مسجد قبا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مسجد قبا اولین مسجدی است که توسط پیامبر (صلی الله علیه و آله) بنا گردید، و در جنوب مدینه واقع شده است.


موقعیت جغرافیایی

[ویرایش]

بنا بر منابع متقدم، قریۀ قبا در دو کیلومتری جنوب یثرب (مدینه)، در سمت چپ راه مکه واقع، و بسیاری از بناهای آن سنگی بوده است.
[۱] مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم، ج۱، ص۱۱۸، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ ش.
کسانی که قصد سفر از مکه به سوی مدینه را داشته‌اند، باید از این قریه عبور می‌کرده‌اند، اما امروزه به‌سبب احداث بزرگراه مکه ـ مدینه، با فاصله‌ای از آن می‌گذرند. نام این قریه برگرفته از نام چاهی است که در آن‌جا بوده و بنی‌عمرو بن عوف از انصار در آن قریه ساکن بودند.
[۴] فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، المغانم المطابه فی معالم طابه، ج۱، ص۳۲۳، تحقیق حمدالجاسر، ریاض۱۳۸۹.
قریۀ قبا از مناطق خوش ‌آب‌ و‌ هوای پیرامون یثرب بوده و نخلستان‌های فراوان و چاه‌های آب شیرین داشته و پیامبر اکرم‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، قبل از ورود به مدینه، چند روزی در آن‌جا اقامت کرده است. مردم این قریه، نخستین سخنی را که پس از ورود حضرت، از ایشان شنیدند این بود: «آشکارا سلام کنید، از طعام خود به دیگران بخورانید، صلۀ رحم کنید و شب‌هنگام وقتی مردم در خوابند نماز بگزارید، پس به سلامت وارد بهشت شوید».
[۵] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۳۵، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
پیش از آمدن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، شماری از مهاجران که از مکه به مدینه آمدند، به طور موقت در قبا سکونت گزیدند. پس از آن که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به قبا آمدند، چند روزی در آن‌جا توقف کرده و آن‌گاه که خانواده آن حضرت، همراه علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) به ایشان پیوستند، راهیِ محل اصلی یثرب، یعنی جایی که امروزه مسجد النبی (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) قرار دارد، شدند.

پیشینه

[ویرایش]

رسول خدا‌ هنگام هجرت از مکه به مدینه، در روز دوشنبه ۱۲ ربیع‌الاول وارد محلۀ قبا شد و به همراه ابوبکر و عامر بن فهیره به میان قبیلۀ بنی‌عمرو بن عوف رفت و مهمان کلثوم‌ بن هدم‌ بن امری‌القیس‌ بن الحارث ــ از شیوخ قبیلۀ اوس ــ شد.
[۸] ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی‌بکر، زادالمعاد فی هدی خیرالعباد، ج۲، ص۱۴۲، تحقیق محمدحامد الفقی، قاهره۱۳۷۳، بیروت۱۴۱۲.
[۹] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۴۰، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
[۱۰] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۶۶، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
سپس منزل سعد بن خثیمه را، که در مجاورت آن قرار داشت، محل ملاقات و گفتگو با مردم قرار داد.
[۱۱] ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۱۹، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
[۱۲] مسعودی، علی‌ بن حسین، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۲۷۹، تحقیق اسعد داغر، قم ۱۴۰۹.
[۱۳] خلیفة‌ بن خیاط، تاریخ خلیفه، ج۱، ص۱۸، تحقیق فواز، بیروت۱۴۱۵.
براساس روایات شیعی، سبب توقف چند روزۀ پیامبر‌ در محلۀ قبا آن بود تا حضرت علی‌ (علیه‌السلام) به‌ همراه فواطم به ایشان بپیوندد.
[۱۴] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۹، ص۱۰۴_۱۱۴، شرح سیدجواد العلوی و محمدالاخوندی، تهران ۱۳۸۸.
منابع تاریخی نیز از پیوستن علی‌ بن ابی‌طالب‌ به رسول خدا‌ در قبا و سکونت در خانۀ کلثوم‌ بن هدم خبر داده‌اند، با تأکید بر این‌که توقف چهار روزه برای ساخت مسجد قبا بوده است.
[۱۶] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۸۲، بیروت ۱۴۰۸.
روایت ‌شده که رسول خدا‌ (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) روز دوشنبه ۱۲ ربیع‌الاول تا جمعه شانزدهم آن ماه را در میان قبیلۀ عمرو بن عوف گذراند و جمعه آن‌جا را به مقصد مدینه ترک کرد. چون ظهر هنگام به قبیله بنی‌سالم‌ بن عوف رسید،
[۱۹] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۸۳، بیروت ۱۴۰۸.
با همراهان خود، در مسجد آنان نماز جمعه را اقامت کرد که آن را نخستین نماز جمعه و نخستین خطبۀ آن حضرت در شهر مدینه ثبت کرده‌اند.
[۲۰] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۹۴، بیروت ۱۴۰۸.
[۲۱] ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۸.
[۲۲] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۶۷، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
[۲۳] بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۷۳، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
[۲۴] مسعودی، علی‌ بن حسین، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۲۷۹، تحقیق اسعد داغر، قم ۱۴۰۹.
این مسجد، که در پانصدمتری مسجد قبا قرار داشت، به مسجد جمعه شهرت یافت.
[۲۵] فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، المغانم المطابه فی معالم طابه، ج۱، ص۴۵۸، تحقیق حمدالجاسر، ریاض۱۳۸۹.


ساخت مسجد قبا

[ویرایش]

پیامبراکرم در توقف کوتاه‌ خویش در قریۀ قبا، تصمیم گرفت پایگاهی برای فعالیت‌های عبادی و سیاسی مسلمانان آن منطقه برپا کند. ایشان، به پیشنهاد عمار بن یاسر یا به ‌تقاضای ساکنان آن قریه، با خریدن زمینی که متعلق به کلثوم‌ بن هدم بود، سنگ بنای این مسجد را گذاشت،
[۲۶] ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۶۳۰.
[۲۷] علی‌ بن احمد بن عبدالله قلقشندی، نهایة‌الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۳۹۷، بیروت.
که اولین مسجد در نخستین روزهای هجرت پیامبر‌ به مدینه محسوب شده‌ است. رسول اکرم‌ مساحت مسجد را براساس خط سیر شتر خویش مشخص نمود و خط قبله را تعیین کرد و سپس همراه صحابه ، به ساخت آن مشغول شد.
[۲۹] حسن‌ بن محمد بن الحسن دیاربکری، تاریخ‌الخمیس فی احوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۳۸، بیروت.
گرداگرد مسجد، دیواری از سنگ‌های حرّه (آتشفشانی) برافراشتند و سقف آن را بر روی سه‌ردیف ستون قرار دادند. محل نماز پیامبر، ‌ قبل از تغییر قبله، در محل دیوار شمالی مسجد قرار داشت که در توسعۀ دوران آل‌سعود برداشته شد. به گفتۀ ابن‌شبه، طول و عرض مسجد مساوی و مساحت آن حدود ۳۴ متر بود.
[۳۰] ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۵۷، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت۱۴۱۰.
رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم به حدی در ساخت مسجد خود را به زحمت می‌انداخت و خشت‌ها را بر دوش می‌کشید که اصحاب متأثر می‌شدند و از ایشان تقاضا می‌کردند که فقط ناظر امور باشند، اما آن حضرت نمی‌پذیرفت
[۳۱] علی‌ بن احمد سمهودی، وفاءالوفا باخبار دارالمصطفی، ج‌۱، ص۵۷، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۷۴.
و در حین کار، همراه با صحابه، قوافی اشعار آنان را تکرار می‌کرد: «قدافلح من یعمر المساجداً و یقرأ القرآن قائماً و قاعداً».
[۳۲] ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۵، ص۱۹۶، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
[۳۳] محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل‌الهدی، ج۳، ص۲۶۸، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت۱۴۱۴.


مسجد قبا در قرآن

[ویرایش]

بنا به روایات فراوان، مسجد قبا مصداق آیه «... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ أَوَّلِ یَوْم أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ...» می‌باشد. این آیه اشاره به این نکته دارد که این مسجد از روز نخست بر پایه تقوا ساخته شد و لذا سزاوار است تا رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در این مسجد نماز بگزارد. به سبب نزول این آیه در شأن مسجد قبا، در آن زمان ، مسجد یاد شده را به نام «مسجد التقوی» می‌شناختند. این آیه در برابر مسجد ضرار نازل شد که برخلاف مسجد قبا که بر پایه تقوا ساخته شده بود، مسجد ضرار بر پایه نفاق و اختلاف بنا گردید. تعبیر «مِنْ اَوَّلِ یَوْم» به معنای همان روز تأسیس مسجد است که با نیت خالص بنا نهاده شد. همچنین نقل شده است که آیه «... فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ» در شأن نمازگزاران مسجد قبا نازل شده است. در سال نهم هجرت ، پس از غیبت پیامبر از مدینه ، که برای غزوۀ تبوک عازم آن منطقه شده‌بود، گروهی از منافقان در جوار مسجد قبا، مسجدی ساختند تا پایگاهی باشد برای توطئه‌چینی برضد اسلام و مسلمانان. هدف آنان اتحاد میان منافقان و ایجاد تفرقه میان مؤمنان و از رونق‌انداختن مسجد قبا بود. آنان برای کسب مشروعیت اقدام خود، حتی از پیامبر‌ خواستند تا در آن مسجد نماز بگزارد، اما خداوند به پیامبرش وحی فرمود: «لاتقم فیه ابداً لمسجد اسّس علی التقوی من اول یوم احق ان تقوم فیه، فیه رجال یحبّون ان یتطهروا والله یحب المطهری افمن اسّس بنیانه علی تقوی من‌الله و رضوان خیر ام من اسّس بنیانه علی شفا جرف‌ هار فانهار به فی نار جهنم و الله لایهدی القوم الظالمین» (ای پیامبر، هرگز در آن‌جا نماز برپا نکن، زیرا آن مسجدی که در اولین روز هجرت براساس تقوا بنا شده سزاوارتر است که در آن به نماز بایستی، در آن‌جا مردانی هستند که دوست دارند خود را از آلودگی‌ها پاک کنند و خدا پاکیزه‌خویان را دوست دارد، آیا کسی که بنای خویش بر پرهیزگاری خدا و رضای او گذاشته بهتر است یا کسی که بنای خویش را بر لب پرتگاهی مشرف به سقوط پی‌ریزی کرده و با آن در آتش دوزخ فرو می‌افتد؟...). در قرآن کریم، این مسجد پایگاه کفر و تفریق و ضرار خوانده شده است: «والذین اتّخذوا مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً بین المؤمنین و ارصاداً لمن حارب الله و رسوله...» و پس از آن بود که این مسجد، ضرار نام گرفت. پیامبر‌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمان داد آن را ویران کنند و اصحاب نیز هجوم بردند و آن را خراب کردند و سوزاندند.
[۴۰] ابن‌هشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۵۲۹، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۵۶.
یاقوت حِمَوی در اوایل قرن هفتم هجری نوشته است که مسجد ضرار در برابر مسجد قبا ساخته شد و تا به امروز ویرانه آن باقی است. زائرانی که برای زیارت مسجد قبا به این ناحیه می‌آیند، به مسجد ضرار هم سری زده و با زدن لگدی به آن، از آنجا می‌گذرند.

تجدید بنای مسجد قبا

[ویرایش]

عمر بن عبدالعزیز در آخرین دهه قرن اول هجری، به دستور ولید بنای اولیه مسجد قبا را خراب کرد و از نو بنایی استوار برپا ساخت و برای آن رواق‌هایی نیز افزود. مسجد قبا بعدها به دست جمال الدین ابو منصور اصفهانی، یکی از وزرای حکّام موصل، در سال ۵۵۵ قمری بازسازی شد. آثار این وزیر در تمامی مکه و مدینه دیده می‌شود.

توسعه مسجد قبا

[ویرایش]

نخستین تغییر در مسجد قبا، تغییر در محراب آن بود. زمانی که قبلۀ مسلمانان از بیت‌المقدس به جانب مسجدالحرام تغییر کرد، پیامبر به قبا آمد و با کمک اصحابش، قبلۀ مسجد را به سوی کعبه قرار داد.
[۴۲] ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۶۶.
در طول تاریخ، مسجد قبا توسعه یافته و بازسازی شده است. از جمله در زمان خلیفۀ سوم و نیز در دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز، که وی آن را توسعه داد و رواق‌ها و گلدسته‌ای برای آن ساخت.
[۴۳] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
آخرین بار در ۱۴۰۵، از چهار طرف بر مساحت مسجد قبا افزوده شد و به‌جای ساختمان قدیم آن، بنایی بزرگ‌تر براساس معماری بنای قبلی برپا گردید. در این توسعه، خانۀ کلثوم‌ بن هدم و سعد بن خثیمه، که محل سکونت رسول خدا بود، نیز در داخل مسجد قبا قرار گرفت و ویران شد. این مسجد اکنون ۷۴۶۵ متر مربع مساحت دارد و حدود بیست‌هزار نمازگزار را در خود جای می‌دهد. مسجد قبا همیشه مورد توجه مسلمانان بوده و بارها تعمیرات اساسی در آن انجام شده است. در سال ۱۳۸۸ قمری ملک فیصل رواق‌های آن را در جهت شرقی مسجد توسعه داد. بنای جدید آن، که در ۲۶ صفر سال ۱۴۰۶ قمری به پایان رسید، در شکل معماری جدید خود، یکی از مهم‌ترین و زیباترین مساجدی است که در مدینه منوره قرار دارد. در بنای فعلی چهار مناره برای این مسجد در نظر گرفته شده که هر کدام ۴۷ متر طول دارد. مساحت تقریبی آن و بناهای جانبی مربوط به آن، در محدوده‌ای به مساحت ۱۳۵۰۰ متر مربع می‌باشد که بر اساس محاسبات معماران آن، گنجایش بیست هزار نمازگزار را دارد.

فضیلت مسجد قبا

[ویرایش]

در فضیلت مسجد قبا، روایات متعددی نقل شده که حاکی از اهمیت آن در تاریخ اسلام است. گفته‌اند که رسول خدا‌، پس از ترک محلۀ قبا، هفته‌ای یک بار (شنبه یا دوشنبه)، مسافت میان مسجدالنّبی و مسجد قبا را پیاده یا سواره طی می‌کرد تا در مسجد قبا نماز بگزارد
[۴۴] احمد بن یحیی بلاذری، انساب‌الاشراف، ج۱، ص۳۳۲، تحقیق محمدباقر المحمودی، بیروت ۱۹۷۴.
[۴۵] ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۸۹، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
[۴۶] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۸، ص۷۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۴۷] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۱۰، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۴۸] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۶۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۴۹] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
و می‌فرمود: دو رکعت نماز در مسجد قبا برای من بهتر از آن است که دوباره به بیت‌المقدّس بروم، اگر می‌دانستند در قبا چیست، به سوی آن می‌تاختند تا از فضیلتش بهره‌مند شوند.
[۵۰] ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۴۲، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت۱۴۱۰.
همچنین از پیامبر نقل کرده‌اند که بجا آوردن دو رکعت نماز در مسجد قبا، برابر یک حج عمره است
[۵۱] ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۱۱۴.
[۵۲] ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۶، ص۲۷۴، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
[۵۳] ابن‌کثیر، البدایة والنهایه، ج۳، ص۲۰۹، بیروت۱۴۰۷.
[۵۵] محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام، ج۱۱، ص۳۴، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت۱۴۱۳.
و برای درک فضیلت نماز در آن، اصحاب همواره به قبا می‌رفتند و در آن‌جا نماز می‌گزاردند. در کرامت و منزلت مسجد قبا همین بس که در بسیاری از تفاسیر و منابع تاریخ اسلام، شأن نزول آیات ۱۰۸ و ۱۰۹ سورۀ توبه، این مسجد ذکر شده است و آن را «مسجد تقوی» نیز خوانده اند.
[۵۷] ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۹، ص۲۴۵، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
[۵۸] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۶۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۵۹] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۲_۷۴، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۶۰] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
[۶۱] اسباب‌النزول، ج۱، ص۱۳۸، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی، تهران ۱۳۸۳ ش.
[۶۲] سیدمحمدحسین طباطبایی، تفسیرالمیزان، ج۹، ص۵۲۹_۵۳۵، ترجمه سیدمحمد باقر موسوی همدانی، قم.
به هر روی، مسجد قبا نخستین مسجدی است که رسول الله(صلی الله علیه وآله) آن را بنا کرد. آن حضرت درباره نماز خواندن در مسجد قبا فرمود: «مَنْ تَطَهَّرَ فی بَیْتِهِ ثُمَّ أتی مَسْجِدَ قُباء فَصلّی فِیهِ رَکْعَتَیْن کانَ کأجْرِ عُمْرة؛ کسی که در خانه‌اش وضو بگیرد، آنگاه به مسجد قبا درآید و دو رکعت نماز بگزارد، ثواب یک عمره را برده است.» در حدیث دیگری هم آمده است: «کانَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه وآله) یَأتِی مَسْجِدَ قُباء راکباً وَ ماشِیاً فَیُصَلّی فِیهِ رَکْعَتَیْن
[۶۴] کتاب مسلم، باب فضل مسجد قبا، ح۱۳۹۹.
؛ رسول خدا، گاه پیاده و گاه سواره به مسجد قبا می‌آمد و دو رکعت نماز در آن می‌خواند.»

اختلاف درباره اولین مسجد

[ویرایش]

دربارۀ نخستین مسجد در «اول یوم» اختلاف وجود دارد که مسجدی که در قرآن کریم به آن اشاره شده، کدام است؟ بعضی مفسران آن را مسجد قبا و برخی آن را مسجدالنبی در مدینه دانسته‌اند. اما در مجموع، مسجد قبا را اقرب و انسب دانسته‌اند، هم به ‌سبب شأن نزول آیه و هم به‌سبب روایاتی که از اهل بیت‌ علیهم‌السلام ذکر شده‌است.
[۶۵] ابن‌کثیر، البدایة والنهایه، ج۳، ص۲۰۹، بیروت۱۴۰۷.
[۶۶] اسباب‌النزول، ج۱، ص۱۳۸، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی، تهران ۱۳۸۳ ش.
[۶۷] سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی، آیات‌الاحکام، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۴۰۴.
[۶۸] محمد بن علی استرآبادی، آیات‌الاحکام، ج۱، ص۶۱، تهران، مکتب المعراجی.
آنان که مسجدالنبی را اولین دانسته‌اند به روایتی از رسول خدا تمسک جسته‌اند که فرمود: «هذا مسجدی».
[۶۹] احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۲_۷۴، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن کریم.
(۲) ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ.
(۳) علی‌ بن محمد جزری، اسدالغابة فی معرفةالصحابه، بیروت، ۱۴۰۹.
(۴) ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت ۱۴۱۵.
(۵) ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
(۶) ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
(۷) ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنوره، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت۱۴۱۰.
(۸) ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت۱۴۱۲.
(۹) ابن‌قیم جوزی، زادالمعاد فی هدی خیرالعباد، تحقیق محمدحامد الفقی، قاهره۱۳۷۳، بیروت۱۴۱۲.
(۱۰) ابن‌کثیر، البدایة والنهایه، بیروت۱۴۰۷.
(۱۱) ابن‌هشام، السیرة النبویه، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۵۶.
(۱۲) محمد بن علی استرآبادی، آیات‌الاحکام، تهران، مکتب المعراجی.
(۱۳) احمد بن یحیی بلاذری، انساب‌الاشراف، تحقیق محمدباقر المحمودی، بیروت ۱۹۷۴.
(۱۴) احمد بن یحیی بلاذری، فتوح‌البلدان، بیروت۱۹۸۸.
(۱۵) احمد بن حسین بیهقی، دلائل‌النبوه، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۱۶) حسن‌ بن محمد بن الحسن دیاربکری، تاریخ‌الخمیس فی احوال انفس النفیس، بیروت.
(۱۷) محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت۱۴۱۳.
(۱۸) علی‌ بن احمد سمهودی، وفاءالوفا باخبار دارالمصطفی، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۷۴.
(۱۹) سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی، آیات‌الاحکام، تهران ۱۴۰۴.
(۲۰) خلیفة‌ بن خیاط، تاریخ خلیفه، تحقیق فواز، بیروت۱۴۱۵.
(۲۱) محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل‌الهدی، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت۱۴۱۴.
(۲۲) سیدمحمدحسین طباطبایی، تفسیرالمیزان، ترجمه سیدمحمد باقر موسوی همدانی، قم.
(۲۳) محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، بیروت ۱۴۰۸.
(۲۴) محمد بن یعقوب فیروزآبادی، المغانم المطابه فی معالم طابه، تحقیق حمدالجاسر، ریاض۱۳۸۹.
(۲۵) علی‌ بن احمد بن عبدالله قلقشندی، نهایة‌الارب فی معرفة انساب العرب، بیروت.
(۲۶) محمد بن یعقوب کلینی، الفروع من‌الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران۱۳۶۳ش.
(۲۷) محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، شرح سیدجواد العلوی و محمدالاخوندی، تهران ۱۳۸۸.
(۲۸) علی‌ بن الحسین مسعودی، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم ۱۴۰۹.
(۲۹) محمد بن احمد مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۳۰) احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
(۳۱) یاقوت حموی، معجم‌البلدان، تصحیح محمد الخانجی و احمد ناجی‌الجمالی، مصر ۱۳۲۳، بیروت.
(۳۲) اسباب‌النزول، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی، تهران ۱۳۸۳ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم، ج۱، ص۱۱۸، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۲. مقریزی، احمد بن علی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۶۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.    
۳. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم‌البلدان، ج۴، ص۳۰۱، تصحیح محمد الخانجی و احمد ناجی‌الجمالی، مصر ۱۳۲۳، بیروت.    
۴. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، المغانم المطابه فی معالم طابه، ج۱، ص۳۲۳، تحقیق حمدالجاسر، ریاض۱۳۸۹.
۵. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۳۵، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
۶. ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۹۸.    
۷. حمیری، ابن‌هشام، السیرة النبویه، ج‌۱، ص۴۹۳، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۵۶    .
۸. ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی‌بکر، زادالمعاد فی هدی خیرالعباد، ج۲، ص۱۴۲، تحقیق محمدحامد الفقی، قاهره۱۳۷۳، بیروت۱۴۱۲.
۹. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۴۰، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
۱۰. بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۶۶، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۱۱. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۱۹، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
۱۲. مسعودی، علی‌ بن حسین، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۲۷۹، تحقیق اسعد داغر، قم ۱۴۰۹.
۱۳. خلیفة‌ بن خیاط، تاریخ خلیفه، ج۱، ص۱۸، تحقیق فواز، بیروت۱۴۱۵.
۱۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۹، ص۱۰۴_۱۱۴، شرح سیدجواد العلوی و محمدالاخوندی، تهران ۱۳۸۸.
۱۵. حمیری، ابن‌هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۹۳، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۵۶.    
۱۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۸۲، بیروت ۱۴۰۸.
۱۷. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب‌الاشراف، ج۱، ص۲۶۳، تحقیق محمدباقر المحمودی، بیروت ۱۹۷۴.    
۱۸. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح‌البلدان، ج۱، ص۱۵ ۱۶، بیروت۱۹۸۸.    
۱۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۸۳، بیروت ۱۴۰۸.
۲۰. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۲، ص۳۹۴، بیروت ۱۴۰۸.
۲۱. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۸.
۲۲. بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۶۷، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۲۳. بیهقی، احمد بن حسین، دلائل‌النبوه، ج۲، ص۱۷۳، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۲۴. مسعودی، علی‌ بن حسین، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۲۷۹، تحقیق اسعد داغر، قم ۱۴۰۹.
۲۵. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، المغانم المطابه فی معالم طابه، ج۱، ص۴۵۸، تحقیق حمدالجاسر، ریاض۱۳۸۹.
۲۶. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۶۳۰.
۲۷. علی‌ بن احمد بن عبدالله قلقشندی، نهایة‌الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۳۹۷، بیروت.
۲۸. توبه/سوره۹، آیه۱۰۸.    
۲۹. حسن‌ بن محمد بن الحسن دیاربکری، تاریخ‌الخمیس فی احوال انفس النفیس، ج۱، ص۳۳۸، بیروت.
۳۰. ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۵۷، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت۱۴۱۰.
۳۱. علی‌ بن احمد سمهودی، وفاءالوفا باخبار دارالمصطفی، ج‌۱، ص۵۷، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۷۴.
۳۲. ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۵، ص۱۹۶، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
۳۳. محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل‌الهدی، ج۳، ص۲۶۸، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت۱۴۱۴.
۳۴. توبه/سوره۹، آیه۱۰۸.    
۳۵. تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۵۵.    
۳۶. توبه/سوره۹، آیه۱۰۸.    
۳۷. توبه/سوره۹، آیه۱۰۸.    
۳۸. توبه/سوره۹، آیه۱۰۹.    
۳۹. توبه/سوره۹، آیه۱۰۷.    
۴۰. ابن‌هشام، السیرة النبویه، ج۲، ص۵۲۹، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره ۱۳۵۶.
۴۱. معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۲، ذیل مدخل قبا.    
۴۲. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۶۶.
۴۳. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۴۴. احمد بن یحیی بلاذری، انساب‌الاشراف، ج۱، ص۳۳۲، تحقیق محمدباقر المحمودی، بیروت ۱۹۷۴.
۴۵. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۸۹، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران ۱۳۷۴ش.
۴۶. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۸، ص۷۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۴۷. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۱۰، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۴۸. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۶۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۴۹. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۵۰. ابن‌شبه، تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۴۲، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت۱۴۱۰.
۵۱. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۱۱۴.
۵۲. ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۶، ص۲۷۴، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
۵۳. ابن‌کثیر، البدایة والنهایه، ج۳، ص۲۰۹، بیروت۱۴۰۷.
۵۴. ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۹۶، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت۱۴۱۲.    
۵۵. محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام، ج۱۱، ص۳۴، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت۱۴۱۳.
۵۶. محمد بن یعقوب کلینی، الفروع من‌الکافی، ج۴، ص۵۶۰، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران۱۳۶۳ش.    
۵۷. ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری بشرح صحیح البخاری، ج۹، ص۲۴۵، التزام عبدالرحمان محمد، بیروت ۱۴۰۸.
۵۸. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۶۹، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۵۹. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۲_۷۴، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۶۰. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۷، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.
۶۱. اسباب‌النزول، ج۱، ص۱۳۸، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی، تهران ۱۳۸۳ ش.
۶۲. سیدمحمدحسین طباطبایی، تفسیرالمیزان، ج۹، ص۵۲۹_۵۳۵، ترجمه سیدمحمد باقر موسوی همدانی، قم.
۶۳. تاریخ المدینة المنوره، ج۱، ص۴۰.    
۶۴. کتاب مسلم، باب فضل مسجد قبا، ح۱۳۹۹.
۶۵. ابن‌کثیر، البدایة والنهایه، ج۳، ص۲۰۹، بیروت۱۴۰۷.
۶۶. اسباب‌النزول، ج۱، ص۱۳۸، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی، تهران ۱۳۸۳ ش.
۶۷. سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی، آیات‌الاحکام، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۴۰۴.
۶۸. محمد بن علی استرآبادی، آیات‌الاحکام، ج۱، ص۶۱، تهران، مکتب المعراجی.
۶۹. احمد بن علی مقریزی، إمتاع‌الاسماع، ج۱۰، ص۷۲_۷۴، تحقیق محمدعبدالحمید النمیسی، بیروت۱۴۲۰.


منابع

[ویرایش]

برگرفته از مقاله «مسجد قبا»، شماره۱۱.    
آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۲۴۴، رسول جعفریان. با تصرف    



جعبه ابزار