌ و تفسیر رها نشده‌ است‌. از آن‌جا که‌ غالب‌ شارحان‌ این‌ نوع‌ از قصاید، دانشمندانی‌ توانمند و صاحب‌ آثار متعدد بودند، شروحی‌ که‌ می‌نگاشتند، متضمن‌ مباحثی‌ عالمانه‌ بود؛ خزانة الادب‌ ابن‌ حجه حموی‌ نمونه بسیار خوبی‌ برای‌ این‌ مدعی‌ است‌.
[۵۲] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۸۶- ۱۹۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۵۳] احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۲۰، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.

این‌ نکته‌ در خور یادآوری‌ است‌ که‌ برخی‌ بدیعیه‌سرایان‌ خود را ملزم‌ می‌کردند که‌ به‌ صنعت‌ ادبی‌ در بیت‌ به‌ صورت‌ توریه‌ اشاره‌ کنند. عزالدین‌ موصلی‌ نخستین‌ کسی‌ است‌ که‌ در بدیعیه خود بدین‌ کار پرداخت‌.
[۵۴] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۸-۷۹، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
[۵۵] انعام‌ فوال‌ عکاوی‌، المعجم‌ المفصل‌ فی‌ علوم‌ البلاغه، ج۱، ص۲۵۹، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۶۶م‌.
[۵۶] احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۸، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.

گسترش‌ چشمگیر بدیعیه‌سرایی‌ سبب‌ شد تا شاعران‌ مسیحی‌ نیز بدان‌ تمایل‌ نشان‌ دهند و بدیعیه‌هایی‌ را در ستایش‌ حضرت‌ مسیح‌ (علیه‌السلام) به‌نظم‌ درآورند.
[۵۷] علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۰، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.


اقسام قصاید بدیعیه

[ویرایش]

قصاید بدیعیه از نظر التزام به توریه بر دو دسته اند: ملتزم و غیرملتزم؛ در غیرملتزم شاعر به همین اندازه بسنده می‌کند که هر بیت دارای نوع یا انواعی از صنعت باشد و پس از «حسن مطلع» و «استهلال    »، صنایع را به دلخواه خود، در ابیات قصیده بیاورد.
در نوع ملتزم، بدیعیه سرا، ملتزم می‌شود که نام صنعت را نیز به طریق توریه و اشاره در بیت بیاورد به شرط آن‌که انسجام و فصاحتِ کلام زایل نشود و وضوح معانی به تعقید نگراید.

نقد بدیعیات

[ویرایش]

در نقد بدیعیات، باید گفت که همه قصاید بدیعیه همپایه نیستند.
در خزانة الادب و انوار الربیع مقداری از بدیعیات ذکر، و نقد و مقایسه شده است.
برخی از بدیعیات در نظر استادان فن، ارجی نیافته‌اند اما در میان غیرملتزمان، چند قصیده بسیار خوب ساخته شده، از جمله قصیده شیخ صفی الدین حلّی.
در میان ملتزمان، افرادی چون موصلی، ابن حجّه و مدنی قصایدشان محکم و فنّی است و بعضی دیگر چون عبدالقادر طبری و شرف‌الدین مقری و علاّمه سمنانی قصایدی بلند و نیکو ساخته اند.
در دوران معاصر نیز محمّدتقی ادیب نیشابوری (ادیب ثانی) بدیعیه ای در مدح امام علی (علیه‌السلام) در قالب مسمّط و به زبان فارسی سروده است.
همچنین قصیده بدیعیه «دمُوعٌ عَلی سَفْح» محمدرضا حکیمی در منقبت حضرت مهدی (عجل‌اللّه‌تعالی‌فرجه‌الشریف) که به قصد تهذیب علم بدیع و پیراستن آن از تورّم صنایع به نظم کشیده شده، شامل انواع متنوع بدیعی است.
[۵۸] محمدرضا حکیمی، «قصاید بدیعیه»، ج۱، ص۸۹ـ ۱۷۶.
[۵۹] در جشن نامه محمد پروین گنابادی، چاپ محسن ابوالقاسمی، تهران ۱۳۵۴ ش، ص۸۹ـ ۱۷۶.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱)علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
(۲) احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
(۳) بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
(۴) حاجی‌ خلیفه‌، كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون.
(۵) محمود ربداوی‌، ابن‌ حجهالحموی‌ شاعراً و ناقداً، دمشق‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
(۶) یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیه و المعربه، قاهره‌، ۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌.
(۷) محمد زغلول‌ سلام‌، الادب‌ فی‌ العصر المملوکی‌، قاهره‌، ۱۹۸۰م‌.
(۸) شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
(۹) شوقی‌ ضیف‌، عصرالدول‌ و الامارات‌، قاهره‌، ۱۹۹۰م‌.
(۱۰) انعام‌ فوال‌ عکاوی‌، المعجم‌ المفصل‌ فی‌ علوم‌ البلاغه، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۶۶م‌.
(۱۱) عمر فروخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۹۸۹م‌.
(۱۲) زکی‌ مبارک‌، المدائح‌ النبویه فی‌ الادب‌ العربی‌، قاهره‌، ۱۳۹۱ق‌.
(۱۳) محمدخلیل‌ مرادی‌، سلک‌ الدرر، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
(۱۴) احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
(۱۵) عمر موسی‌ باشا، الادب‌ فی‌ بلاد الشام‌، بیروت‌ / دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
(۱۶) عمر موسی‌ باشا، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ (العصر المملوکی‌)، دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۲. زکی‌ مبارک‌، المدائح‌ النبویه فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۱۵-۲۲۶، قاهره‌، ۱۳۹۱ق‌.
۳. احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
۴. احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۳، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
۵. عمر موسی‌ باشا، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ (العصر المملوکی‌)، ج۱، ص۱۸۴، دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
۶. عمر موسی‌ باشا، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ (العصر المملوکی‌)، ج۱، ص۱۹۴- ۱۹۵، دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
۷. عمر موسی پاشا، الادب‌ فی‌ بلاد الشام‌، ص۴۶۶- ۴۶۸، بیروت‌ / دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
۸. بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
۹. بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۷، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
۱۰. بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۹، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
۱۱. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۱۲. عمر موسی‌ باشا، الادب‌ فی‌ بلاد الشام‌، ج۱، ص۴۶۸، بیروت‌ / دمشق‌، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
۱۳. محمد زغلول‌ سلام‌، الادب‌ فی‌ العصر المملوکی‌، ج۱، ص۱۱۰، قاهره‌، ۱۹۸۰م‌.
۱۴. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۵۲- ۲۵۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۱۵. احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
۱۶. شوقی‌ ضیف‌، عصرالدول‌ و الامارات‌، ج۱، ص۱۸۵، قاهره‌، ۱۹۹۰م‌.
۱۷. المنجد، ذیل واژه.
۱۸. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۴۰، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۱۹. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۲۰. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۲۱. احمد اسکندری‌ و دیگران‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۲۰۱، قاهره‌، ۱۹۲۶م‌.
۲۲. انعام‌ فوال‌ عکاوی‌، المعجم‌ المفصل‌ فی‌ علوم‌ البلاغه، ج۱، ص۲۵۸، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۶۶م‌.
۲۳. عمر فروخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۷۷۳، بیروت‌، ۱۹۸۹م‌.
۲۴. احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۴- ۲۱۵، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
۲۵. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۳۵۱- ۳۵۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۲۶. حاجی‌ خلیفه‌، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج۱، ص۲۳۴.    
۲۷. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۲۸. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۷، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۲۹. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۳۰. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۳۱. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۳۲. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، تطور و تاریخ‌، ص۳۶۰-۳۶۱، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۳۳. حاجی‌ خلیفه‌، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج۱، ص۲۳۴.    
۳۴. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۳۵. بکری‌ شیخ‌ امین‌، مطالعات‌ فی‌ الشعر المملوکی‌ و العثمانی‌، ج۱، ص۲۶۸، بیروت‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
۳۶. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۹، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۳۷. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۹۴- ۹۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۳۸. محمود ربداوی‌، ابن‌ حجهالحموی‌ شاعراً و ناقداً، ج۱، ص۱۹۳-۱۹۴، دمشق‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
۳۹. احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۲۰، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
۴۰. عمر فروخ‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ج۳، ص۸۴۰، بیروت‌، ۱۹۸۹م‌.
۴۱. حاجی‌ خلیفه‌، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج۱، ص۲۳۳.    
۴۲. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۲-۳۶۳، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۴۳. حاجی‌ خلیفه‌، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج۱، ص۲۳۴.    
۴۴. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۰۰-۱۰۱، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۴۵. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۳، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۴۶. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۶، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۴۷. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۳-۳۶۴، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۴۸. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۲۶- ۱۲۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۴۹. محمدخلیل‌ مرادی‌، سلک‌ الدرر، ج۳، ص۳۶، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.    
۵۰. یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیه و المعربه، ج۱، ص۱۸۳۲-۱۸۳۴، قاهره‌، ۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌.
۵۱. شوقی‌ ضیف‌، البلاغه، ج۱، ص۳۶۴- ۳۶۵، تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
۵۲. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۱۸۶- ۱۹۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۵۳. احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۲۰، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
۵۴. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۸-۷۹، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۵۵. انعام‌ فوال‌ عکاوی‌، المعجم‌ المفصل‌ فی‌ علوم‌ البلاغه، ج۱، ص۲۵۹، بیروت‌، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۶۶م‌.
۵۶. احمد مطلوب‌، بحوث‌ بلاغیه، ج۱، ص۲۱۸، بغداد، ۱۴۱۷ق‌/۱۹۹۶م‌.
۵۷. علی‌ ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ج۱، ص۷۰، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
۵۸. محمدرضا حکیمی، «قصاید بدیعیه»، ج۱، ص۸۹ـ ۱۷۶.
۵۹. در جشن نامه محمد پروین گنابادی، چاپ محسن ابوالقاسمی، تهران ۱۳۵۴ ش، ص۸۹ـ ۱۷۶.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بدیعیه»، شماره۴۶۶۴.    
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «قصیده بدیعیه»، شماره۸۲۱.    






جعبه ابزار