یارعلی تبریزی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تَبْریزی، یار علی بن عبدالله، ادیب، شاعر و نویسندۀ ایرانی در نیمۀ دوم سدۀ ۹ و اوایل سدۀ ۱۰ق/۱۵ و ۱۶م بود.


پیشینه

[ویرایش]

وی اهل تبریز بود و در همین شهر پرورش یافت و به کمال رسید. در جوانی دلباختۀ نوجوانی تبریزی شد و چون کارش به رسوایی کشید، رخت سفر بربست و راهی حجاز گردید؛ سپس به آسیای صغیر رفت و در عهد سلطان سلیم، پادشاه عثمانی در شهر بورسه سکنا گزید.
[۱] پورجوادی، نصرالله، مقدمه بر ریاض الافکار، ج۱، ص۱۱.


آثار یارعلی

[ویرایش]

تبریزی در ۹۱۸ق/۱۵۱۲م کتابی نوشت به نام نثر اللئالی که ترجمۀ منظومی است از مائة کلمه، منسوب به حضرت علی (علیه‌السلام) و آن را به سلطان سلیم اهدا کرد.
[۲] آل داود، علی، «مناظرۀ خزان و بهار»، ج۱، ص۵۹، نشر دانش، تهران، ۱۳۸۲ش، س ۲۰، شم‌ ۱.
در تذکرۀ مجالس النفائس، در ذیل نام شیخ فتح‌الله، نوۀ دختری جلال‌الدین دوانی، از یار علی تبریزی یاد شده، و آمده است که وی در ۹۲۰ق/۱۵۱۴م در شهر بورسه بوده، و شبی شیخ فتح‌الله را پس از درگذشت وی، در خواب دیده است.
[۳] نوایی، علیشیر، مجالس النفائس، ج۱، ص۳۸۹، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۳ش.
یارعلی تا پایان عمر سلطان سلیم ظاهراً همچنان در بورسه ماند و در ۹۲۶ق/۱۵۲۰م، در ماه‌های اول سلطنت سلیمان قانونی، به سفـارش مولانا عبدالقادر ــ یکی از فضلای بورسه و احتمالاً والی آن‌جا ــ کتابی ادبی به زبان فارسی با نام ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار تصنیف کرد. در همین کتاب وی مصطفی پاشـا ــ وزیر ثانـی‌ سلطـان ‌سلیمـان ــ را مـدح گفت.
[۴] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۴۸-۴۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
تبریزی در شعر «ماتمی» تخلص می‌کرد.
[۵] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۹۳، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
[۶] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۹۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
[۷] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۱۱۷، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
[۸] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۱۲۰، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.

تبریزی احتمالاً دیوانی هم داشته که تاکنون پیدا نشده است. اما مهم‌ترین اثر یار علی تبریزی و تنها کتابی که تاکنون از وی به چاپ رسیده، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار است. این کتاب مناظره‌ای است به زبان حال میان بهار و پاییز، موضوعی که در ادبیات سومری در بین‌النهرین و ادبیات لاتینی در قرون وسطی سابقه داشته است.
[۹] پورجوادی، نصرالله، مقدمه بر ریاض الافکار، ج۱، ص۲۷-۲۶.
در زبان عربی نیز مناظره‌ای ــ میان بهار و پاییز ــ به نام سلوة الخریف بمناظرة الربیع و الخریف نوشته، و ‌چاپ شده است (بیروت، ۱۳۰۲ و ۱۴۰۲ق). این‌ اثر به‌ جاحظ نیز نسبت داده ‌شده ‌است.

سابقه روش نگارش یارعلی

[ویرایش]

در تشبیب قصیدۀ بهاریۀ منوچهری دامغانی که در جشن سدۀ ۴۳۰ق/ ۱۰۳۹م سروده شده است، شاعر پیکاری را وصف می‌کند که قرار است میان لشکر زمستان و لشکر بهار درگیرد
[۱۰] منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، ج۱، ص۳۰-۳۳، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۶ش.
در مقامات حمیدی نیز گل‌های بهاری به مفاخره می‌پردازند.
[۱۱] حمیدی، عمر، مقامات، ج۱، ص۴۵-۵۱، به کوشش رضا انزابی‌نژاد، تهران، ۱۳۶۵ش.
بنابراین، موضوعی که یارعلی تبریزی انتخاب کرده است، کاملاً در ادبیات فارسی و عربی سابقه داشته، و او با این سوابق کم و بیش آشنایی داشته است؛ حتی به یکی از معاصران او، به نام محمود بن عثمان لامعی بروسوی نیز اثری به نام بهار و خزان نسبت داده‌اند که معلوم نیست پیش از ریاض الافکار تألیف شده است، یا پس از آن.

خلاقیت در نگارش

[ویرایش]

به‌هرحال، اگرچه موضوع پیکار بهار و خزان یا زمستان (دی) تازگی نداشته است، ولی در مطالب متنوع و محتوای کتاب یارعلی، نشانه‌هایی از ابتکار و خلاقیت دیده می‌شود. در ریاض الافکار نویسنده مسائل مختلفی در موضوعاتی چون فلسفه، تصوف، نجوم و موسیقی را مطرح کرده است. از مباحث جالب توجه این کتاب بحث نسبتاً مبسوطی است که نویسنده دربارۀ عشق و مراتب آن و فرق میان عشق حقیقی و مجازی پیش کشیده، و در ضمن بحث به آثار حکیمان و عارفانی چون نصیرالدین طوسی، فخرالدین عراقی، شیخ محمود شبستری و عبدالرحمان جامی استناد جسته،
[۱۳] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۴۳، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
[۱۴] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
و ابیاتِ بسیاری هم از شاعران پیشین مانند ظهیر فاریابی، ازرقی، سعدی و به ویژه حافظ نقل کرده است.
[۱۵] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۰، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
[۱۶] تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۴، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
از نظر اطلاعات‌ تاریخی و اوضاع ادبی شهر بورسه و مقام و منزلت زبان‌ فارسی در این ‌شهر نیز کتاب تبریزی درخور توجه‌ است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آل داود، علی، «مناظرۀ خزان و بهار»، نشر دانش، تهران، ۱۳۸۲ش، س ۲۰، شم‌ ۱.
(۲) پورجوادی، نصرالله، مقدمه بر ریاض الافکار (نک‌ : هم‌، تبریزی).
(۳) تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
(۴) حاجی‌خلیفه، کشف الظنون.
(۵) حمیدی، عمر، مقامات، به کوشش رضا انزابی‌نژاد، تهران، ۱۳۶۵ش.
(۶) علیشیرنوایی، مجالس النفائس، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۳ش.
(۷) منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۶ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. پورجوادی، نصرالله، مقدمه بر ریاض الافکار، ج۱، ص۱۱.
۲. آل داود، علی، «مناظرۀ خزان و بهار»، ج۱، ص۵۹، نشر دانش، تهران، ۱۳۸۲ش، س ۲۰، شم‌ ۱.
۳. نوایی، علیشیر، مجالس النفائس، ج۱، ص۳۸۹، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۳ش.
۴. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۴۸-۴۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۵. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۹۳، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۶. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۹۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۷. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۱۱۷، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۸. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۱۲۰، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۹. پورجوادی، نصرالله، مقدمه بر ریاض الافکار، ج۱، ص۲۷-۲۶.
۱۰. منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، ج۱، ص۳۰-۳۳، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۶ش.
۱۱. حمیدی، عمر، مقامات، ج۱، ص۴۵-۵۱، به کوشش رضا انزابی‌نژاد، تهران، ۱۳۶۵ش.
۱۲. حاجی‌خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۲۵۶.    
۱۳. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۴۳، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۱۴. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۹، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۱۵. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۰، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.
۱۶. تبریزی، یارعلی، ریاض الافکار در توصیف خزان و بهار، ج۱، ص۵۴، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ۱۳۸۲ش.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «تبریزی یارعلی»، شماره۵۷۵۶.    







جعبه‌ابزار