مقربانذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در قرآن کریم از عده‌ای از انسانها و فرشتگان به عنوان مقربان یاد شده است.


مقربان[ویرایش]

مقربان هم در میان فرشتگان مصداق دارند [۱] و هم در میان انسان‌ها. [۲] [۳]

← فرشتگان مقرب
فرشتگان مقرب ، فرشتگانی‌اند که خداوند آنان را به خود نزدیک کرده و بر دیگر مخلوقات خود برتری داده است. [۴] [۵]گفته شده است: فرشتگان مقرب ۴ فرشته جبرئیل ، میکائیل ، عزرائیل و اسرافیل هستند [۶] [۷]و از میان آنان جبرئیل مقرب‌تر است. [۸] [۹] [۱۰]برخی، آیات «ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی • فَکانَ قابَ قَوسَینِ اَو اَدنی» [۱۱] را درباره نزدیک شدن جبرئیل به خدا دانسته‌اند. [۱۲] [۱۳]قرب جبرئیل را می‌توان از آیات «ذی قُوَّة عِندَ ذِی العَرشِ مَکین • مُطاع ثَمَّ اَمین» [۱۴] نیز فهمید.

← انسان‌های مقرب
انسان‌های مقرب کسانی‌اند که از دیگران در راه بازگشت به سوی خدا پیشی گرفته‌اند. [۱۵]میان آنان و پروردگارشان هیچ حجاب قلبی مانند گناه ، جهل و شک نیست [۱۶]و درجات ایشان نزد خدا بالا و مراتبشان در بهشت عالی است. [۱۷]آنان در دنیا به سوی اطاعت الهی، ایمان ، هجرت ، نمازهای پنج گانه ، جهاد ، توبه و اعمال نیک و هر آنچه خدا به سوی آن فرا خوانده است پیشی می‌گیرند: «والسّبِقونَ السّبِقون • اُولئِک المُقَرَّبون». [۱۸] [۱۹] [۲۰] [۲۱]بر اساس روایتی، «سابقون» ۴ نفرند: هابیل فرزند آدم (علیه‌السلام)، مؤمن آل فرعون در امت موسی (علیه‌السلام)، حبیب نجار در امت عیسی (علیه‌السلام) و علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) در امت محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم). [۲۲] [۲۳]در روایت دیگری «سابقون» علی (علیه‌السلام) و شیعیان وی دانسته شده‌اند. [۲۴]

← عدد مقربان
قرآن کریم درباره عدد مقربان فرموده است: بسیاری از آنان از پیشینیان و کمی از ایشان از پسینیان هستند: «ثُلَّةٌ مِنَ الاَوَّلین • وقَلیلٌ مِنَ الأخِرین» [۲۵] یعنی بسیاری از مقربان از امت‌های پیش از امت اسلامی و کمی از آنان از امت اسلامی‌اند. [۲۶] [۲۷] [۲۸]گفته‌اند: مقصود آن است که بسیاری از مقربان از مسلمانان صدر اسلام و کمی از آنان از بقیه امت اسلامی هستند. [۲۹] [۳۰] [۳۱]

← قرب برخی پیامبران
قرآن کریم به مقرب بودن برخی پیامبران (علیهم‌السلام) تصریح کرده است؛ ولی هیچ‌کس مقرب‌تر از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نیست. چگونگی نزدیک شدن پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) به خدا [۳۲] [۳۳] [۳۴]هنگام معراج چنین بیان شده است: «ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی • فَکانَ قابَ قَوسَینِ اَو اَدنی؛ سپس نزدیک شد و نزدیک‌تر شد تا به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر». [۳۵] مفسران این دو آیه را به صورت‌هایی گوناگون تفسیر کرده‌اند. [۳۶] [۳۷] [۳۸]
از دیگر پیامبرانی که قرآن کریم مقرب بودن آنان را اعلام کرده عبارت‌اند از ابراهیم (علیه‌السلام) : «اِذ جاءَ رَبَّه بِقَلب سَلیم»، [۳۹] عیسی (علیه‌السلام) : «... و مِنَ المُقَرِبین» [۴۰] «... و رافِعُک اِلَیَّ»، [۴۱] [۴۲] موسی (علیه‌السلام) «... وقَرَّبنهُ نَجیّا»، [۴۳] [۴۴] داود (علیه‌السلام) : «و اِنَّ لَهُ عِندَنا لَزُلفی»، [۴۵] سلیمان (علیه‌السلام) [۴۶] و یوسف (علیه‌السلام) : «اِنَّهُ مِن عِبادِنَا المُخلَصین». [۴۷]

← تقسیم عارفانی مقربان
عارفان در تقسیمی مقربان را ۴ نوع دانسته‌اند: ۱. کسی که تنها صاحب قرب نوافل است؛ ۲. کسی که فقط صاحب قرب فرایض است؛ ۳. کسی که جامع میان دو قرب با هم است و این شخص، صاحب مرتبه جمع و دارای مقام « قاب قوسین » است؛ ۴. کسی که به هیچ‌یک از مقامات سه ‌ ‌گانه مقید نیست، بلکه به گونه‌ای است که در هر یک از آن‌ها ظهور می‌یابد و میان آن‌ها جمع می‌کند، بی آن‌که به هیچ‌یک از آن‌ها مقید شود و این شخص، صاحب مرتبه احدیت جمع و دارای مقام «اَو اَدنی» است و این مقام، بالاصاله به رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) اختصاص دارد. [۴۸]بدین ترتیب، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در معراج تمام مراحل قرب را به دست آورده‌اند.


فهرست منابع[ویرایش]

(۱) احیای حکمت، علیقلی بن قرچغای خان (م. ۱۰۹۱ ق.)، به کوشش فاطمه فنا، احیاء کتاب، ۱۳۷۷ ش؛
(۲) اربعین، البهائی (م. ۱۰۳۱ ق.)، ترجمه و کوشش:بخشایشی، قم، نوید اسلام؛
(۳) اسرار الحکم، هادی السبزواری (م. ۱۲۸۹ ق.)، به کوشش میانجی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۶۲ ش .
(۴) اعلام قرآن، خزائلی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ ش .
(۵) اعلام القرآن، شبستری، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۷۹ ش .
(۶) بصائر ذوی التمییز، الفیروز آبادی (م. ۸۱۷ ق.)، به کوشش محمدعلی النجار، بیروت، المکتبة العلمیة .
(۷) تاج العروس، الزبیدی (م. ۱۲۰۵ ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ ق .
(۸) التبیان، الطوسی (م. ۴۶۰ ق.)، به کوشش احمد حبیب العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی .
(۹) التبیان فی آداب حملة القرآن، النووی (م. ۶۷۶ ق.)، به کوشش احمد عدنان، بغداد، مطبعة السعد، ۱۹۸۹ م .
(۱۰) التحقیق، المصطفوی، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ ش .
(۱۱) ترتیب العین، خلیل (م. ۱۷۵ ق.)، به کوشش بکایی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۴ ق .
(۱۲) تفسیر الجلالین، جلال الدین المحلی (م. ۸۶۴ ق.)، جلال الدین السیوطی (م. ۹۱۱ ق.)، بیروت، النور، ۱۴۱۶ ق .
(۱۳) تفسیر راهنما، هاشمی رفسنجانی و دیگران، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۷۳ ش .
(۱۴) تفسیر روح البیان، بروسوی (م. ۱۱۳۷ ق.)، بیروت، دارالفکر .
(۱۵) تفسیر الصافی، الفیض کاشانی (م. ۱۰۹۱ ق.)، بیروت، نشر اعلمی، ۱۴۰۲ ق .
(۱۶) تفسیر غریب القرآن الکریم، الطریحی (م. ۱۰۸۵ ق.)، به کوشش محمد کاظم، قم، زاهدی .
(۱۷) تفسیر فرات الکوفی، الفرات الکوفی (م. ۳۰۷ ق.)، به کوشش محمد کاظم، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ ش .
(۱۸) تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر (م. ۷۷۴ ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۹ ق .
(۱۹) تفسیر القرآن الکریم، صدرالمتالهین (م. ۱۰۵۰ ق.)، به کوشش خواجوی، قم، بیدار، ۱۳۶۶ ش .
(۲۰) تفسیر القرآن الکریم، سید مصطفی خمینی (م. ۱۳۵۶ ش.)، به کوشش سجادی، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۶۲ ش .
(۲۱) تفسیر القمی، القمی (م. ۳۰۷ ق.)، به کوشش الجزایری، لبنان، دارالسرور، ۱۴۱۱ ق .
(۲۲) التفسیر الکبیر، الفخر الرازی (م. ۶۰۶ ق.)، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۱۳ ق .
(۲۳) تفسیر مجاهد، مجاهد (م. ۱۰۲ ق.)، به کوشش محمد عبدالسلام، دارالفکر الاسلامی الحدیثة، ۱۴۱۰ ق .
(۲۴) تفسیر نمونه، مکارم شیرازی و دیگران، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش .
(۲۵) تفسیر نورالثقلین، العروسی الحویزی (م. ۱۱۱۲ ق.)، به کوشش رسولی محلاتی، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش .
(۲۶) جامع البیان، الطبری (م. ۳۱۰ ق.)، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ق .
(۲۷) الجامع لأحکام القرآن، القرطبی (م. ۶۷۱ ق.)، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۷ ق .
(۲۸) الجواهر الحسان، الثعالبی (م. ۸۷۵ ق.)، به کوشش ابومحمد الغماری، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۶ ق .
(۲۹) جواهر الکلام، النجفی (م. ۱۲۶۶ ق.)، به کوشش قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی .
(۳۰) خلاصة شرح تعرّف، به کوشش احمد علی رجایی، بنیاد فرهنگ ایران .
(۳۱) دایرة المعارف فارسی، مصاحب و دیگران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ ش .
(۳۲) ذخیرة المعاد، محمد باقر السبزواری (م. ۱۰۹۰ ق.)، آل البیت(علیهم السلام) لاحیاءالتراث .
(۳۳) رساله‌های شاه نعمت الله ولی، به کوشش جواد نوربخش، تهران، انتشارات خانقاه نعمت اللهی، ۱۳۵۶ ش .
(۳۴) الروضة البهیه، الشهید الثانی (م. ۹۶۵ ق.)، به کوشش کلانتر، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۰ ق .
(۳۵) روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان، الشهید الثانی (م. ۹۶۵ ق.)، قم، آل البیت(علیهم السلام) لاحیاءالتراث .
(۳۶) ریاض المسائل، سید علی الطباطبائی (م. ۱۲۳۱ ق.)، قم، موسسة آل البیت(علیهم السلام)، ۱۴۱۸ ق .
(۳۷) زادالمسیر، ابن الجوزی (م. ۵۹۷ ق.)، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۷ ق .
(۳۸) شرح توحیدالصدوق،قاضی سعید قمی (م. ۱۱۰۷ ق.)، به کوشش حبیبی، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۵ ق .
(۳۹) شرح چهل حدیث، امام خمینی(قدس سره) (م. ۱۳۶۸ ش.)، تهران، نشر آثار امام(قدس سره)، ۱۳۷۶ ش .
(۴۰) شرح فصوص الحکم، قیصری (م. ۷۵۱ ق.)، به کوشش آشتیانی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ ش .
(۴۱) فتح القدیر، الشوکانی (م. ۱۲۵۰ ق.)، بیروت، دارالمعرفه .
(۴۲) الفتوحات المکیه، محیی الدین بن عربی (م. ۶۳۸ ق.)، به کوشش عثمان یحیی، قاهرة، الهیئة المصریة، ۱۴۰۵ ق .
(۴۳) فرشتگان (تحقیق قرآنی روایی و عقلی)، علیرضا رجالی تهرانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ ش .
(۴۴) فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، سید جعفر سجادی، تهران، زبان و فرهنگ ایران، ۱۳۷۸ ش .
(۴۵) فرهنگ نوربخش اصطلاحات تصوّف، جواد نوربخش، یلدا قلم، ۱۳۷۲ ش .
(۴۶) فقه القرآن، الراوندی (م. ۵۷۳ ق.)، به کوشش حسینی، قم، کتابخانه نجفی، ۱۴۰۵ ق .
(۴۷) فلسفه اخلاق، محمدتقی مصباح، تهران، روزنامه اطلاعات .
(۴۸) القاموس المحیط، الفیروزآبادی (م. ۸۱۷ ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ ق .
(۴۹) الکافی، الکلینی (م. ۳۲۹ ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش .
(۵۰) کشف الاسرار، میبدی (م. ۵۲۰ ق.)، به کوشش حکمت، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۱ ش .
(۵۱) کنزالعمال، المتقی الهندی (م. ۹۷۵ ق.)، به کوشش صفوة السقاء، بیروت، الرسالة، ۱۴۱۳ ق .
(۵۲) لسان العرب، ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق .
(۵۳) مجمع البیان، الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، به کوشش گروهی از علماء، بیروت، اعلمی، ۱۴۱۵ ق .
(۵۴) مجموعه آثار، مرتضی مطهری (م. ۱۳۵۸ ش.)، تهران، صدرا، ۱۳۷۷ ش .
(۵۵) المحجة البیضاء، الفیض الکاشانی (م. ۱۰۹۱ ق.)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی .
(۵۶) مستند الشیعه، احمد النراقی (م. ۱۲۴۵ ق.)، قم، آل البیت(علیهم السلام) لاحیاء التراث، ۱۴۱۵ ق .
(۵۷) المصباح، الکفعمی (م. ۹۰۵ ق.)، بیروت، نشر اعلمی، ۱۴۱۴ ق .
(۵۸) مصباح الهدایه، عزالدین محمود الکاشانی (م. ۷۳۵ ق.)، به کوشش همایی، تهران، هما، ۱۳۷۲ ش .
(۵۹) معجم اعلام القرآن الکریم، محمد القونجی، کویت، مرکز المخطوطات والتراث والوثاق، ۱۴۱۶ ق .
(۶۰) المعجم المفهرس لالفاظ الصحیفة السجادیة الجامعه، مصطفی الدرایتی، احمد الدرایتی، اطلاعات و مدارک علمی ایران، ۱۳۷۷ ش .
(۶۱) معجم مقاییس اللغه، ابن فارس (م. ۳۹۵ ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ ق .
(۶۲) مفردات، الراغب (م. ۴۲۵ ق.)، به کوشش صفوان داودی، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۲ ق .
(۶۳) المقام الاسنی، الکفعمی (م. ۹۰۵ ق.)، به کوشش فارس الحسون، مؤسسة قائم آل محمد(عج) .
(۶۴) المیزان، الطباطبایی (م. ۱۴۰۲ ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق .
(۶۵) نثر طوبی، الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق .
(۶۶) موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، محمد علی تهانوی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۶ م .
(۶۷) المصباح المنیر، الفیومی (م. ۷۷۰ ق.)، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۵ ق .

پانویس[ویرایش]
 
۱. نساء/سوره۴، آیه۱۷۲.    
۲. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۱.    
۳. واقعه/سوره۵۶، آیه۸۸.    
۴. جامع البیان، ج۶، ص۵۰.
۵. مجمع البیان، ج۳ - ۴، ص۲۲۵.
۶. فرشتگان، ص۱۰۱.
۷. معجم اعلام القرآن، ص۹۹.
۸. اعلام قرآن، ص۲۷۸.
۹. اعلام القرآن، ص۲۴۱.
۱۰. کشف الاسرار، ج۱، ص۲۹۰.
۱۱. نجم/سوره۵۳، آیه۸-۹.    
۱۲. جامع البیان، ج۲۷، ص۶۲.
۱۳. زادالمسیر، ج۸، ص۶۶.
۱۴. تکویر/سوره۸۱، آیه۲۰ - ۲۱.    
۱۵. المیزان، ج۳، ص۱۹۵.    
۱۶. ج۱، ص۲۷۳.    
۱۷. تفسیر صدرالمتألهین، ج۷، ص۲۴.
۱۸. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۰ - ۱۱.    
۱۹. مجمع البیان، ج۹، ص۳۲۵.
۲۰. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۲۹.
۲۱. فتح القدیر، ج۵، ص۱۴۸.
۲۲. مجمع البیان، ج۹، ص۳۲۵.
۲۳. تفسیر فرات الکوفی، ص۴۶۵.    
۲۴. نورالثقلین، ج۵، ص۲۰۹.    
۲۵. واقعه/سوره۵۶، آیه۱۳ - ۱۴.    
۲۶. تفسیر قمی، ج۲، ص۳۵۹.
۲۷. التبیان، ج۹، ص۴۹۰.
۲۸. جامع البیان، ج۲۷، ص۲۲۳.
۲۹. زادالمسیر، ج۸، ص۱۳۴ - ۱۳۵.
۳۰. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۳۰
۳۱. تفسیر ابن کثیر، ج۴، ص۳۱۵.
۳۲. تفسیر قمی، ج۲، ص۳۴۳.
۳۳. المیزان، ج۱۹، ص۲۸.    
۳۴. زادالمسیر، ج۸، ص۶۶.
۳۵. نجم/سوره۵۳، آیه۸ - ۹.    
۳۶. جامع البیان، ج۲۷، ص۵۹ - ۶۲.
۳۷. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۵۹ - ۶۱.
۳۸. فتح القدیر، ج۵، ص۱۰۶.
۳۹. صافّات/سوره۳۷، آیه۸۴.    
۴۰. آل عمران/سوره۳، آیه۴۵.    
۴۱. آل عمران/سوره۳، آیه۵۵.    
۴۲. راهنما، ج۲، ص۴۵۷.
۴۳. مریم/سوره۱۹، آیه۵۲.    
۴۴. مریم/سوره۱۹، آیه۵۱.    
۴۵. ص/سوره۳۸، آیه۲۵.    
۴۶. ص/سوره۳۸، آیه۴۰.    
۴۷. یوسف/سوره۱۲، آیه۲۴.    
۴۸. شرح فصوص الحکم، ص۳۵۱.


منبع[ویرایش]

مرکز دائرة المعارف قرآن کریم، برگرفته از مقاله «تقرب»، ج۸، ص۳۹۵.    



جعبه‌ابزار