کنزالدقائق و بحرالغرائب

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«کنز الدقائق و بحر الغرائب»، اثر میرزا محمد مشهدی فرزند محمد رضا قمی، از علمای حدیث و مفسران امامیه در قرن دوازدهم می‌باشد که در چهار مجلد بزرگ تالیف شده است.

فعالیت‌های تفسیری مولف

[ویرایش]
میرزا محمد مشهدی اگر چه در زمینه‌های اخلاق، فقه، تاریخ و فضائل ائمه «علیهم السلام»، ادبیات عرب، پاسخ اشکالات بر شیعه، شرح صحیفه سجادیه و زیارت رجبیة و کلام، صاحب تالیفاتی است، لیکن تبحر و تخصص اصلیش در علم تفسیر بوده است. وی علم تفسیر را راس همه علوم دینی و سنگ بنای همه قواعد شرع مقدس دانسته، و در راه وصول به آن از هیچ کوششی دریغ نورزیده است، او معتقد بود، دستیابی منطقی و قابل اعتماد به علم تفسیر، قبل از هر چیز، منوط به تفوق در علوم دینی و انواع صنایع ادبی است. میرزا محمد مشهدی، قبل از آنکه به تالیف تفسیر شریف «کنز الدقائق و بحر الغرائب» بپردازد، به حسب همان تخصص، علامة و اعتقادی که به علم تفسیر داشته، تعلیقاتی بر تفسیر کشاف زمخشری و حاشیه شیخ بهائی بر تفسیر بیضاوی، نگاشته است. از آثار قرآنی دیگر مؤلف، تبیان سلیمانی، تفسیر روایی قرآن به زبان فارسی می‌باشد که دو جزء آن در کتابخانه آستان قدس رضوی ، موجود است.

نسخه‌های تفسیر

[ویرایش]
نسخه‌های متعددی از این تفسیر در دست است، از جمله ۱- یک دوره از عصر مؤلف در کتابخانه شیخ عبد الحسین تهرانی که به کتابخانه جعفریه مدرسه هندی کربلا منتقل گردیده است. ۲- یک دوره که دو مجلد آن خط مؤلف است، در کتابخانه وقفی شیخ محمد صالح برعانی در کربلا می‌باشد. ۳- سه مجلد در کتابخانه آستان قدس ۴ دو مجلد درکتابخانه مدرسه سپهسالار (شهید مطهری «ره») ۵- چند نسخه در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم ۶- نسخه استاد شانه چی که به کتابخانه آستان قدس رضوی منتقل شده است. ۷- نسخه موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ۸- نسخه‌ای شامل ربع اول و دوم که بر آنها تقریظهای علامه مجلسی و محقق خوانساری می‌باشد، در کتابخانه مجلس موجود و تحت شماره ۱۲۰۷۳ نگهداری می‌شود. این تفسیر اخیرا به تحقیق آقای حسین درگاهی در ۱۴ جلد به قطع وزیری و جلد گالینگور توسط مؤسسه چاپ و نشر وزارت ارشاد در سال ۱۳۶۶ شمسی به زیور طبع آراسته گردید.

روش محقق

[ویرایش]
محقق با استفاده از نسخه موجود در دانشگاه تهران، نسخه استاد شانه چی موجود در آستان قدس رضوی نسخه کتابخانه مدرسه شهید مطهری، نسخه کتابخانه مهم شیخ علی نمازی شاهرودی ، نسخه کتابخانه ملی، نسخه کتابخانه مرحوم سید جلال الدین محدث ارموی، نسخه‌های کتابخانه آیت‌الله مرعشی و نسخه مجلس شورای اسلامی به شیوه ذیل عمل کرده است. ۱- سعی در ارائه متن اصح و اکمل، بر مبنای نسخ یاد شده. ۲- استخراج روایات و مقابله آنها با متن و ذکر مصادر آنها در پاورقی. ۳- نشان دادن اختلاف‌های حایز اهمیت بین نسخ و بین نسخ و مصادر. ۴- استخراج اقوال و ذکر منابع آنها در پاورقی. آدرس‌های داده شده در این مقاله، بر اساس این تحقیق می‌باشد. فهرستی از آیات تفسیر شده نیز ابتدای هر جلد ارائه گردیده است. چاپ دیگری از این تفسیر از طرف انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در ۱۵ جلد با قطع وزیری و جلد گالینگور در سال ۱۴۰۷ هجری قمری ۱۳۶۶ شمسی، با تحقیق مرحوم حاج آغا مجتبی عراقی «ره» و مقدمه آیت‌الله معرفت، به بازار کتاب عرضه شد. محقق احادیث را بر مصادر آن عرضه نموده، تصحیح کرده و با توضیح بعضی لغات مشکل، شرح پاره‌ای احادیث، توضیح برخی مطالب و ذکر مصادر روایات و منابع بعضی اقوال در پاورقی، مراجعه را برای پژوهشگران، آسان کرده است. در پایان برخی مجلدات نیز فهرستی از مطالب پاورقی به همراه فهرست سوره‌های بحث شده، ارائه گردیده است.

انگیزه نگارش

[ویرایش]
مصنف نیز در بیان انگیزه خود می‌فرماید: در گذشته حاشیه‌ای بر تفسیر زمخشری و حاشیه‌ای بر حاشیه شیخ بهایی بر تفسیر «انوار التنزیل» بیضاوی نگاشتم، پس از آن به فکر افتادم که تفسیری تالیف کنم که هم شامل اسرار تنزیل باشد و هم شامل روایات منقول از ائمه اطهار «علیهم السلام».

← دیدگاه بزرگان

جهت بیان روش مصنف ابتدا به ذکر اقوال بزرگان می‌پردازیم: علامه مجلسی «ره» در تقریظ خود بر تفسیر کنز الدقائق می‌فرماید: آیات الهی را با آثار مروی از اهل بیت «علیهم السلام» تفسیر نموده است، و تلاش خود را در استخراج روایات تفسیری از بین اخبار بذل نموده و قرآن و سنت را در تفسیر خود جمع کرده است. مرحوم آغا جمال الدین خوانساری نیز در تقریظ خود می‌نویسند: این کتاب را از تفاسیر معتبر و کتب مشهور روایی جمع آوری نموده است. صاحب روضات الجنات می‌نویسد: کتابی است بزرگ در تفسیر قرآن با احادیث اهل بیت عصمت «علیه السلام» که هیچ مؤلفی قبل از او همانند آن را تالیف نکرده است. وی معتقد است: تفسیر «کنز الدقائق» به جهت بیان سند روایات، ذکر تناسب آیات با همدیگر، حل و فصل مشکلات الفاظ آیات، بیان وجوه مختلف اعراب، تبیین لغات و قرائت‌های مختلف بر تفسیر نور الثقلین برتری دارد. و نیز تفسیر نور الثقلین از کتاب «تاویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة» و بعضی تفاسیر دیگر نقل نمی‌کند، اما کنز الدقائق از این کتابها فراوان نقل کرده است. صاحب الذریعه می‌فرماید: تفسیری است بر مبنای روایات اهل بیت «علیهم السلام» نظیر تفسیر «نور الثقلین». لیکن بجهت ذکر اسانید، بیان ارتباط آیات، ذکر اعراب و... بهتر از آن می‌باشد، گو اینکه مقتبس از آن است با زیاداتی. تمام آیات قرآن را به شیوه مزجی شرح می‌دهد و سپس به نقل اخبار می‌پردازد.آیت‌الله معرفت در مقدمه خود بر چاپ انتشارات جامعه مدرسین می‌نویسد: «تفسیر جامعی است که شامل روایات اهل بیت «علیهم السلام» و سائر اموری است که مرتبط با قرائت، تنزیل، اعراب، لغت و دقائق ادبی، می‌باشد، در کنار مطالب فلسفی و عرفانی، که دانش پژوهان مراکز علمی خصوصا طلاب و فضلا، برای بررسی آیات قرآنی از آن بی نیاز نمی‌باشند.» «به حق تفسیر جامع و کاملی است که انسان را از مراجعه به بسیاری تفاسیر معتبر، بی نیاز می‌کند.» ایشان در «التفسیر و المفسرون» می‌فرماید: «این تفسیر ما حصل تفاسیر مهم امامیه است. حسن تعبیر بیضاوی را اختیار نموده، کما اینکه استاد او فیض کاشانی نیز آن را برگزیده است. اسلوب شیخ طبرسی در مجمع را اختیار نموده است، و گزیده‌ای از کشاف و حواشی شیخ بهایی را استفاده کرده است. این تفسیر جمع بین عقل و نقل نموده، روایات منسوب به اهل بیت «علیهم السلام» را نقل می‌نماید و مانند فیض مناسبتهای ادبی، کلامی و عرفانی را بی بیان رها نکرده است.»
[۱] التفسیر و المفسرون، محمد هادی معرفت، ج۲ صفحه ۳۳۸ .
آقای سید محمد علی ایازی در « المفسرون حیاتهم و منهجهم » می‌نویسد: «تفسیری است که شامل تمام آیات قرآن می‌باشد، با حصل مهمترین تفاسیر امامیه و اهل سنت است، آمیخته‌ای است بین نقل و عقل، نقل احادیث اهل بیت «علیهم السلام» و کلام بیضاوی در تفسیرش، کما اینکه استاد ایشان ملا محسن فیض در صافی انجام داده است، با این تفاوت که (در جایی که روایتی نبوده) فیض، برخی کلمات بیضاوی را گزیده است اما کنز، نفس کلمات و عبارات را آورده و کلمات اصحاب و مفسرین را اضافه می‌کند. از منظری دیگر، این تفسیر، از تفاسیر بلاغی و ادبی و شرح و حاشیه‌ای بر تفسیر بیضاوی نیز محسوب می‌گردد.»
[۲] المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید محمد علی ایازی، صفحه ۵۹۵

ویژگی های تفسیر

[ویرایش]
با بررسی اجمالی این تفسیر و با توجه به اقوال علماء درباره آن، خصوصیات کلی تفسیر را می‌توان اینچنین ترسیم کرد: ۱- شامل همه آیات قرآن می‌باشد. ۲- روائی است، سعی در جمع آوری روایات تفسیری با ذکر اسناد آنها، نموده است. ۳- متعرض مباحث شان نزول، قرائت، لغت، تجزیه و ترکیب و نکات بلاغی، می‌گردد. ۴- اجتهادی است، مطالب را گاهی تجزیه و تحلیل و نقد و تایید می‌نماید و نظر خود را ابراز می‌کند. ۵- روایات خود را از تفسیر نور الثقلین گرفته و از کتاب تفسیر الآیات الظاهرة فی شان العترة الطاهرة و بعض تفاسیر روایی دیگر نقل می‌کند. ۶- بیانات مختلف خود را از تفسیر بیضاوی دارد، مقداری از تفسیر کشاف و مجمع نیز اضافه نموده است. ۷- شامل مباحث کلامی، فلسفی و عرفانی نیز می‌باشد. ۸- از شیوه مزجی استفاده می‌نماید. ۹- تفسیری است که به تاویل بیانی و روائی پرداخته است. ۱۰- گاهی به تناسب اقوال مختلف را نقل می‌نماید.

روش مفسر

[ویرایش]
در روایات: برخی از اندیشمندان اشاره داشتند که ایشان روایات منقوله را از تفسیر نور الثقلین برداشت کرده‌اند، بررسی تفصیلی نیز بر این امر گواهی می‌دهد. تحقیقا ایشان بیش از ۹۰ درصد روایات نور الثقلین را با همان ترتیب در تفسیر خود آورده‌اند بطور نمونه: از ۱۲۰ حدیث ابتدای تفسیر که شامل سوره حمد و مقدار کمی از سوره بقره می‌شود، ایشان فقط ۴ حدیث را در آنجا نقل نکرده‌اند و ۱۱۶ حدیث دیگر را تقریبا با همان ترتیب و از همان منابع بدون کم و کاست نقل کرده‌اند. بر این ۱۱۶ حدیث نور الثقلین، ۲۰ حدیث اضافه نموده‌اند. احادیث اضافه شده از تفسیر قمی، تفسیر عیاشی تفسیر فرات کوفی و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «علیه السلام» بوده است. بخشی از احادیث اضافه شده، بنحوی نسبت به روایات نقل شده، تکراری محسوب می‌شوند. بعید نیست که نور الثقلین بدلیل تکراری بودن، آن احادیث را نقل نکرده باشد. کتاب دیگری که کنز الدقایق، اکثر احادیث آن را نقل می‌نماید «تاویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة» تالیف سید شرف الدین علی حسینی استرآبادی غروی از علمای قرن دهم هجری قمری، می‌باشد. بنابراین روایات کنز الدقائق، روایات منقول در تفسیر نور الثقلین می‌باشد بعلاوة روایات تفسیر «تاویل الآیات...» و بعضی روایات تفسیر فرات کوفی و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «علیه السلام» اضافه بر روایاتی از تفسیر قمی، تفسیر عیاشی و تفسیر مجمع البیان که نور الثقلین آنها را نقل نکرده است. (که درصد کمی را شامل می‌شود.)

← نقل روایات اهل سنت

«کنز الدقائق» به سبب در برداشتن معظم تفسیر بیضاوی و نقل از تفسیر کشاف و مجمع البیان، بطور طبیعی در کنار روایات اهل بیت «علیهم السلام»، برخی روایات اهل سنت را نیز نقل نموده است، بعنوان نمونه۱- ذیل آیه ۵۰ سوره بقره می‌نویسد: ذکر الشیخ الطبرسی، فی تفسیره عن ابن عباس...
[۳] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ صفحه ۴۲۴
۲- حدیث آخر تفسیر سوره حمد: عن النبی «ص» قال: اذ قال الامام، «غیر المغضوب علیهم و لا الضالین» قال الملائکة: آمین... که در تفسیر بیضاوی نقل گردیده است. و او از صحیح بخاری، گرفته است.
[۴] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۸۸
اما این احادیث را مصنف، به سبب توجه به تفسیر بیضاوی و مجمع البیان، نقل کرده است و به معنای نقل احادیث اهل سنت از منابع آنها تلقی نمی‌شود. بنابراین ایشان مستقیما، روایتی از تفسیر ابن مسعود، ابن عباس، صحاح سته، یا حتی تفسیر تبیان، نقل نمی‌کنند.

← عدم حذف اسانید

صاحب «روضات الجنات» و شیخ آغا بزرگ در «الذریعه» یکی از برتریهای تفسیر کنز الدقائق را نسبت به نور الثقلین، مسند بودن آن یا به تعبیری عدم حذف اسانید می‌دانند. دائرة المعارف تشیع نیز می‌نویسد: ... «و اسانید روایات را یاد کرده». .. از آنجایی که بخش اعظم روایات کنز الدقائق همان روایات نور الثقلین می‌باشند، تفاوتی بین اسانید کنز و نور الثقلین در این مورد یافت نمی‌شود، چون کنز، احادیث نور الثقلین را با همان اسانیدی که نقل شده، بازگو می‌کند، و در جایی که نور الثقلین با تعبیر «باسناده» خود را از ذکر سند بی نیاز می‌بیند، کنز الدقایق نیز همین را نقل می‌کند. البته در جایی که کنز الدقائق مستقیما از تفسیر «فرات کوفی»، «تاویل الآیات الظاهرة»، تفسیر قمی و تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «علیه السلام»، روایت نقل می‌کند، سند را کامل می‌آورد. و احتمال دارد مراد بزرگان از عدم حذف اسناد، این قسمت از کار او باشد. راجع به کیفیت ارتباط روایات منقول با تفسیر آیات در مقاله کتابشناسی تفسیر نور الثقلین مطالبی مطرح شد، طبعا تکرار آن در اینجا، مطلوب نخواهد بود. در نتیجه این بحث را به همانجا ارجاع می‌دهیم.

← مواجهه اجتهادی با روایات

مواجهه کنز با روایات: تفسیر کنز الدقائق علاوه بر نقل صبغه اجتهادی نیز دارد، در مواجهه با روایات فقط به نقل اکتفا نکرده، بلکه در مباحث مختلف اظهار نظرهای متناسب نموده است مجموعه، اظهارات ایشان را می‌توان به شکل ذیل ترسیم نمود: الف) اولین و بیشترین مواجهه ایشان، تلقی به قبول روایات منقوله است. و این تلقی با عدم اظهار نظر در مورد آنها نمایان می‌شود. ب) گاهی به وضعی بودن احادیث نظر داده است، (بعضی از محققین این موضوع را از نقاط قوت تفسیر کنز الدقائق نسبت به تفسیر نور الثقلین می‌دانند.) بعنوان نمونه در آخرین فرازهای تفسیر سوره حمد ، بحث «آمین»، درباره نقل احادیث از پیامبر «ص» و حضرت علی «علیه السلام» می‌نویسد: «و احادیثنا الصحیحة، تدل علی وضع تلک الاخبار».
[۵] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ صفحه ۸۸
ج) گاهی به صدور روایت در حال تقیه نظر می‌دهد. مانندذیل آیه ۲۵ سوره «ص» می‌نویسد: و الروایة التی رواها علی بن ابراهیم واردة مورد التقیة.
[۶] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ صفحه ۲۲۲
د) گاهی می‌فرماید: بیان روایت (احتمالا اصل بیان روایت) جهت انکار مطلب بوده است نه تایید آن ذیل آیه ۲۵ سوره «ص» می‌نویسد: و یحتمل الورود مورد الانکار لا الاخبار
[۷] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ ص۲۲۲
ه) گاهی بر موافقت روایت با مذهب عامه نظر می‌دهد، مانند ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره، می‌نویسد: فهو موافق لمذهب العامة.
[۸] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۱۱۱
و) گاهی به توجیه روایت، اقدام می‌کند، مانند ذیل آیه سوره بقره می‌نویسد: و المراد من قوله «ع:» ان هذا المثل، ضربه لامیر المؤمنین،... و مانند ج۱۱ ص۱۶۴ آیه ۱۰۷ سوره صافات: و قد اختلفت الروایات فی الذبیح... و لا سبیل الی رد الاخبار... و کان الذبیح اسماعیل، لکن اسحاق....
[۹] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱، ص۳۰۲ و ۳۰۳
ز) گاهی به شرح بعضی فقرات احادیث می‌پردازد ذیل آیه ۳ سوره بقره فقوله: «ان تعبدالله کانک تراه» ‌ای: ...
[۱۰] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ ص۱۱۷
ح) گاهی با شیوه‌های مختلف به جمع روایات می‌پردازد، ۱- به شیوه رفع اختلاف ذیل آیه ۱۹۶ سوره بقره: و ما وقع فی الاحادیث الثلاثة من الاختلاف... فانه لا اختلاف بین الاولین فی المعنی...
[۱۱] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۲۷۸
۲- به شیوه رفع تنافی ، ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره: و اما ما رواه فی المجمع... فالمراد من الضال، الکافر، و المراد من الاخبار السابقه، الذی علی الفطرة، لم یهتد الی الحق بالبرهان، فلا منافاة.
[۱۲] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۳۱۷
یا سوره بقره ذیل آیه ۲۰۶می‌نویسد: فلا ینافی ما سبق من الاخبار. لان ما ذکر فی الاخبار، سبب نزوله اولا، ثم جری فیمن یشارکه فی بعض اوصافه
[۱۳] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۰۷
۳- به شیوه اشکال در نقل ذیل آیه ۲۴۷ بقره: و یمکن الجمع بانهما واحد. و الاختلاف من النقلة. او من اختلاف التسمیة.
[۱۴] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۸۳
۴- به شیوه قبول اختلاف و اراده همه معانی. ذیل آیه ۲۳۷: و یمکن حمل عبارة الآیة، علی ارادة کلا المعنیین،... للجمع بین الاخبار.
[۱۵] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۶۴
ط) گاهی در میان اقوال مبتنی بر روایات، یکی را به عنوان صحیح، انتخاب می‌کند. ذیل ۲۴۷ سوره بقره: و الصحیح ما ذکر فی الخبر السابق.
[۱۶] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۸۴
ی) گاهی به فاسد بودن مطالب روایات، بنابر مکتب امامیه، اشاره دارد. ذیل آیه ۲۵: و تلک الاقوال فاسدة علی اصل مذهبنا من...
[۱۷] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ صفحه ۲۲۲
ک) گاهی بر «اظهر» بودن دسته‌ای از روایات، اذعان می‌کند. ذیل آیه ۱۰۷ سوره صافات، می‌نویسد: و کلا القولین قد رواه اصحابنا عن ائمتنا «علیه السلام» الا ان الاظهر فی الروایات انه اسماعیل.
[۱۸] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج ۱۱ ص۱۶۴
ل) گاهی به یهودی بودن (اسرائیلیات) روایت، نظر می‌دهد. مانند ذیل آیه ۱۰۲ سوره بقره می‌نویسد: «فمحکی عن الیهود».
[۱۹] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۱۰۰

← رابطه با تفسیر بیظاوی

میرزا محمد مشهدی به تفاسیر کشاف و بیضاوی، علاقه خاصی داشته است، به گونه‌ای که حاشیه‌ای بر کشاف و حاشیه‌ای بر حاشیه شیخ بهایی بر بیضاوی دارد، همین امر سبب شده است که معظم تفسیر بیضاوی را با عین عبارات آن در کنز الدقائق نقل نماید، و بدلیل وضوح این مطلب کمتر مطالب را رسما به بیضاوی استناد می‌دهد، فقط گاهی اوقات می‌فرماید: «قال البیضاوی». بدین جهت اکثر مطالب تفسیری کنز الدقائق از تفسیر بیضاوی است، غالب بحثهای لغوی، معانی، بیانی، بحثهای علوم قرآنی ابتدای سوره‌ها مانند، تعداد آیات، مکی، مدنی بودن، بحثهای کلامی و نقل اقوال اشعریه، خوارج، معتزله. بحثهای ادبی و نقل اقوال زجاج، خلیل، ابن کیسان، اخفش، نقل قرائات از ابن کثیر، نافع، ابی عمر، عاصم، کسائی، ابن عامر ، یعقوب و گاهی ابن عباس، ابن مسعود و دیگران، حتی بخشی از «اقول» ‌ها از تفسیر بیضاوی است. گاهی نیز از تفسیر کشاف و مجمع البیان ، با ذکر و یا بی ذکر نام آنان، نقل می‌نماید. البته این بدان معنا نیست که در اینگونه مطالب، مطلبی اضافه، یا کم نکند، بلکه، گاهی اوقات نظرات بیضاوی را نمی‌پذیرد و یا خود، بسط بیشتری می‌دهد، مانند بحث تخصصی ادبی راجع به ضمیر فصل در ذیل آیه ۵ سوره بقره، که تفصیل مطلب از خود اوست.
[۲۰] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ ص۱۳۴- ۱۳۵
البته در بحثهای فقهی، بطور طبیعی با استفاده از روایات اهل بیت «ع» نظر می‌دهد و گاهی اوقات نظرات بیضاوی را نقد می‌کند. مانند نقد نظر بیضاوی راجع به نزول حرمت خمر ذیل آیه ۲۱۹ سوره بقره،
[۲۱] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۲ ص۳۲۳
یا ابراز نظری، عام تر از نظر بیضاوی مانند ذیل آیه ۲۳۴ بقره می‌فرماید: و الاحسن ان یقال: ...
[۲۲] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۲ ص۳۵۵
و گاهی کلام بیضاوی که غیر اختلافی باشد، نقل می‌کند و در موارد اختلافی نظر امامیه را بیان می‌کند. مانند آیه ۶ سوره مائده آیه وضوء
[۲۳] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۴ ص۴۵ به بعد
در بحثهای کلامی نیز، گاهی به کلام بیضاوی بسنده می‌کند، مانند ذیل آیه ۳ سوره بقره
[۲۴] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ صفحه ۱۱۴ و ۱۱۵
بحث ایمان و بحث فسق ذیل آیه ۲۶ سوره بقره.
[۲۵] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۳۰۰
گاهی همان کلام را بشکل مزجی مقداری توضیح و بسط می‌دهد، مانند بحث قدرت خداوند ذیل آیه (ان الله علی کل شی ء قدیر)(بقره:۲۰)
[۲۶] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱، صفحه ۲۳۱- ۲۳۲.
و گاهی کلام بیضاوی را نادیده گرفته و نظر امامیه را فقط با نقل روایات بیان می‌نماید. مانند ذیل آیه (و هو یدرک الابصار).(انعام:۱۰۳)
[۲۷] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۴ صفحه
در حروف مقطعه، کنز، نظراتی بیش از روایات منقول (و غالبا موجود در نور الثقلین) ابراز نداشته، و در بیان منقول از بیضاوی نیز وجوه رمز بودن آنها مطرح می‌شود. همچنین بحثی راجع به اعراب و آیه بودن آنها نقل می‌کند ذیل «الم».
[۲۸] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱،صفحه ۱۰۲

← شان نزول

کنز الدقائق اضافه بر شان نزولهای روایی که در روایات نور الثقلین بوده، از تفسیر «تاویل الآیات الباهره، و تفسیر فرات کوفی نیز شان نزول روائی نقل می‌کند. و آنچه که بر حجم شان نزولهای این تفسیر، می‌افزاید، نقل شان نزولهای انوار التنزیل بیضاوی است، مقداری نیز (با ذکر و بی ذکر منبع) از کشاف و مجمع البیان نقل می‌نماید، که نوعا اینگونه شان نزولها بیانی می‌باشد (یعنی روائی نیست.) بنابراین در شان نزول ، حجم آن بیش از نور الثقلین می‌باشد. البته گاهی شان نزولی در کنز الدقائق، نقل شده است، که نوعا در تفاسیر شیعی بیان نشده است. مانند ذیل آیه ۵۸ سوره نور: و قیل ارسل رسول الله « صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم » مدلج بن مرو الانصاری... و کان غلاما... وقت الظهیرة، لیدعو عمر... در تفسیر مجمع البیان- تبیان، المیزان، نمونه، تفاسیر روایی شیعه و حتی تفسیر طبری، نقل نشده است.
[۲۹] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۹ صفحه ۳۴۲

← تاثیرپذیری از تفسیر صافی

آیت‌الله معرفت در «التفسیر و المفسرون» به متاثر شدن کنز از تفسیر صافی از جمله در مباحث عقلی و عرفانی اشاره می‌کند. بیان مباحث عقلی و عرفانی در کنز الدقائق، هر از گاهی چشم را نوازش می‌نماید و شاید گمان رود که ناشی از این تاثیر باشد. مانند
[۳۰] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ ص۵۲
در بحث «الرحمن الرحیم» و بحث نفس
[۳۱] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۷۱
ذیل آیه ۹ سوره بقره. کنز گوشه چشمی نیز به عقاید صوفیه دارد، گاهی آنها را نقل و نقد می‌نماید. مانند
[۳۲] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ صفحه ۶۶
در «اهدنا الصراط المستقیم» می‌نویسد: و لا یخفی علیک ان هذا و ما سبق من التاویل و ما سیاتی منه مبنی علی ما ذهب الیه الصوفیة، من الاصول الفاسدة و الغرض من نقله، الاطلاع علی فساده. در بحث تاویل نیز اشاره‌ای به این مطلب خواهد شد.

جایگاه تاویل نزد مولف

[ویرایش]
میرزا محمد مشهدی در مقدمه خود می‌نویسد: به فکر افتادم تفسیری شامل دقایق اسرار تنزیل و نکات بی نظیر تاویل به همراه روایات اهل بیت «علیهم السلام» بنگارم. بعد از بیان سه روایت می‌فرماید: بدانکه قرآن بطنی دارد و آن بطن نیز بطنی دیگر، و نیز ظهری دارد و آن ظهر، دارای ظاهری دیگر است، پس اگر از ائمه «علیهم السلام» بطونی بیان شد، در صدد انکار برنیا، زیرا آنها اعلم به این امورند. روایتی نیز از تفسیر «تاویل الایات الباهرة» از امام باقر «علیه السلام» نقل می‌کند در بخشی از آن می‌فرماید. یا جابر ان للقرآن بطنا و للبطن بطن و له ظهر و للظهر ظهر.... علامه مجلسی «ره» در تقریظ خود می‌نویسد: «مصنف کنز الدقائق، تلاش خود را در استخراج اخبار اهل بیت «علیه السلام» بکار برده و لطائف معانی و اسرار را به آن اضافه نموده است». آیت‌الله معرفت در مقدمه خود بر چاپ انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم می‌نویسد: «این تفسیر بنابر سبک ملا محسن فیض در صافی دارای تاویلات عقلی قریبه و بعیده می‌باشد».

ذکر بطون مخلف

[ویرایش]
از کلمات بالا، برمی آید که یکی از مشخصات قابل توجه تفسیر کنز الدقائق، تاویل به معنای ذکر بطون مختلف و متناسب در بعضی آیات می‌باشد. مصنف بیان بطون را یکی از اهداف خود می‌داند. بطونی که در این تفسیر بیان می‌شود:الف) یکدسته در روایات منقول توسط ائمه «علیهم السلام» بیان شده است، مانند۱) ذیل آیه ۵ سوره مائده: فی بصائر الدرجات عن ابی حمزة قال: سالت ابا جعفر «علیه السلام» عن هذه الآیه؟ قال تفسیرها فی بطن القرآن: من یکفر بولایة علی و علی هو الایمان.
[۳۳] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۴ صفحه ۴۵
۲) ذیل آیه ۵ سوره روم فی روضة الکافی قال: سالت ابا جعفر «علیه السلام» عن قول الله عزّوجلّ «الم غلبت الروم، فی ادنی الارض» قال: یا ابا عبیدة ان لهذا تاویلا لا یعلمه الا الله و الراسخون فی العلم من آل محمد «علیه السلام» بعد به ذکر این تاویل می‌پردازد.
[۳۴] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱۰ صفحه ۱۷۴
۳) ذیل آیه ۷۹ سوره یوسف: فی کتاب علل الشرایع عن الباقر «علیه السلام» حضرت بیاناتی دارد، سپس می‌فرمایند: هو فی الظاهر ما تفقهونه، هو و الله فی الباطن هذا بعینه.
[۳۵] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۶ صفحه ۳۵۰- ۳۵۳
ب) دسته دیگر از بطون مواردی که مصنف به نقل از بعض الفضلا بیان می‌کند مانند: ۱) ذیل آیه ۵ سوره بقره: قال بعض الفضلاء: و اذا انتهی الکلام الی ههنا، فحری بنا ان نشیر الی بعض بطون هذه الآیات، فنقول: ....
[۳۶] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ صفحه ۱۳۸
۲) ذیل آیه ۱۳ سوره بقره: قال بعض الفضلاء: و اذا سمعت شطرا من الاحکام اللفظیة، فاسمع نبذا من المعانی البطنیة. فنقول:
[۳۷] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ ص۱۹۲
... ۳) ذیل آیه ۱۵: ... فاسمع بطنا من بطول اشاراته.
[۳۸] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۹۹
۴) ذیل آیه ۱۶ سوره بقره: قال بعض الفضلاء: ان تاویل الآیه، بالاشارة الی بطن من بطونها، ان یقال....
[۳۹] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۲۰۳
۵) ذیل آیه ۱۸ سوره بقره
[۴۰] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ص۲۱۵ ج۱. ۶
ذیل آیه ۲۱ سوره بقره
[۴۱] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱، صفحه ۲۴۱
این بطون غالبا با مشرب عرفانی بیان شده‌اند. در مواردی نیز مصنف معنای تاویلی را از گروه خاصی از جمله صوفیه نقل و گاهی نقد می‌نماید مانند ۱) ذیل اهدنا الصراط المستقیم سوره حمد: ... ان هذا و ما سبق من التاویل و ما سیاتی منه مبنی علی ما ذهب الیه الصوفیة.
[۴۲] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۶۶
۲) ذیل آیه ۷ سوره بقره: و المعتزلة لما اضطرت فی معنی ظاهر الآیة، ذکروا له وجوها من التاویل منها: ....
[۴۳] تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۴۹
با اندکی تامل درمی یابیم که مصنف، تاویل با مشرب عرفانی را که نقل می‌کند، تاویلات صوفیانه می‌داند و به جهت کشف بطلان، آنها را بیان می‌کند، خود تصریح می‌کند ج۱ ص۶۶: «ان هذا و ما سبق من التاویل و ما سیاتی، مبنی علی ما ذهب الیه الصوفیة، من الاصول الفاسدة. و الغرض من نقله، الاطلاع علی فساده». منظورش از ما سبق صفحه ۵۲ بحث «الرحمن الرحیم» است. و ما سیاتی مطالب صفحات، (درباره بحث نفس ذیل آیه ۹ سوره بقره)، ۱۹۲، ۱۹۹، ۲۰۳، ۲۱۵، ۲۴۱ و دیگر صفحات، که اندکی قبل ذکری از آنها به میان آمد.

پانویس

[ویرایش]
۱. التفسیر و المفسرون، محمد هادی معرفت، ج۲ صفحه ۳۳۸ .
۲. المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید محمد علی ایازی، صفحه ۵۹۵
۳. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ صفحه ۴۲۴
۴. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۸۸
۵. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ صفحه ۸۸
۶. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ صفحه ۲۲۲
۷. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ ص۲۲۲
۸. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۱۱۱
۹. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱، ص۳۰۲ و ۳۰۳
۱۰. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ ص۱۱۷
۱۱. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۲۷۸
۱۲. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۳۱۷
۱۳. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۰۷
۱۴. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۸۳
۱۵. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۶۴
۱۶. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ ص۳۸۴
۱۷. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۱۱ صفحه ۲۲۲
۱۸. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج ۱۱ ص۱۶۴
۱۹. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،ج۲ صفحه ۱۰۰
۲۰. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى،جلد ۱ ص۱۳۴- ۱۳۵
۲۱. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۲ ص۳۲۳
۲۲. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۲ ص۳۵۵
۲۳. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۴ ص۴۵ به بعد
۲۴. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ صفحه ۱۱۴ و ۱۱۵
۲۵. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۳۰۰
۲۶. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱، صفحه ۲۳۱- ۲۳۲.
۲۷. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۴ صفحه
۲۸. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱،صفحه ۱۰۲
۲۹. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۹ صفحه ۳۴۲
۳۰. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ ص۵۲
۳۱. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۷۱
۳۲. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ صفحه ۶۶
۳۳. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۴ صفحه ۴۵
۳۴. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱۰ صفحه ۱۷۴
۳۵. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۶ صفحه ۳۵۰- ۳۵۳
۳۶. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ صفحه ۱۳۸
۳۷. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، جلد ۱ ص۱۹۲
۳۸. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۹۹
۳۹. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۲۰۳
۴۰. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ص۲۱۵ ج۱. ۶
۴۱. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱، صفحه ۲۴۱
۴۲. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۶۶
۴۳. تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش، چاپ اول، تحقيق: حسين درگاهى، ج۱ ص۱۴۹


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم    






جعبه ابزار