مالکیت زمین (قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در این مقاله حکم فقهی ماکیت زمین با نوجه به آیات قرآن بیان می‌شود.


مالکیت زمين‌هاى موات يا متروک

[ویرایش]

زمينهاى موات يا متروك، از مصاديق انفال و مالكيّت آنها از آنِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و حکومت اسلامی:
«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ‌ ...؛از تو درباره انفال (غنایم، و اموال بدون مالك‌) سؤال مى‌كنند؛ بگو: انفال مخصوص خدا و پيامبر است....»
با توجّه به حديثى از امام باقر و امام صادق عليهماالسلام زمينهاى متروك و بدون مالك يا موات از موارد انفال شمرده شده‌اند. در احاديث ديگرى، زمينهاى زير از انفال شمرده شده: ۱. زمينهاى موات؛ ۲. زمينهايى كه بدون جهاد يا از طريق مصالحه در اختيار مسلمانان قرار گرفته؛ ۳. زمينهاى باير (خراب و بدون صاحب)؛ ۴. زمينهايى كه صاحبانش هلاك شده يا جلاى وطن كرده‌اند.

مالکیت زمین‌های فیء

[ویرایش]

مالكيّت اراضى (اراضى فی‌ء) به دست آمده بدون جنگ و يا از راه مصالحه کافران و اهل کتاب با مسلمانان، مخصوص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله و حاكم اسلامى:
۱. «وَ أَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِيقاً • وَ أَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُها ...؛و خداوند گروهى از اهل كتاب (یهود) را كه از آنان (مشرکان عرب‌) حمايت كردند از قلعه‌هاى محكمشان پايين كشيد و در دلهايشان وحشت افكند؛ و كارشان به جايى رسيد كه گروهى را به قتل مى‌رسانديد و گروهى را اسیر مى‌كرديد. و زمينها و خانه‌ها و اموالشان را در اختيار شما گذاشت، و همچنين زمينى را كه هرگز در آن گام ننهاده بوديد....» بنا بر قولى «و ارضا لم‌تطؤوها» از اراضى فى‌ء دانسته شده است.
۲. «وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى‌ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لا رِكابٍ وَ لكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى‌ مَنْ يَشاءُ ... • ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى‌ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى‌ فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‌ ...؛و آنچه را خدا از آنان (يهود) به پيامبرش باز گردانده و بخشيده چيزى است كه شما براى به دست آوردن آن زحمتى نكشيديد، نه اسبی بر آن تاختيد و نه شتری؛ ولى خداوند پيامبران خود را بر هر كس بخواهد مسلط مى‌سازد ... آنچه را خداوند از اهل اين آباديها به پيامبرش باز گرداند، از آنِ خدا و پيامبر و خويشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه‌ماندگان است، تا اين اموال عظيم در ميان ثروتمندان شما دست به دست نگردد. آنچه را پيامبر براى شما آورده بگيريد (و اطاعت كنيد)، و از آنچه شما را نهى كرده خوددارى نماييد؛ و از مخالفت خدا بپرهيزيد كه خداوند كيفرش شديد است!»
منظور از «ما اوجفتم ...» بنا بر قولى زمينهاى بنی‌نضیر است كه بدون جهاد در اختيار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله و مسلمانان قرار گرفت.

مالکیت زمين‌هاى فتح شده

[ویرایش]

زمينهاى فتح شده (مفتوحة عنوة) به وسيله سپاه اسلام، از آنِ تمام مسلمانان:
«وَ أَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِيقاً • وَ أَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَ كانَ اللَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيراً؛و خداوند گروهى از اهل كتاب (يهود) را كه از آنان (مشركان عرب‌) حمايت كردند از قلعه‌هاى محكمشان پايين كشيد و در دلهايشان وحشت افكند؛ و كارشان به جايى رسيد كه گروهى را به قتل مى‌رسانديد و گروهى را اسير مى‌كرديد. و زمينها و خانه‌ها و اموالشان را در اختيار شما گذاشت، و همچنين زمينى را كه هرگز در آن گام ننهاده بوديد؛ و خداوند بر هر چيزى تواناست.»
جمله «و ارضا لم‌تطؤوها» بنا بر قولى اراضى خیبر است و بنا بر قولى تمام اراضى مفتوحة عنوة تا روز قیامت است.

← زمین‌های فتح شده بنى‌قريظه


اراضى فتح شده بنی‌قریظه به دست لشكر اسلام، از آنِ تمام مسلمانان:
«وَ أَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِيقاً • وَ أَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَ كانَ اللَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيراً؛و خداوند گروهى از اهل كتاب (يهود) را كه از آنان (مشركان عرب‌) حمايت كردند از قلعه‌هاى محكمشان پايين كشيد و در دلهايشان وحشت افكند؛ و كارشان به جايى رسيد كه گروهى را به قتل مى‌رسانديد و گروهى را اسير مى‌كرديد. و زمينها و خانه‌ها و اموالشان را در اختيار شما گذاشت، و همچنين زمينى را كه هرگز در آن گام ننهاده بوديد؛ و خداوند بر هر چيزى تواناست.»
مفسّران، اتّفاق نظر دارند كه «الّذين ظاهروهم من اهل‌الكتاب» بنى‌قريظه است. و «أورثكم أرضهم» يعنى زمينهاى آنها را به شما اعطا كرديم. اين زمينها با جنگ سپاه اسلام فتح شد.

عناوین مرتبط

[ویرایش]

انفال (قرآن) و فیء (قرآن).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. انفال/سوره۸، آیه۱.    
۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۷۹۶.    
۳. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۱۷، ح ۵.    
۴. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۱۸، ح ۶.    
۵. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۱۸، ح ۶.    
۶. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۱۸-/ ۱۲۰، ح ۱۳.    
۷. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۱۵.    
۸. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۱۶.    
۹. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۱۷.    
۱۰. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۲۰.    
۱۱. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۱۵.    
۱۲. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۱۷.    
۱۳. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۱۲۰، ح ۲۰.    
۱۴. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۶.    
۱۵. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۷.    
۱۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۵۵۱.    
۱۷. حشر/سوره۵۹، آیه۶.    
۱۸. حشر/سوره۵۹، آیه۷.    
۱۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۹، ص ۳۹۰.    
۲۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۶.    
۲۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۷.    
۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۵۵۱.    
۲۳. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۶.    
۲۴. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۷.    
۲۵. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص ۵۵۱-۵۵۲.    


منبع

[ویرایش]
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۱۵، ص۳۵۷، برگرفته از مقاله «مالکیت زمین»    






جعبه ابزار