هدایت (قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



هدايت به معناى ارشاد و راهنمایی، بيان راه رشد، کمال و بسترسازى براى رسيدن به چيزى‌ -مراد مطلوب‌- است، و در مادّى، معنوى، خير و شرّ به كار رفته‌ و نقيض گمراهی است، هدايت در اصطلاح بر دو قسم است: هدايت خاصّه‌ -تشريعى‌- كه با فرستادن انبیا و انزال کتب و ... صورت مى‌گيرد، و هدايت عامّه‌ -تكوينى‌- كه خداوند به وسيله عقل، فهم، فکر، وجدان، غرایز و خواصّى كه در وجود انسانها، حیوانات و جمادات قرار داده آنها را هدايت و رهبرى مى‌نمايد.
[۵] فرهنگ علم كلام، ص ۲۳۰.
در این مقاله آیات مرتبط با هدایت معرفی می‌شوند.


ارزش هدايت‌

[ویرایش]

احياى معنوى و هدايت يك انسان، به منزله هدايت و احياى همه انسانها:
مِن اجلِ ذلِكَ كَتَبنا عَلى‌ بَنى اسرءيلَ انَّهُ مَن قَتَلَ نَفسًا بِغَيرِ نَفسٍ او فَسادٍ فِى الارضِ فَكَانَّما قَتَلَ النّاسَ جَميعًا ومَن احياها فَكَانَّما احيَا النّاسَ جَميعًا ولَقَد جاءَتهُم رُسُلُنا بِالبَيّنتِ‌ ... بر اساس روايتى از امام صادق علیه‌السلام مقصود از «احياها» نجات انسانها از گمراهى به هدايت است.

ازدياد هدايت‌

[ویرایش]

••• هدايت، مقوله‌اى تكامل‌پذير و قابل ازدياد و نقصان:
۱. قُل كُلٌّ يَعمَلُ عَلى‌ شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُم اعلَمُ بِمَن هُوَ اهدى‌ سَبيلا.
۲. نَحنُ نَقُصُّ عَلَيكَ نَبَاهُم بِالحَقّ انَّهُم فِتيَةٌ ءامَنوا بِرَبّهِم وزِدنهُم هُدًى.
۳. ... واذكُر رَبَّكَ اذا نَسيتَ وقُل عَسى‌ ان يَهدِيَنِ رَبّى لِاقرَبَ مِن هذا رَشَدا.
۴. ويَزيدُ اللَّهُ الَّذينَ اهتَدَوا هُدًى‌ ....
۵. والَّذينَ اهتَدَوا زادَهُم هُدًى وءاتهُم تَقوهُم.

••• پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برخوردار از استعداد رسيدن به هدايتى افزون‌تر و متكامل‌تر:
... واذكُر رَبَّكَ اذا نَسيتَ وقُل عَسى‌ ان يَهدِيَنِ رَبّى لِاقرَبَ مِن هذا رَشَدا.

اعراض از هدايت‌

[ویرایش]

نگرانی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از اعراض كافران، از هدایت به اسلام:
... وقُل لِلَّذينَ اوتوا الكِتبَ والامّيّينَ ءَاسلَمتُم فَان اسلَموا فَقَدِ اهتَدَوا وان تَوَلَّوا فَانَّما عَلَيكَ البَلغُ‌ .... از منحصر كردن وظيفه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله به تبليغ پيام الهى چنين بر مى‌آيد كه گويا، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله علاوه بر ابلاغ پيام، خود را موظف مى‌دانست كه مردم را در برابر خداوند تسليم كند.

الگوى هدايت‌

[ویرایش]

بهره‌مندان از نعمتهای الهی، الگوهايى مناسب براى هدايت
[۱۵] برای توضیح بیشتر رجوع شود به مقاله هدایت‌یافتگان (قرآن).
:
اهدِنَا الصِّرطَ المُستَقيم ء صِرطَ الَّذينَ انعَمتَ عَلَيهِم غَيرِ المَغضوبِ عَلَيهِم ولَا الضّالّين.

انتخاب هدايت‌

[ویرایش]

مختار بودن انسانها، در انتخاب راه هدايت يا گمراهى:
۱. ... فَامّا يَأتِيَنَّكُم مِنّى هُدًى فَمَن تَبِعَ هُداىَ فَلا خَوفٌ عَلَيهِم ولاهُم يَحزَنون.
۲. ... فَان اسلَموا فَقَدِ اهتَدَوا وان تَوَلَّوا فَانَّما عَلَيكَ البَلغُ‌ ....
۳. ... كَذلِكَ يُبَيّنُ اللَّهُ لَكُم ءايتِهِ لَعَلَّكُم تَهتَدون.
۴. وان كانَ كَبُرَ عَلَيكَ اعرَاضُهُم فَانِ استَطَعتَ ان تَبتَغِىَ نَفَقًا فِى الارضِ او سُلَّمًا فِى السَّماءِ فَتَأتِيَهُم بِايَةٍ ولَو شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُم عَلَى الهُدى‌ ....
۵. قَد جاءَكُم بَصارُ مِن رَبّكُم فَمَن ابصَرَ فَلِنَفسِهِ ومَن عَمِىَ فَعَلَيها وما انَا عَلَيكُم بِحَفيظ.
۶. قُل فَلِلَّهِ الحُجَّةُ البلِغَةُ فَلَو شاءَ لَهَدكُم اجمَعين.
۷. قُل يايُّهَا النّاسُ قَد جاءَكُمُ الحَقُّ مِن رَبّكُم فَمَنِ اهتَدى‌ فَانَّما يَهتَدى لِنَفسِهِ ومَن ضَلَّ فَانَّما يَضِلُّ عَلَيها وما انا عَلَيكُم بِوَكيل.
۸. ولَو انَّ قُرءانًا سُيّرَت بِهِ الجِبالُ او قُطّعَت بِهِ الارضُ او كُلّمَ بِهِ المَوتى‌ بَل لِلَّهِ الامرُ جَميعًا افَلَم يَايَسِ الَّذينَ ءامَنوا ان لَو يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النّاسَ جَميعًا ....
۹. وعَلَى اللَّهِ قَصدُ السَّبيلِ ومِنها جارٌ ولَو شاءَ لَهَدكُم‌اجمَعين.
۱۰. مَنِ اهتَدى‌ فَانَّما يَهتَدى لِنَفسِهِ‌ ....
۱۱. قالَ اهبِطا مِنها جَميعًا بَعضُكُم لِبَعضٍ عَدُوٌّ فَامّا يَأتِيَنَّكُم مِنّى هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُداىَ فَلا يَضِلُّ ولا يَشقى‌.
۱۲. وان اتلُوا القُرءانَ فَمَنِ اهتَدى‌ فَانَّما يَهتَدى لِنَفسِهِ ومَن ضَلَّ فَقُل انَّما انا مِنَ المُنذِرين.
۱۳. انَّكَ لا تَهدى مَن احبَبتَ ولكِنَّ اللَّهَ يَهدى مَن يَشاءُ وهُوَ اعلَمُ بِالمُهتَدين.
۱۴. ... بَل هُوَ الحَقُّ مِن رَبّكَ لِتُنذِرَ قَومًا ما اتهُم مِن نَذيرٍ مِن قَبلِكَ لَعَلَّهُم يَهتَدون.
۱۵. ولَو شِئنا لَأتَينا كُلَّ نَفسٍ هُدها ....
۱۶. قُل‌ ... وانِ اهتَدَيتُ فَبِما يوحى الَىَّ رَبّى انَّهُ سَميعٌ قَريب.
۱۷. انّا انزَلنا عَلَيكَ الكِتبَ لِلنّاسِ بِالحَقّ فَمَنِ اهتَدى‌ ....
۱۸. ذلِكَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلمِ انَّ رَبَّكَ هُوَ اعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبيلِهِ وهُوَ اعلَمُ بِمَنِ اهتَدى‌.
۱۹. انَّ رَبَّكَ‌ ... وهُوَ اعلَمُ بِالمُهتَدين.
۲۰. انّا هَدَينهُ السَّبيلَ امّا شاكِرًا وامّا كَفورا.
۲۱. ان هُوَ الّا ذِكرٌ لِلعلَمين ء لِمَن شاءَ مِنكُم ان يَستَقيم.

تأثير هدايت‌

[ویرایش]

تأثير هدايت هدایتگران، منوط به خواست خداوند:
۱. انَّكَ لا تَهدى مَن احبَبتَ ولكِنَّ اللَّهَ يَهدى مَن يَشاءُ وهُوَ اعلَمُ بِالمُهتَدين.
۲. و ما يَستَوِى الاعمى‌ والبَصير ء وما يَستَوِى الاحياءُ ولَا الاموتُ انَّ اللَّهَ يُسمِعُ مَن يَشاءُ ....
۳. وما يَستَوِى الاحياءُ ولَا الاموتُ انَّ اللَّهَ يُسمِعُ مَن يَشاءُ وما انتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى القُبور.

ملاك هدايت‌

[ویرایش]

حق، مدار هدايت و باطل، مدار ضلالت:
فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الحَقُّ فَماذا بَعدَ الحَقّ الَّا الضَّللُ فَانّى‌ تُصرَفون.

هدايت امت‌ها

[ویرایش]

خداوند، هدايتگر امتها، با ارسال انبیا به سوى آنان:
ولَقَد بَعَثنا فى كُلّ امَّةٍ رَسولًا انِ اعبُدُوا اللَّهَ واجتَنِبُوا الطغوتَ فَمِنهُم مَن هَدَى اللَّهُ‌ ....

هدايت برتر

[ویرایش]


← ملاک انتخاب دین


برخوردارى از هدايت برتر، ملاك صحيح انتخاب دین و آيين:
قلَ اوَ لَو جِئتُكُم بِاهدى‌ مِمّا وجَدتُم عَلَيهِ ءاباءَكُم‌ ....

← برتر بودن هدایت قرآن و تورات


هدایت قرآن و تورات، هدايتى برتر:
قُل فَأتوا بِكِتبٍ مِن عِندِ اللَّهِ هُوَ اهدى‌ مِنهُما اتَّبِعهُ ان كُنتُم صدِقين.

هدايت به اعتدال‌

[ویرایش]

نزاع كنندگان و شاكيان، خواهان هدايت خود به راه اعتدال و ميانه از داود علیه‌السلام:
اذ دَخَلوا عَلى‌ داوودَ فَفَزِعَ مِن هُم قالوا لا تَخَف خَصمانِ بَغى‌ بَعضُنا عَلى‌ بَعضٍ فَاحكُم بَينَنا بِالحَقّ ولا تُشطِط واهدِنا الى‌ سَواءِ الصّرط.

هدايت به ايمان‌

[ویرایش]

بهشتیان، سپاسگزار هدايت خود به ایمان از سوى خدا:
... اولكَ اصحبُ الجَنَّةِ هُم فيها خلِدون ء ... وقالوا الحَمدُ لِلَّهِ الَّذى هَدنا لِهذا وما كُنّا لِنَهتَدِىَ لَولا ان هَدنَا اللَّهُ‌ .... «لهذا» بنا بر قولى، اشاره به ايمان است.

هدايت به بهشت‌

[ویرایش]

مؤمنان داراى عمل صالح، سپاسگزار هدايت خود به بهشت، از سوى خداوند:
... اولكَ اصحبُ الجَنَّةِ هُم فيها خلِدون ء ... تَجرى مِن تَحتِهِمُ الانهرُ وقالوا الحَمدُ لِلَّهِ الَّذى هَدنا لِهذا وما كُنّا لِنَهتَدِىَ لَولا ان هَدنَا اللَّهُ لَقَد جاءَت رُسُلُ رَبّنا بِالحَقّ ونودوا ان تِلكُمُ الجَنَّةُ اورِثتُموها بِما كُنتُم تَعمَلون. «لهذا» بنابر قولى، اشاره به عبور از صراط و داخل شدن در بهشت است.

هدايت به دين‌

[ویرایش]

خداوند، آسان كننده راه هدایت به دین الهی:
۱. هَل اتى‌ عَلَى الانسنِ حينٌ مِنَ الدَّهرِ لَم يَكُن شَيًا مَذكورا ء انّا هَدَينهُ السَّبيلَ امّا شاكِرًا وامّا كَفورا.
۲. ثُمَّ السَّبيلَ يَسَّرَه. يك احتمال در معناى «سبيل» راه دین و طريق خير و شرّ است.

هدايت به سخن پاكيزه‌

[ویرایش]

هدايت به سخن پاكيزه، مورد سفارش خداوند:
انَّ اللَّهَ يُدخِلُ الَّذينَ ءامَنوا وعَمِلوا الصلِحتِ جَنتٍ تَجرى مِن تَحتِهَا الانهرُ يُحَلَّونَ فيها مِن اساوِرَ مِن ذَهَبٍ ولُؤلُؤًا ولِباسُهُم فيها حَرير ء وهُدوا الَى الطَّيّبِ مِنَ القَولِ وهُدوا الى‌ صِرطِ الحَميد.

هدايت به عمل صالح‌

[ویرایش]

بهشتیان، سپاسگزار هدايت خود به عمل صالح، از سوى خدا:
والَّذينَ ءامَنوا وعَمِلوا الصلِحتِ لا نُكَلّفُ نَفسًا الّا وُسعَها اولكَ اصحبُ الجَنَّةِ هُم فيها خلِدون ء ... وقالوا الحَمدُ لِلَّهِ الَّذى هَدنا لِهذا وما كُنّا لِنَهتَدِىَ لَولا ان هَدنَا اللَّهُ‌ .... بنا بر احتمالى، مشار اليه «لهذا» عمل نیکو است.

هدايت پايدار

[ویرایش]

برخورداران از هدايت خاصّ الهى، پايداران در راه هدایت و به دور از تأثيرپذيرى از گمراهان:
ومَن يَهدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِن مُضِلّ‌ ....

هدايت تكوينى‌

[ویرایش]

ربوبیت خداوند، مقتضى هدایت تکوینی آفريده‌هاى خود:
قالَ رَبُّنَا الَّذى اعطى‌ كُلَّ شَى‌ءٍ خَلقَهُ ثُمَّ هَدى‌.

هدايت ستيزان‌

[ویرایش]

هدايت ستيزان، مورد تهدید و نکوهش خداوند:
۱. افَمَن هُوَ قامٌ عَلى‌ كُلّ نَفسٍ بِما كَسَبَت وجَعَلوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُل سَمّوهُم ام تُنَبّونَهُ بِما لا يَعلَمُ فِى الارضِ ام بِظهِرٍ مِنَ القَولِ بَل زُيّنَ لِلَّذينَ كَفَروا مَكرُهُم وصُدّوا عَنِ السَّبيلِ ومَن يُضلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِن هاد.
۲. ارَءَيتَ ان كانَ عَلَى الهُدى‌ ء ارَءَيتَ ان كَذَّبَ وتَوَلّى‌ ء الَم يَعلَم بِانَّ اللَّهَ يَرى‌ ء كَلّا لَن لَم يَنتَهِ لَنَسفَعًا بِالنّاصِيَه ء ناصِيَةٍ كذِبَةٍ خاطِئَه ء فَليَدعُ نادِيَه.

هدايت فروشان‌

[ویرایش]

منافقان، خریداران گمراهی در برابر از دست دادن و فروش هدايت:
ومِنَ النّاسِ مَن يَقولُ ءامَنّا بِاللَّهِ وبِاليَومِ الأخِرِ وما هُم بِمُؤمِنين ء اولكَ الَّذينَ اشتَرَوُا الضَّللَةَ بِالهُدى‌ فَما رَبِحَت تِجرَتُهُم وما كانوا مُهتَدين.

هدايت قلبى‌

[ویرایش]

ایمان، زمينه ساز هدايت قلبى از سوى خداوند:
ما اصابَ مِن مُصيبَةٍ الّا بِاذنِ اللَّهِ ومَن يُؤمِن بِاللَّهِ يَهدِ قَلبَهُ‌ ....

هدايت كوردلان‌

[ویرایش]

اهتمام و تلاش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله براى هدايت کوردلان حق‌گريز، كارى بى‌ثمر:
۱. ومِنهُم مَن يَنظُرُ الَيكَ افَانتَ تَهدِى العُمىَ ولَوكانوا لا يُبصِرون.
۲. انَّكَ لا تُسمِعُ المَوتى‌ ولا تُسمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ اذا ولَّوا مُدبِرين ء وما انتَ بِهدِى العُمىِ عَن ضَللَتِهِم ان تُسمِعُ الّا مَن يُؤمِنُ بِايتِنا فَهُم مُسلِمون.
۳. فَانَّكَ لا تُسمِعُ المَوتى‌ ولا تُسمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ اذا ولَّوا مُدبِرين ء وما انتَ بِهدِ العُمىِ عَن ضَللَتِهِم ان تُسمِعُ الّا مَن يُؤمِنُ بِايتِنا فَهُم مُسلِمون.
۴. افَانتَ تُسمِعُ الصُّمَّ او تَهدِى العُمىَ ومَن كانَ فى ضَللٍ مُبين.

هدايت موجودات‌

[ویرایش]

ربوبیّت خداوند، مقتضى آفرینش موجودات و هدايت آنها به كمال وجودى‌شان:
قالَ رَبُّنَا الَّذى اعطى‌ كُلَّ شَى‌ءٍ خَلقَهُ ثُمَّ هَدى‌.

يأس از هدايت‌

[ویرایش]

یأس و نااميدى پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از هدايت شدن گروهى از کفرپیشگان:
... فَسَتَعلَمونَ مَن اصحبُ الصّرطِ السَّوِىّ ومَنِ اهتَدى‌.

عناوین مرتبط

[ویرایش]

آثار هدایت (قرآن)، ابزار هدایت (قرآن)، روشهای هدایت (قرآن)، زمینه‌های هدایت (قرآن)، محرومان از هدایت (قرآن)، منشأ هدایت (قرآن)، موانع هدایت (قرآن)، هدایتگران (قرآن)، هدایت‌یافتگان (قرآن).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جوهری، اسماعیل بن حماد، لصحاح، ج ۶، ص ۲۵۳۳.    
۲. ابن فازس، احمد بن فارس، مقاییس اللّغه، ج ۶، ص ۴۲، «هدی».    
۳. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۱۱، ص ۲۴۷، «هدی».    
۴. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج ۴، ص ۷۸.    
۵. فرهنگ علم كلام، ص ۲۳۰.
۶. مائده/سوره۵، آیه۳۲.    
۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۲۱۰، ح ۱.    
۸. اسراء/سوره۱۷، آیه۸۴.    
۹. کهف/سوره۱۸، آیه۱۳.    
۱۰. کهف/سوره۱۸، آیه۲۴.    
۱۱. مریم/سوره۱۹، آیه۷۶.    
۱۲. محمّد/سوره۴۷، آیه۱۷.    
۱۳. کهف/سوره۱۸، آیه۲۴.    
۱۴. آل‌عمران/سوره۳، آیه۲۰.    
۱۵. برای توضیح بیشتر رجوع شود به مقاله هدایت‌یافتگان (قرآن).
۱۶. حمد/سوره۱، آیه۶.    
۱۷. حمد/سوره۱، آیه۷.    
۱۸. بقره/سوره۲، آیه۳۸.    
۱۹. آل‌عمران/سوره۳، آیه۲۰.    
۲۰. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۰۳.    
۲۱. انعام/سوره۶، آیه۳۵.    
۲۲. انعام/سوره۶، آیه۱۰۴.    
۲۳. انعام/سوره۶، آیه۱۴۹.    
۲۴. یونس/سوره۱۰، آیه۱۰۸.    
۲۵. رعد/سوره۱۳، آیه۳۱.    
۲۶. نحل/سوره۱۶، آیه۹.    
۲۷. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۵.    
۲۸. طه/سوره۲۰، آیه۱۲۳.    
۲۹. نمل/سوره۲۷، آیه۹۲.    
۳۰. قصص/سوره۲۸، آیه۵۶.    
۳۱. سجده/سوره۳۲، آیه۳.    
۳۲. سجده/سوره۳۲، آیه۱۳.    
۳۳. سبأ/سوره۳۴، آیه۵۰.    
۳۴. زمر/سوره۳۹، آیه۴۱.    
۳۵. نجم/سوره۵۳، آیه۳۰.    
۳۶. قلم/سوره۶۸، آیه۷.    
۳۷. انسان/سوره۷۶، آیه۳.    
۳۸. تکویر/سوره۸۱، آیه۲۷.    
۳۹. تکویر/سوره۸۱، آیه۲۸.    
۴۰. قصص/سوره۲۸، آیه۵۶.    
۴۱. فاطر/سوره۳۵، آیه۱۹.    
۴۲. فاطر/سوره۳۵، آیه۲۲.    
۴۳. فاطر/سوره۳۵، آیه۲۲.    
۴۴. یونس/سوره۱۰، آیه۳۲.    
۴۵. نحل/سوره۱۶، آیه۳۶.    
۴۶. زخرف/سوره۴۳، آیه۲۴.    
۴۷. قصص/سوره۲۸، آیه۴۹.    
۴۸. ص/سوره۳۸، آیه۲۲.    
۴۹. اعراف/سوره۷، آیه۴۲.    
۵۰. اعراف/سوره۷، آیه۴۳.    
۵۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۶۴۸.    
۵۲. اعراف/سوره۷، آیه۴۲.    
۵۳. اعراف/سوره۷، آیه۴۳.    
۵۴. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۶۴۸.    
۵۵. انسان/سوره۷۶، آیه۱.    
۵۶. انسان/سوره۷۶، آیه۳.    
۵۷. عبس/سوره۸۰، آیه۲۰.    
۵۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱۰، ص ۶۶۶.    
۵۹. حجّ/سوره۲۲، آیه۲۳.    
۶۰. حجّ/سوره۲۲، آیه۲۴.    
۶۱. اعراف/سوره۷، آیه۴۲.    
۶۲. اعراف/سوره۷، آیه۴۳.    
۶۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۶۴۸.    
۶۴. زمر/سوره۳۹، آیه۳۷.    
۶۵. طه/سوره۲۰، آیه۵۰.    
۶۶. رعد/سوره۱۳، آیه۳۳.    
۶۷. علق/سوره۹۶، آیه۱۱.    
۶۸. علق/سوره۹۶، آیات۱۳-۱۷.    
۶۹. بقره/سوره۲، آیه۸.    
۷۰. بقره/سوره۲، آیه۱۶.    
۷۱. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۱.    
۷۲. یونس/سوره۱۰، آیه۴۳.    
۷۳. نمل/سوره۲۷، آیه۸۰.    
۷۴. نمل/سوره۲۷، آیه۸۱.    
۷۵. روم/سوره۳۰، آیه۵۲.    
۷۶. روم/سوره۳۰، آیه۵۳.    
۷۷. زخرف/سوره۴۳، آیه۴۰.    
۷۸. طه/سوره۲۰، آیه۵۰.    
۷۹. طه/سوره۲۰، آیه۱۳۵.    


منبع

[ویرایش]

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۳۳، ص۲۲۴، برگرفته از مقاله «هدایت».    


رده‌های این صفحه : موضوعات قرآنی | هدایت و ضلالت




جعبه ابزار