محمد بن ابراهیم کلاباذیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلاباذی، ابوبکر محمد بخاری، محدّث و صوفی قرن چهارم می‌باشد.


زندگی و القاب[ویرایش]

دربارۀ زندگی وی، به رغم شهرت آثارش، اطلاع چندانی در دست نیست، کلاباذی احتمالاً در کلاباذ، محله‌ای بزرگ در بخارا، به دنیا آمده است. [۱] [۲] دربارۀ کنیه [۳] و حنفی بودن او، اجماع وجود دارد. [۴]
به وی لقب تاج الاسلام [۵] [۶] [۷] و امام الاصولی [۸] داده‌اند.

پدر[ویرایش]

نام پدرش را، به اختلاف، ابراهیم [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] و اسحاق [۱۴]که گفته است محمد بن اسحاق و محمد بن ابراهیم دو تن هستند) ضبط کرده‌اند. خطیب بغدادی [۱۵] نیز نام پدر او را ابراهیم و نام جدش را اسحاق ثبت کرده است. بنا بر گزارش بروکلمان، بر یکی از نسخه‌های معانی‌ الاخبار در پاریس، نوشته شده است ابن ابی اسحاق ابراهیم بن یعقوب. افزون بر این، برخی منابع [۱۶] [۱۷] نیز وی را ابوبکر محمد بن ابی اسحاق ابراهیم بن یعقوب معرفی کرده‌اند. بنابراین، به نظر می‌رسد نام پدر وی ابراهیم و کنیه‌اش ابواسحاق بوده و احتمالاً کلمۀ «ابی» از برخی از نسخه‌های آثار وی افتاده است. [۱۸]

مهارت[ویرایش]

برخی از علمای حدیث، مانند ابن حجر عسقلانی در فتح الباری [۱۹] [۲۰] و عبدالرؤوف مناوی در فیض القدیر، [۲۱] [۲۲] [۲۳] به برداشت وی از احادیث استناد کرده‌اند. [۲۴] از بحث‌های کلامی کلاباذی در آثارش، بخصوص در بخش اول التعرف، آشکار است که با مباحث کلامی نیز آشنا بوده است، ابن تیمیه نیز در آثارش [۲۵] [۲۶] برداشت‌های کلامی وی را نقل کرده است.

اساتید[ویرایش]

مشایخ کلاباذی در فقه و حدیث، حدود ۸۴ تن بوده‌اند. [۲۷] احمد بن نصر نیشابوری، محمد بن عبدالله بن یوسف نیشابوری، محمد بن علی‌بن حسین حافظ اسفرایینی و محمدبن فضل بخاری کُماری (متوفی۳۸۱) از استادان او بودند. [۲۸] [۲۹] ازجمله استادان وی در تصوف نیز محمد بن احمد بن ابراهیم فارسی (متوفی ۳۷۰) بوده است. [۳۰] به گزارش جامی، [۳۱] کلاباذی درآثارش از ابوالقاسم فارس ‌بن عیسی بغدادی، از خلفای منصور حلاج، نقل قول مستقیم کرده؛ بنابراین، احتمالاً وی نیز از استادان کلاباذی در تصوف بوده است.

شاگردان[ویرایش]

به غیر از ابوابراهیم بن اسماعیل مستملی بخاری، مؤلف شرح تعرف- که ظاهراً از شاگردان بی واسطه یا با واسطۀ کلاباذی بوده است [۳۲]کلاباذی شاگردان دیگری نیز داشته است، از جمله، ابونصر احمد بن علی مایمرَغی [۳۳] و ابوبکر احمد بن علی بن محمد اصفهانی [۳۴] از استادان خطیب بغدادی . [۳۵]

وفات[ویرایش]

کلاباذی در بخارا درگذشت و مزارش در آن‌جا محل زیارت بود، دربارۀ سال وفات وی اختلاف وجود دارد؛ آن را۳۸۰ و ۳۸۴ ذکر کرده‌اند. [۳۶] [۳۷] [۳۸] [۳۹] [۴۰] بروکلمان، علاوه بر ۳۸۰ و ۳۸۵، احتمال وفات وی در ۳۹۰ را نیزذکر کرده، که از این میان زرین‌کوب [۴۱] سال ۳۸۵ را محتمل‌تر دانسته است.

آثار[ویرایش]

از جملۀ آثار کلاباذی، اربعون حدیثا/ اربعین فی الحدیث [۴۲] [۴۳] امالی فی ‌الحدیث، معدل الصلاه، [۴۴] [۴۵] الاشفاع و الاوتار، [۴۶] [۴۷] فصل الخطاب [۴۸] [۴۹] و شرف‌ الفقر و اهله است. [۵۰] وی احتمالاً در تفسیر قرآن، بر اساس اقوال صحابه، هم کتاب‌هایی داشته است. [۵۱] اما شهرت کلاباذی به اعتبار دو اثر مهم وی، یعنی التعرف (در تصوف ) و بحر الفوائد یا معانی الاخبار (در حدیث) است. [۵۲] [۵۳] [۵۴]
گفته‌اند که وی شرحی نیز بر کتاب التعرف به نام حسن‌ التصرف نوشته بوده است. [۵۵] [۵۶]
اما برخی گفته‌اند که این شرح از علی‌ بن اسماعیل قونوی (متوفی۵۸۷) است، از کتاب‌های کلاباذی، به غیر از التعرف و بحر الفوائد، اثر دیگری دردست نیست، التعرف درواقع اعتقادنامۀ کلاباذی است و بیش‌تر رنگ کلامی دارد. [۵۷] این کتاب از حکایات و لطایف و شرح کرامات خالی است.
نام کتاب بحر الفوائد، دربرخی نسخه‌های خطی، مفتاح معانی الاخبار، الاخبار بفوائد الاخیار، معانی الآثار، معانی الاحادیث المصطفویه و مبانی الاخبار المجتبویه ضبط شده است، ولی نام‌های بحر الفوائد و معانی الاخبار مشهورتر است، [۵۸] این کتاب شرح ۲۲۲ حدیث است که مؤلف برای شرح و رفع تعارض این احادیث، حدود ۳۷۰ حدیث دیگر را نیز ذکر کرده و بنابراین، در مجموع ۵۹۲ حدیث را گردآورده است. [۵۹] [۶۰] بحرالفوائد عناوین و موضوعاتی مشترک با التعرف دارد، مانند بحث از محبت، توکل، مکاشفه، توبه، فقر، زهد، شکر و ذکر الله . [۶۱]
بحر الفوائد حاوی برخی احادیثی است که در هیچ کتاب دیگری وجود ندارد و کلاباذی گاه آن‌ها را به محدّثانی نسبت داده است که در کتاب‌های آنان چنین احادیثی یافت نمی‌شود. [۶۲] وی در این کتاب، افزون برشرح احادیث به کمک حدیث و آیات قرآن و معانی ظاهری کلمه، اگردر حدیث معنایی وجود داشته که درجهت افکار صوفیه بوده یا ازمشایخ صوفی، نزدیک به محتوای آن حدیث یا در تأیید معنای آن، اقوالی وجود داشته، آن معنا و اقوال را ذکر کرده است. [۶۳] [۶۴] بحر الفوائد در ۲۰۰۸ در قاهره به چاپ رسید.

فهرست منابع[ویرایش]

(۱) ابن تیمیه، الفتاوی الکبری، تحقیق وتعلیق عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت.
(۲) ابن تیمیه، منهاج السنه النبویه، محمد رشاد سالم، ۱۴۰۶/۱۹۸۶م.
(۳) ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، شرح صحیح بخاری، بیروت۱۴۰۸/۱۹۸۸م.
(۴) اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲ در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۵) نورالدین عبدالرحمن جامی، نفحات الانس، چاپ محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۶.
(۶) حاجی خلیفه، کشف‌الظنون.
(۷) خیرالدین زرکلی، الاعلام قاموس تراجم، بیروت۱۹۹۹م.
(۸) عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
(۹) عبدالقادر بن محمد ابن ابی الوفا قرشی، الجواهر المضیه فی طبقات الحنفیه، تحقیق عبدالفتاح محمد الحلو، ریاض ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳م.
(۱۰) احمدبن محمد ادنروی، طبقات المفسرین، تحقیق سلیمان‌بن صالح الخزی، مدینه منوره۱۴۱۷/۱۹۹۷م.
(۱۱) زین‌الدین قاسم‌بن قطلوبغا حنفی، تاج التراجم فی من صنف من الحنفیه، تصحیح ابراهیم صالح، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲م.
(۱۲) خطیب بغدادی، تاریخ بغداد.
(۱۳) عبدالحسین زرین‌کوب، جستجو درتصوف، تهران۱۳۶۳.
(۱۴) فصیح خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محسن ناجی نصرآبادی، تهران۱۳۸۶.
(۱۵) ابو عبدالرحمن سلمی، طبقات الصوفیه، نورالدین شریبه، حلب سوریا ۱۴۰۶/۱۹۸۶م.
(۱۶) سمعانی، الانساب.
(۱۷) احمد سمیعی (گیلانی)، «دربارۀ شرح تعرف، مصحَّح محمد روشن»، معارف، دوره هشتم، ش ۳، آذر و اسفند ۱۳۷۰.
(۱۸) محمد جعفرکتانی، الرساله المستطرفه، کراچی۱۳۷۹/۱۹۶۰م.
(۱۹) ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
(۲۰) محمد عبدالروف مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ۱۳۹۱/۱۹۷۲م.
(۲۱) اسماعیل بن محمد مستملی بخاری، شرح التعرف لمذهب التصوف، چاپ محمدروشن، تهران، ۱۳۶۳.

پانویس[ویرایش]
 
۱. محمد جعفرکتانی، الرساله المستطرفه، ص۸۶، کراچی۱۳۷۹/۱۹۶۰م.
۲. خیرالدین زرکلی، الاعلام قاموس تراجم، ج۵، ص۲۹۵، بیروت۱۹۹۹م.
۳. بوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۵، ص۲۹۵، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۴. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱، ص۱۵-۱۷، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۵. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۵۳.
۶. محمد جعفرکتانی، الرساله المستطرفه، ص۸۶، کراچی۱۳۷۹/۱۹۶۰م.
۷. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۲۲، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۸. احمدبن محمد ادنروی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۸۵، تحقیق سلیمان‌بن صالح الخزی، مدینه منوره۱۴۱۷/۱۹۹۷م.
۹. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۱۰۵.
۱۰. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س ۴۱۹.
۱۱. خیرالدین زرکلی، الاعلام قاموس تراجم، ج۵، ص۲۹۵، بیروت۱۹۹۹م.
۱۲. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۱۲، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۱۳. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۲۲، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۱۴. زین‌الدین قاسم‌ بن قطلوبغا حنفی، تاج التراجم فی من صنف من الحنفیه، ج۱، ص۳۰۲، تصحیح ابراهیم صالح، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲م.
۱۵. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۰۷.
۱۶. اسماعیل بن محمد مستملی بخاری، شرح التعرف لمذهب التصوف، ج۱، ص۳۳، چاپ محمدروشن، تهران، ۱۳۶۳.
۱۷. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، س۵۴، در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۸. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ص۱۴، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۱۹. ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج۱، ص۳۲۸، شرح صحیح بخاری، بیروت۱۴۰۸/۱۹۸۸م.
۲۰. ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج۱، ص۱۵۹، شرح صحیح بخاری، بیروت۱۴۰۸/۱۹۸۸م.
۲۱. محمد عبدالروف مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج۱، ص۵۷، ۱۳۹۱/۱۹۷۲م.
۲۲. مناوی، محمد عبدالروف مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج۱، ص۱۱۶، ۱۳۹۱/۱۹۷۲م.
۲۳. مناوی، محمد عبدالروف مناوی، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج۱، ص۳۷۸، ۱۳۹۱/۱۹۷۲م.
۲۴. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ص۲۶-۴۲، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۲۵. ابن تیمیه، الفتاوی الکبری، ج۶، ص۴۳۵، تحقیق وتعلیق عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت.
۲۶. ابن تیمیه، منهاج السنه النبویه، ج۱، ص۴۵۷-۴۵۸، محمد رشاد سالم، ۱۴۰۶/۱۹۸۶م.
۲۷. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ص۱۷، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۲۸. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ص۱۷، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۲۹. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ص۲۰، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۳۰. ابو عبدالرحمن سلمی، طبقات الصوفیه، ج۱، ص۳۷۹، پانویس ب، نورالدین شریبه، حلب سوریا ۱۴۰۶/۱۹۸۶م.
۳۱. نورالدین عبدالرحمن جامی، نفحات الانس، ج۱، ص۱۵۷، چاپ محمود عابدی، تهران، ۱۳۸۶.
۳۲. عبدالحسین زرین‌کوب، جستجو درتصوف، ج۱، ص۶۹، تهران۱۳۶۳.
۳۳. سمعانی، الانساب، ج۵، ص۱۸۴.
۳۴. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۴۷۷.
۳۵. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱، ص۲۰-۲۱، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۳۶. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۱۰۵.
۳۷. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱س ۲۲۵.
۳۸. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س ۴۱۹.
۳۹. فصیح خوافی، مجمل فصیحی، ج۲، ص۵۴۸، چاپ محسن ناجی نصرآبادی، تهران۱۳۸۶.
۴۰. محمد جعفرکتانی، الرساله المستطرفه، ص۸۶، کراچی۱۳۷۹/۱۹۶۰م.
۴۱. عبدالحسین زرین‌کوب، جستجو درتصوف، ج۱، ص۶۸، تهران۱۳۶۳.
۴۲. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، س۵۴، در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۴۳. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۱۳، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۴۴. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۰، ص۴۷۷.
۴۵. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، س۵۴، در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۴۶. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۱۰۵.
۴۷. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۱۳، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۴۸. ، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، س۵۴، در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۴۹. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین، ج۸، ص۲۲۲، چاپ افست بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
۵۰. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱، ص۲۴، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۵۱. احمدبن محمد ادنروی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۸۶، تحقیق سلیمان‌بن صالح الخزی، مدینه منوره۱۴۱۷/۱۹۹۷م.
۵۲. سمعانی، الانساب، ج۵، ص۱۸۴.
۵۳. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۲۲۵.
۵۴. خیرالدین زرکلی، الاعلام قاموس تراجم، ج۵، ص۲۹۵، بیروت۱۹۹۹م.
۵۵. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۴۱۹.
۵۶. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، س۵۴، در حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، ج۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۵۷. احمد سمیعی (گیلانی)، «دربارۀ شرح تعرف، ج۱، ص۶۰، مصحَّح محمد روشن»، معارف، دوره هشتم، ش ۳، آذر و اسفند ۱۳۷۰.
۵۸. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، س۲۲۵.
۵۹. خیرالدین زرکلی، الاعلام قاموس تراجم، ج۵، ص۲۹۵، بیروت۱۹۹۹م.
۶۰. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ص۴۸، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۶۱. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱، ص۸۰-۸۱، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۶۲. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱، ص۸۶-۸۷، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۶۳. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، ج۱، ۸۹- ۹۰، مقدمۀ کمال‌الدین زکی،تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.
۶۴. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، بحر الفوائد المشهور بمعانی الاخبار، مقدمۀ کمال‌الدین زکی، ج۱ ،۹۳، تحقیق وجیه کمال‌الدین زکی، قاهره۱۴۲۹/۲۰۰۸م.


منبع[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «کلاباذی»، شماره۶۸۵۲.    


رده‌های این صفحه : تراجم | مشایخ صوفیه | مشایخ قرن چهارم




جعبه‌ابزار