هوای نفسذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در منابع حدیثی شیعه روایاتی به این نکته اشاره می‌کنند که هوای نفس، تخریب کننده عقل است و در منابع عرفانی و اخلاقی نیز عنوان روایت نقل شده است.


بررسی کتب روایی[ویرایش]

در منابع حدیثی شیعه روایاتی به این نکته اشاره می‌کنند که هوای نفس، تخریب کننده عقل است:

← روایت امام کاظم
«یَا هِشَامُ مَنْ سَلَّطَ ثَلَاثاً عَلَی ثَلَاثٍ فَکَاَنَّمَا اَعَانَ هَوَاهُ عَلَی هَدْمِ عَقْلِه... ؛ [۱] امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) خطاب به هشام فرمود: کسی که سه چیز را بر سه چیز مسلط کند مانند این است که هوای نفسش را در از بین بردن عقلش یاری نمود. کسی که نور تفکرش را با آرزوهای درازش خاموش کند؛ و کسی که دقائق حکمتش را با حرف‌های زیادی محو کند، و کسی که نور عبرت را با خواهش‌های نفسانی خاموش کند، گو این‌که هوای نفسش را در از بین بردن عقلش یاری رساند. ‌»

← روایت امام صادق
امام صادق (علیه‌السّلام): «وَ الْهَوَی عَدُوَّ الْعَقْلِ وَ مُخَالِفَ الْحَقِّ وَ قَرِینَ الْبَاطِل‌؛ [۲] پیروی از خواهش‌های نفسانی، دشمنی با عقل، مخالف با حقّ و همنشینی با باطل را به دنبال خواهد داشت.»

← روایت امام علی
امام علی (علیه‌السّلام): «طَاعَةُ الْهَوَی‌ تُفْسِدُ الْعَقْلَ ‌؛ [۳] پیروی از هوای نفس عقل را فاسد می‌کند.»
امام علی (علیه‌السّلام): «غَلَبَةُ الْهَوَی‌ یُفْسِدُ الدِّینَ وَ الْعَقْلَ‌؛ [۴] تسلط هوای نفس بر انسان دین و عقلش را از بین می‌برد.»

منابع عرفانی و اخلاقی[ویرایش]

در منابع عرفانی و اخلاقی به عنوان روایت نقل شده است:

← روایت از پیامبر
«قال رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): مَن قارف ذنباً فقد فارَقه عَقلٌ لا یرجع الیه اَبداً؛ [۵] [۶] [۷]
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «کسی که با گناه همراه شود پس به تحقیق جدا می‌شود بخشی از عقل او در حالی که هرگز به‌سوی او باز نمی‌گردد.»

نکته‌ها[ویرایش]

در مورد این روایت (روایت پیامبر) تذکر چند نکته لازم است:
۱. این روایت در کتب حدیثی یافت نشده و در دیگر کتاب‌ها نیز سندی برای آن ذکر نشده است. بر این اساس، بحث از سند آن موردی نخواهد داشت.
۲. از نظر دلالت و محتوا باید گفت که برخی‌ اندیشمندان اسلامی‌ به تبیین آن پرداخته‌اند:

← نظر ابوحامد غزالی و فیض کاشانی
ابوحامد غزالی و فیض کاشانی (رحمة‌الله‌علیه) می‌گویند: «در اثر گناه در قلب کدورت و تاریکی ایجاد می‌شود که اثرش هیچ‌گاه از بین نمی‌رود؛ زیرا نهایت این است که با کار خوب می‌توان اثر گناه را پاک و محو کرد؛ در حالی که اگر کار خوب قبل از گناه واقع شود، به صفا و نورانیت قلب می‌افزاید. پس اگر بعد از گناه؛ کار نیکی، انجام شود، تنها وضعیت قلب را به قبل از گناه برمی‌گرداند و فایده کار نیک (که زیاد شدن نورانیت باشد)، از بین می‌رود. ولی اگر قبل از انجام کار نیک، گناهی نباشد نورانیت و صفای قلب را افزایش می‌دهد». [۸] [۹]

← معنای دیگر
برخی دیگر این روایت را این‌گونه معنا کرده‌اند: مقصود از این عقل، عقل عملی است. هر عمل خوب یک کار عقلی است و با عمل خوب وزن خوبی آدم بالا می‌رود؛ یعنی بر عقل او افزوده می‌شود، و اگر کار بیهوده بکند یا خلاف و گناه بکند در حالی که در این لحظه و ساعت می‌توانست کار صحیح؛ یعنی عقلانی بکند مقداری از کسب عقل را از دست می‌دهد که وقتی این کسب از دست رفت دیگر جبران آن ممکن نیست.
توبه خود یک کار خوب و عقلانی است و با توبه به عقل آدم افزوده می‌شود. اما نمی‌تواند آن ساعتی که در گناه؛ یعنی بی عقلی مصرف کرده جایگزین کند. مگر این‌که توبه‌ای بکند که گناهان را تبدیل به حسنات می‌کند. چنان‌که قرآن می‌فرماید: «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، که خداوند گناهان آنان را به حسنات مبدّل می‌کند؛ و خداوند همواره آمرزنده و مهربان بوده است!». [۱۰]

نتیجه[ویرایش]

بنابر این، در مورد محتوای این روایت به نظر می‌رسد چنین باید گفت:
گر چه از بسیاری روایات استفاده می‌شود که گناه و پیروی از هوای نفس آثار منفی و مخرب زیادی بر روی جسم و روح انسان دارد، اما از سوی دیگر آیات و روایات فراوانی نیز تصریح بر این دارند که با توبه حقیقی و بازگشت به دامن حق، آن آثار مخرب پاک شده و انسان به حالت قبلی، یعنی سلامت روح و جان باز می‌گردد:
قال رسول الله: «وَ قَالَ‌ اِذَا اَذْنَبَ الْعَبْدُ کَانَ نُقْطَةً سَوْدَاءَ عَلَی قَلْبِهِ فَاِنْ هُوَ تَابَ وَ اَقْلَعَ وَ اسْتَغْفَرَ صَفَا قَلْبُهُ مِنْهَا؛ [۱۱] رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: هنگامی‌که بنده گناه کند نقطه سیاهی بر قلب او پیدا می‌شود، پس اگر توبه حقیقی کرد و از گناه باز ایستاد و از خدا طلب آمرزش نمود قلب او از آن نقطه سیاه صفا پیدا می‌کند.» به بیان دیگر توبه دارای مراتبی است در برخی از مراتب آن نه تنها گناه بخشیده می‌شود بلکه تبدیل به حسنه خواهد شد.»
بر این اساس، وجه جمع آن است که تخریب عقل تا زمانی ادامه می‌یابد که انسان، غوطه‌ور در گناه و خواسته‌های نفسانی بوده و توبه واقعی و رفتار نیک را فراموش کند.

پانویس[ویرایش]
 
۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج‌۱، ص۱۷، محقق، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۲. منسوب به امام صادق، مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، ص۱۰۳، بیروت‌، اعلمی‌، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.    
۳. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ص۳۱۷، محقق، مصحح، حسنی بیرجندی، حسین، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.    
۴. تمیمی‌آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ص۴۷۳، محقق، مصحح، رجائی، سید مهدی‌، قم، دار الکتاب الاسلامی‌، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق‌.    
۵. سلمی، محمد، تسعة کتب فی اصول التصوف و الزهد، ص۳۴۶، (متوفای ۴۱۲ق)، للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
۶. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج‌۵، ص۲۴، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۷۶ش.    
۷. نراقی، ملا محمد مهدی، جامع السعادات، ج۱، ص۸۱–۸۲، بیروت، اعلمی، چاپ چهارم، بی‌تا.    
۸. غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، ج‌۸، ص۲۳، بیروت، دار الکتب العربی‌، چاپ اول، بی‌تا.    
۹. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج‌۵، ص۲۴، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۷۶ش.    
۱۰. فرقان/سوره۲۵، آیه۷۰.    
۱۱. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب الی الصواب، ج‌۱، ص۱۰۷، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.    


منبع[ویرایش]
پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «پیروی از هوای نفس فاسد کننده عقل»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۴/۸.    






جعبه‌ابزار