قضاوت در دوره مغول

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در این مقاله به بررسی قضاوت در ایران قبل و در زمان مغول می پردازیم.


قضاوت به مذهب حنفی

[ویرایش]

در ایران در طول خلافت بنی امیه به لحاظ شورش های مذهبی ناشی از مخالفت مردم با امویان و نیز مبارزات شیعیان معترض، دستگاه حکومتی ایران مجال رسیدگی به امر قضایی را نیافت. ولی در اوایل خلافت عباسیان بین قضات ایران و قاضی القضات بغداد پیوستگی کامل وجود داشت و این پیوستگی در زمان حکومت سامانیان در بخارا و ماوراءالنهر با تبعیت از مذهب ابو حنیفه همچنان استوار ماند.

قضاوت به مذهب شافعی

[ویرایش]

در خراسان مذهب شافعی نیرو گرفت و قضاوت بر اساس آن مذهب انجام می‌شد. اگر چه با تاسیس حکومتهای مستقل محلی در سیستان و گرگان و مازندران و عراق، نظام دچار پراکندگی و هرج و مرج شد با این همه در بیشتر شهرهای فارس و خوزستان و عراق و آذربایجان کار قضا تحت سلطه قضایی بغداد باقی ماند. تا آنجا که سلطه کامل ترکان سلجوقی بر سراسر ایران موجب تنفیذ قدرت معنوی خلفای بغداد گردید و پراکندگی‌های مولود حکومت ملوک الطوایفی کاهش یافت.

دستورالعمل جدید

[ویرایش]

در سلطنت ملک شاه سلجوقی تنظیم کار قضات مورد توجه واقع شد و دستور العملی برای قضات صادر گردید که از پذیرفتن هر گونه سند و دعوایی که سی سال از آن می‌گذشت خودداری کنند
[۱] تاریخ اجتماعی دوره مغول، ص۶۹.
و مقام تازه‌ای در دستگاه قضا به نام اقضی القضات بوجود آمد و با اعطای آن به قاضی شافعی بغداد خواستند او را بر قاضی القضات حنفی برتری دهند.

تاسیس قاضی عسکر

[ویرایش]

فرمانهای انتصاب قضات نیز از ناحیه سلطان صادر می‌شد و عنوان بیشتر قضات شهرهای بزرگ در فرمان سلطان «قاضی القضات» نوشته می‌شد و ترتیب قاضی القضاتی سابق معمول نمی‌گردید. و هر قاضی در حوزه قضاوت خود قضات زیر دستی انتخاب می‌کرد که تحت نظارت او به قضاوت بپردازند. در این زمان، تاسیس تازه‌ای به نام" قاضی عسکر" ایجاد شد و علت هم این بود که سلجوقیان به لحاظ طبیعت صحرانشینی به مناسبت تغییر فصول محل توقف خود را تغییر می‌دادند و برای رسیدگی به کارهای سپاهیان و طوایف ترکمان احتیاج پیدا کردند که قاضیی به عنوان" قاضی عسکر" داشته باشند.

انتقال روش حسبه به اروپا

[ویرایش]

امور حسبه نیز در زمان سلجوقیان گاه به قضات و گاه به امیران معتمد واگذار می‌گردید و محتسب هر شهر ضامن آسایش حال مردم آن شهر بود. و وظیفه شهرداری و شهربانی و دادگاههای خلاف امروزی و امر به معروف و نهی از منکر را داشت. صلیبیان اروپا از دولت سلجوقی روش حسبه را یاد گرفته و با خود به اروپا بردند.
[۲] دادگستری در ایران، ص۲۶.


قضاوت در زمان غازان خان

[ویرایش]

پس از حمله مغول وضع قضاوت در ایران مغشوش شد؛ تا این که غازان خان اسلام آورد و به اصلاح دستگاه قضاوت پرداخت و یرلیغ‌هایی (فرمان‌ها) از او در اصلاح دادرسی در تاریخ باقی ماند.
از جمله یرلیغ‌های غازان خان این است که قاضی برای رسیدگی نباید پیش امرا و وزرا برود بلکه همه باید به دار القضا مراجعه کنند و چون قاضی حقوق سالیانه دارد حق ندارد چیزی از مردم دریافت کند و هرگاه حجتی نو نویسد باید قباله کهنه را در طاس عدل بشوید، هر قباله‌ای که سی سال از تاریخ نوشتن آن گذشته باشد؛ باید در طاس عدل شسته شود
[۳] تاریخ اجتماعی دوره مغول، ص۵۳.

قاضی باید مردم عادی را از نوشتن محضر منع کند. شهود دعوی را از هم جدا کند و تا زمانی که صحت شهادت آنها محقق نشود حکم صادر نگردد.
اصلاحات غازان خانی که به هدایت وزیر دانشمندش خواجه رشید الدین فضل الله همدانی در سازمان قضایی و آیین دادرسی صورت گرفت تا قرن هشتم ه. ق باقی ماند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تاریخ اجتماعی دوره مغول، ص۶۹.
۲. دادگستری در ایران، ص۲۶.
۳. تاریخ اجتماعی دوره مغول، ص۵۳.


منبع

[ویرایش]

عناصر قواعد فقه، ج۳، ص۳۴، برگرفته از مقاله «قضاوت در دوره مغول».    



جعبه ابزار