پرنده

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پرنده به جانور بال‌دار می‌گویند. از آن در باب‌های مختلف نظیر طهارت، حج، تجارت، سبق و رمایه، صید و ذباحه، اطعمه و اشربه و حدود از جهات گوناگون بحث شده است.


اصل اوّلی در حلّیت و حرمت پرندگان

[ویرایش]

موضوع حلال‌گوشت و حرام‌گوشت بودن پرندگان از مهم‌ترین مباحث فقهی است.
در همه‌ی اشیاء، اصل اوّلی اباحه و حلّیت است (قاعده حلیت). ؛ لیکن در مورد حیوانات، اصل عدم تذکیه نیز وجود دارد و همین امر منشأ اختلاف شده که در موارد شک در حلیت و حرمت پرنده‌ای، آیا به اصل اباحه رجوع و براساس آن حکم به حلال‌گوشت بودن پرنده‌ی مشکوک می‌شود یا اصل اباحه در حیوان به اصل عدم تذکیه، تخصیص ‌ خورده و در نتیجه، حکم به تقدم اصل عدم تذکیه بر اصل اباحه و حرمت پرنده‌ی مشکوک می‌شود؟

پرندگان حلال‌گوشت

[ویرایش]

۱) کبوتر، مرغ و تمامی انواع و اقسام گنجشک
[۶] مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۲۴.
و نیز شتر مرغ و ملخی که بال درآورده و پرواز می‌کند، حلال‌گوشت هستند.
۲)خوردن گوشت هدهد و پرستو کراهت دارد. برخی قائل به حرمت گوشت پرستو شده‌اند.
۳) گوشت فاخته، چکاوک، هوبره و بویژه ورکاک (صرد)، صوّام و سبزه قبا (شیرگنجشک) مکروه است.

اجزاء حرام پرندگان حلال گوشت

[ویرایش]

برخی از اجزای حیوانات حلال‌گوشت- هرچند تذکیه شوند- حرام است. از آن اجزاء در پرندگان تنها فضله، خون، زهره دان، سپرز، مردمک چشم و- در برخی پرندگان همچون خروس- نری (بیضتین) وجود دارد. در حرمت خوردن اجزای یاد شده جز فضله- به جهت خباثت- و خون- به جهت نجاست و خباثت- اختلاف است.
[۱۳] مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۴۷.


اقسام پرندگان حرام گوشت

[ویرایش]

حرمت گوشت پرنده یا ذاتی است یا عرضی.

انواع حرام گوشت ذاتی

[ویرایش]

حرام گوشتان ذاتی را سه نوع تشکیل می‌دهند:
۱. چنگال داران؛ خواه دارای چنگال قوی درنده‌ی شکار، مانند عقاب و باز باشند، یا ضعیف همچون کرکس. در حرمت گوشت کلاغ اختلاف است.
۲. مسخ شدگان که عبارتند از طاووس، خفاش و زنبور.
۳. خبائث مانند مگس و پشه.

حرام گوشت عرضی

[ویرایش]

حرام‌گوشتان عرضی به پرندگان حلال‌گوشتی اطلاق می‌شود که از نجاسات تغذیه می‌کنند و حرمت، بر گوشت و تخم آن‌ها عارض می‌شود (نجاستخواری). این نوع حرمت با استبراء بر طرف می‌گردد.
بنابر قول منسوب به مشهور، گوشت و تخم پرنده‌ای که انسان آن را وطی کرده حرام است.

نشانه‌های تشخیص پرنده‌ی حلال‌گوشت

[ویرایش]

برای شناخت پرنده‌ی حلال‌گوشت از حرام گوشت در موارد مشکوک، دو نشانه ذکر شده است:
۱) بال‌زدن: پرنده‌ای که در حال پرواز، صاف و ثابت نگهداشتن بالش بیشتر از بال‌زدن آن باشد حرام‌گوشت و اگر عکس آن باشد حلال‌گوشت است. درصورت تساوی دو حالت در اینکه حکم به حلّیت می‌شود یا حرمت، اختلاف است.قول به حلّیت به مشهور نسبت داده شده است.
تذکر: پرنده‌ای که معلوم نیست بال زدنش بیشتر است یا صاف نگهداشتن آن و نیز در صورت تساوی دو حالت- بنابر قول به اینکه تساوی، علامت حلّیت نیست- برای تشخیص به نشانه‌ی دوم رجوع می‌شود.
[۲۱] مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۳۳-۱۳۵.

۲) چینه‌دان، سنگدان یا خارپشت پا داشتن: با وجود یکی از نشانه‌های یاد شده در پرنده‌ی مشکوک، حکم به حلّیت آن می‌شود.

تعارض دو نشانه

[ویرایش]

برخی بین دو علامت یاد شده در مصداق خارجی، قائل به تلازم شده‌اند. بنابر صحت این ادعا، در خارج تعارضی بین آن دو پدید نخواهد آمد؛ لیکن بر فرض تعارض- مانند پرنده‌ای که هم چینه‌دان دارد و هم در حال پرواز صاف نگهداشتن بالش بیشتر از بال زدنش است یا پرنده‌ای که فاقد علامت دوم است و بال زدنش بیشتر از صاف نگهداشتن آن است- نشانه‌ی نخست، مقدّم داشته می‌شود.
در نتیجه در مثال یاد شده در فرض اوّل، حکم به حرمت و در فرض دوم حکم به حلّیت می‌شود. هرچند برخی، احتیاط را در ترک خوردن گوشت چنین پرنده‌ای دانسته‌اند.

حکم تخم پرندگان

[ویرایش]

حلال یا حرام بودن تخم پرندگان، تابع حلّیت و حرمت گوشت آن‌ها است.

تذکیه پرندگان

[ویرایش]

۱) پرندگان حلال گوشت و نیز- بنابر قول مشهور- حرام گوشت، قابل تذکیه هستند. با این تفاوت که تذکیه در پرنده‌ی حلال‌گوشت، سبب طهارت و حلّیت گوشت آن و در پرنده‌ی حرام‌گوشت، موجب طهارت آن می‌گردد.
۲)در قابلیت مسخ شدگان برای تذکیه اختلاف است.
۳)مستحب است پرنده پس از ذبح، رها شود تا پر و بال بزند.

فضله پرندگان حلال‌گوشت

[ویرایش]

۱) فضله‌ی پرندگان حلال‌گوشت پاک است.
[۲۷] العروة الوثقی،ج۱، ص۵۵.

۲)برخی قدما فضله‌ی مرغ خانگی را نجس دانسته‌اند؛ لیکن مشهور، طهارت آن است، بلکه بر طهارت، ادّعای اجماع شده است.

فضله پرندگان حرام‌گوشت

[ویرایش]

در طهارت یا نجاست فضله‌ی پرندگان حرام‌گوشت اختلاف است. اکثر فقها بلکه مشهور قائل به نجاست آن هستند.

صید پرندگان حرم مکّه

[ویرایش]

پرندگان وحشی حرم مکه محترم‌اند؛ ازاین‌رو، شکار و حبس کردن، کشتن و خوردن گوشت آن‌ها حرام است و چنانچه کسی پرنده‌ی حرم را شکار کند یا بکشد اگر محل باشد باید قیمت آن را به فقیر، صدقه بدهد و اگر محرم باشد باید کفاره بدهد.

صید پرندگان حرم مدینه

[ویرایش]

صید پرندگان حرم مدینه نیز در محدوده‌ی دو حرّه (بین الحرتین) به قول برخی حرام است لیکن کفّاره ندارد.
[۳۴] النهایة، ص۲۸۷.


وارد کردن پرنده در حرم

[ویرایش]

کسی که پرنده‌ای را وارد حرم کرده واجب است آن را رها کند و اگر پر در نیاورده یا پرش چیده شده باید تا زمانی که قدرت پرواز پیدا نکرده از آن مراقبت نموده، سپس رهایش کند.

شکار پرنده در حرم و مردن آن

[ویرایش]

محرمی که پرنده‌ای را در حرم شکار کرده و آن را بر زمین زده و مرده است باید یک گوسفند و دو برابر قیمت آن پرنده را کفّاره بدهد.

مسابقه با پرندگان

[ویرایش]

مسابقه با پرندگان در صورت گروگذاری و شرط‌ بندی جایز نیست. در جواز آن بدون گروگذاری و شرط‌بندی اختلاف است.

شکار با پرندگان

[ویرایش]

چنانچه پرنده‌ شکاری مانند عقاب، حیوانی را صید کند و بکشد صیدش حلال نیست، مگر آنکه قبل از کشتن صید، شکارچی آن را تذکیه کند.

تملّک پرندگان

[ویرایش]

پرنده‌ی بدون مالک با صید کردن- اعم از گرفتن یا به دام افکندن- به ملک صیاد درمی‌آید؛ ولی پرنده‌ای که نشانه‌ی ملکیت- مانند چیده یا رنگ شدن بالهایش- بر او هست با شکار کردن ملک کسی نمی‌شود و اگر به دام افتد حکم لقطه را دارد.

خرید و فروش پرندگان

[ویرایش]

۱) خرید و فروش پرنده در هوا در صورتی که مملوک فروشنده باشد و پرنده بر بازگشت به لانه‌اش عادت داشته باشد، بنابر قول مشهور، جایز است.
۲)پرندگان، دارای اجناسی گوناگون هستند، خرید و فروش هر جنس به غیر آن جنس- مانند معامله‌ی یک کیلو گوشت کبک با دو کیلو گوشت مرغ- ربا به شمار نمی‌رود؛ لیکن معامله با همجنس- مانند فروختن یک کیلو گوشت مرغ گوشتی در برابر یک کیلو و نیم گوشت مرغ تخمی- ربا و حرام است.
۳)ملاک و معیار در هم‌جنسی، اتحاد در اسم است؛ ولی در کبوتر اختلاف شده که آیا همه‌ی انواع آن یک جنس به شمار می‌روند یا هرکدام که اسمی خاص دارد، مانند ورشان (کبوتر صحرایی) با نوع دیگر که به اسمی دیگر خوانده می‌شود، مانند فاخته، دو جنس محسوب می‌گردند؟

سرقت پرندگان

[ویرایش]

مضمون برخی روایات، عدم جریان حد سرقت در خصوص سرقت پرنده است. بنابر ادّعای برخی، فقها به این روایات عمل نکرده‌اند؛ لیکن برخی از معاصران با استناد به آنها فتوا به عدم قطع دست سارق پرنده داده‌اند.

تطهیر چاه حاوی مردار پرنده

[ویرایش]

اگر پرنده در آب چاه بمیرد هفت دلو از آن کشیده می‌شود. البتّه بسیاری از فقها عنوان پرنده را در اینجا به کبوتر و شتر مرغ و جز آن از پرندگانی که از نظر جسم، بین آن دو هستند تفسیر کرده‌اند.

تطهیر چاه حاوی مردار گنجشک

[ویرایش]

اگر گنجشک- و به نظر برخی همسان آن از نظر جسم- در آب چاه بمیرد یک دلو کشیده می‌شود. البتّه کشیدن آب از چاه به نظر مشهور متأخّران، مستحب است.

باز کردن درِ قفس پرنده‌ و تلف آن

[ویرایش]

کسی که در قفس پرنده‌ای را که مال دیگری است باز کند و پرنده از قفس بیرون رود، در صورت تلف شدن یا عدم بازگشت آن، ضامن است.
[۴۹] تحریر الوسیلة،ج۲، ص۲۶۵.


دانه خوردن پرنده از مال دیگری

[ویرایش]

صاحب پرنده نسبت به دانه‌ای که پرنده از مال دیگری خورده ضامن نیست.

کشتن جوجه پرنده

[ویرایش]

جوجه‌ی پرنده‌ای که قدرت پرواز ندارد اگر با تیر یا به وسیله‌ی حیوان کشته شود حلال نیست.

برداشتن جوجه پرنده

[ویرایش]

برداشتن جوجه‌ی پرنده از لانه‌اش مکروه است.
[۵۲] النهایة، ص۵۷۹.



پانویس

[ویرایش]
 
۱. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۷۲.    
۲. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۷۸.    
۳. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۰۵.    
۴. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۰۸.    
۵. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۶-۳۱۷.    
۶. مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۲۴.
۷. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۹-۳۲۲.    
۸. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۱۷۵-۱۸۰.    
۹. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۰.    
۱۰. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۱-۳۱۲.    
۱۱. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۳.    
۱۲. منهاج الصالحین (خوئی)،ج۲، ص۳۴۷.    
۱۳. مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۴۷.
۱۴. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۱۳۸.    
۱۵. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۴۹-۳۵۰.    
۱۶. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۲۹۸.    
۱۷. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۲۹۹-۳۰۰.    
۱۸. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۷۴-۷۶.    
۱۹. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۱۹.    
۲۰. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۳۰۴-۳۰۶.    
۲۱. مهذب الاحکام،ج۲۳، ص۱۳۳-۱۳۵.
۲۲. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۷۹.    
۲۳. مستند الشیعة،ج۱۵، ص۸۱.    
۲۴. منهاج الصالحین (خوئی)،ج۲، ص۳۴۶.    
۲۵. تحریر الوسیلة،ج۲، ص۱۵۸.    
۲۶. الروضة البهیة،ج۷، ص۲۳۰.    
۲۷. العروة الوثقی،ج۱، ص۵۵.
۲۸. المقنعة، ص۶۸.    
۲۹. جواهر الکلام،ج۵، ص۲۸۷.    
۳۰. جواهر الکلام،ج۵، ص۲۷۵-۲۸۳.    
۳۱. الحدائق الناضرة،ج۵، ص۶-۷.    
۳۲. جواهر الکلام،ج۲۰، ص۲۹۴.    
۳۳. جواهر الکلام،ج۲۰، ص۷۸-۷۹.    
۳۴. النهایة، ص۲۸۷.
۳۵. کتاب السرائر،ج۱، ص۶۵۱.    
۳۶. جواهر الکلام،ج۲۰، ص۳۰۶-۳۰۹.    
۳۷. جواهر الکلام،ج۲۰، ص۲۷۰.    
۳۸. جواهر الکلام،ج۲۸، ص۲۱۸-۲۱۹.    
۳۹. جواهر الکلام،ج ۳۶، ص۲۰۲-۲۰۴.    
۴۰. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۲۲۶-۲۳۲.    
۴۱. ریاض المسائل،ج۸، ص۱۵۳.    
۴۲. مسالک الافهام،ج۴، ص۲۴.    
۴۳. جواهر الکلام،ج۲۳، ص۳۵۶.    
۴۴. جواهر الکلام،ج۴۱، ص۴۹۸.    
۴۵. مبانی تکملة المنهاج،ج۱، ص۲۹۲.    
۴۶. جواهر الکلام،ج۱، ص۲۰۳.    
۴۷. جواهر الکلام،ج۱، ص۲۴۴.    
۴۸. جواهر الکلام،ج۱، ص۲۵۷-۲۵۸.    
۴۹. تحریر الوسیلة،ج۲، ص۲۶۵.
۵۰. تحریر الاحکام،ج۵، ص۵۴۷.    
۵۱. جواهر الکلام،ج۳۶، ص۵۵.    
۵۲. النهایة، ص۵۷۹.


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام،ج‌۲، ص۲۵۴‌-۲۵۸.    






جعبه ابزار