• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

جاوید خرد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جاویدِ خِرَد، نامی است که شیخ اشراق شهاب‌الدین یحیی سهروردی (د ۵۸۷ ق/۱۹۱۱م) در یکی از رساله‌های فارسی خود به نام «مونس العشاق» یا «فی حقیقة العشق» ذکر کرده است.



جاوید و خرد هر دو اسم‌اند و اضافه یکی به دیگری اضافه بُنوّت است، یعنی جاوید پسر خرد، همانند ناصرِ خسرو که به معنی ناصر پسر خسرو است. این نام‌گذاری ظاهراً به تقلید از قهرمان یکی از داستان‌های تمثیلی فلسفی شیخ‌الرئیس ابن سینا به نام حَیّ بن یقظان ــ که آن را در فارسی به زندۀ بیدار ترجمه کرده‌اند ــ صورت گرفته است. بنابراین، تصور هانری کربن، و به تبع او ویلر ثکستن که این نام را معادل «خرد جاویدان» (و در عربی «الحکمة الخالدة») دانسته‌اند، درست به نظر نمی‌رسد.


سهروردی در رساله «مونس العشاق» به عشق و حُسن و حزن و همچنین عقل ــ که همـه حقایـق کلّـی و کیهانـی‌انـد ــ تشخص می‌بخشد و می‌گوید: عشق و حسن و حزن هر سه برادرند و پدر ایشان عقل است. این ۳ برادر از عالم ماوراء طبیعت به عالم بشریت فرود می‌آیند و به ترتیب، دامن زلیخا ، یوسف و یعقوب را می‌گیرند. وقتی عشق از آسمان فرود می‌آید و به نزد زلیخا می‌رود، به او می‌گوید که در سیر خود از آسمان به زمین ناگزیر از عوالم مختلف عبور کرده، و آخرین عالمی که پیش از رسیدن به افلاکِ نُه‌گانه (به قول سهروردی «کوشکِ نُه اشکوب») دیده است، شهرستان جان، یعنی عالم نَفْسِ کلّی، بوده که دروازه‌بان آن پیری است به صورت جوان و نامش «جاوید خرد» است.


مشخصاتی که سهروردی برای این پیر ذکر می‌کند، همانند مشخصات پیر در داستان حی بن یقظان ابن سینا ست. در آن‌جا نیز ابن سینا از راهنمای سالک در سفر معنوی او به عنوان پیری یاد می‌کند که دارای طراوت و تازگی جوانی است،
[۱] ابن سینا، حی بن یقظان، ج۱، ص۳، ترجمه و شرح فارسی منسوب به جوزجانی، به کوشش هانری کربن، تهران، ۱۳۶۶ش.
و در تفسیری که کرده‌اند، گفته‌اند که این پیرِ جوانْ دیدار همان عقل فعّال است که آموزگار نفوس ناطقه است. سهروردی وقتی دروازه‌بان شهرستان جان را پیر، یعنی کهن‌ سال می‌خواند، از این جهت است که می‌خواهد بگوید که او ازلی و قدیم است؛ و وقتی می‌گوید: او جوان دیدار است، می‌خواهد بگوید که زمان و عالم جسمانی و گردش روزگار در او اثر نمی‌گذارد
[۲] پورجوادی، نصرالله، ج۱، ص۱۴۸، اشراق و عرفان، تهران، ۱۳۸۰ش.
و این دو خصوصیت که در جاوید است، متعلق به عقل فعال است که عالم وی درست ورای عالم افلاک است. پدر جاوید، یعنی عقل فعال نیز خود یا عقل نخستین یا صادر اول است.


(۱) ابن سینا، حی بن یقظان، ترجمه و شرح فارسی منسوب به جوزجانی، به کوشش هانری کربن، تهران، ۱۳۶۶ش.
(۲) پورجوادی، نصرالله، اشراق و عرفان، تهران، ۱۳۸۰ش.


۱. ابن سینا، حی بن یقظان، ج۱، ص۳، ترجمه و شرح فارسی منسوب به جوزجانی، به کوشش هانری کربن، تهران، ۱۳۶۶ش.
۲. پورجوادی، نصرالله، ج۱، ص۱۴۸، اشراق و عرفان، تهران، ۱۳۸۰ش.



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «جاوید خرد»، ج۱۷، شماره۶۴۰۶.    


رده‌های این صفحه : عرفان | کتب عرفانی




جعبه ابزار