تسامح ادله سنن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سنت در لغت، راه و روش و در اصطلاح فقيهان گفتار و رفتار پیامبر و در تعريف شیعی آن، گفتار و رفتار پيامبر (ص) و امامان (ع) است.
[۱] كاظم مديرشانه چى، درايةالحديث، ص۱۱، انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين،قم .
سنت، در گفت وگوهاى فقهى در ( مستحب ) نيز به كار رفته است؛
[۲] علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۸۲، ص۱۹۷، موسسه الوفاء، بيروت.
در برابر ديگر حكمهاى چهارگانه.


فهرست مندرجات

۱ - مفهوم سنت در علم اخلاق
۲ - مفهوم تسامح در ادله سنن
۳ - تسامح در ادله سنن در اصطلاح فقهی
۴ - برخورد علما نسبت به احادیث اخلاقی
۵ - آسیب‌های تسامح در ادله سنن
۶ - شرائط جریان قاعده تسامح در ادله سنن
۷ - منشاء و مستندات قاعده تسامح
       ۷.۱ - اجماع منقول و محصل
       ۷.۲ - نیکو بودن احتیاط
       ۷.۳ - اخبار من بلغ
              ۷.۳.۱ - موارد کاربرد اخبار من بلغ
              ۷.۳.۲ - احتمالات درباره اخبار من بلغ
       ۷.۴ - صحیحه هشام بن سالم از امام صادق
۸ - تاریخ کاربرد قاعده تسامح
۹ - قاعده تسامح از دیدگاه محقق خوانساری
۱۰ - قاعده تسامح از دیدگاه فقها
       ۱۰.۱ - ادله مخالفان
       ۱۰.۲ - ادله موافقان
۱۱ - برخورد محقق خوانساری نسبت به دو ادله
۱۲ - اشکالات وارده بر قاعده تسامح
       ۱۲.۱ - پاسخ محقق خوانساری به اشکال اول
       ۱۲.۲ - اشکال دوّم و پاسخ آن
       ۱۲.۳ - اشکال سوِم و پاسخ آن
       ۱۲.۴ - اشکال چهارم و پاسخ آن
۱۳ - مستند پذیرش قاعده تسامح در مشارق الشموس
۱۴ - مستند پذیرش قاعده تسامح در رساله تسامح در ادله سنن
۱۵ - نقد ادله محقق خوانساری
۱۶ - گستره قاعده تسامح در ادله سنن
۱۷ - فهرست منابع
۱۸ - پانویس
۱۹ - منبع

مفهوم سنت در علم اخلاق

[ویرایش]


علمای اخلاق، (سنت) را در سنن اخلاق و آداب به كار برده اند كه همانا عبارت باشد از ويژگيها و رفتارهاى پسندِ دین و خرد كه آدمى خود را بدانها مى آرايد. مقصود از سنن در اينجا، همانا (مستحبات) است كه با آداب و رسوم اخلاقى نيز همسويى دارند .


مفهوم تسامح در ادله سنن

[ویرایش]

تسامح در لغت به معنای تساهل
[۳] اسماعیل بن حماد جوهری، صخاخ تاج اللغه، ج۱، ص۳۷۶.
و چشم پوشی کردن است.
مفهوم تسامح در ادله سنن؛ يعنى آسان گيرى در مدارك رواياتى كه حكايت گر آداب و كارهاى مستحبى هستند .همان گونه كه در مستند واجبها و حرامها، بايستى روايان موثق باشند و گزارش برابرشرايط درستِ خبر، انجام گيرد، در پذيرش رواياتى كه احکام و آداب مستحبى را باز مى گويند، مى بايد تسامح و آسان گيرى شود و اگر روایت ضعيفى در اين باره به ما رسيد برابر آن بتوان فتوا داد. بخش زيادى از روايتها، از مستحبها سخن مى گويند و شمارى از فقها به اين دليل كه احكام مورد سخن در اين روايتها، احكام مستحبى اند، بحث از اين كه اين روايتها چه جايگاهى دارند و از چه پایگاهی برخوردارند از نظر روايات و محتوا، لازم نمى دانند و در پذيرش آنها آسانگيرى كرده اند، مانند: مستحب بودن تلقين ميت پس از دفن
[۴] شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، موسسه آل البيت.
، مستحب بودن وضو براى حمل قرآن، تفاوت زن و مرد در مستحبات وضو
[۵] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، ص۳۴، آل البيت.
[۶] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، ص۱۳۶، آل البيت.
، مکروه بودن نماز در جامه ای كه مالک آن متهم به غصب آن جامه است، و مكروه بودن ايستادن نمازگزار روبه روى آرامگاه امامان (ع)
[۷] محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج۸، ص۳۹۴، دار احياء التراث العربى.
[۸] محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج۸، ص۲۶۸، دار احياء التراث العربى.
و… .

تسامح در ادله سنن در اصطلاح فقهی

[ویرایش]

در اصطلاح فقهی، مراد از تسامح در ادله سنن این است که آنچه به عنوان شرایط عمل به خبر واحد، ذکر شده است. مثل (عدالت، اسلام، فراموش کار نبودن و ضابط بودن در نقل) در روایات دال بر سنن معتبر نیست. به این بیان که اگر چه بدون دلیل معتبر نمی‌توان حکمی را اثبات کرد ولی با روایت ضعیفی که شهرت، توان جبران ضعف آن را ندارد می‌توان استحباب یا کراهت را ثابت کرد. مثلا اگر روایت ضعیفی وارد شد که استحباب وضو را برای زن در حال حیض ثابت می‌کرد، به پشتوانه این قاعده، استحباب آن اثبات می‌شود.


برخورد علما نسبت به احاديث اخلاقي

[ویرایش]


شمارى از علما تسامح را به مسائل اخلاقى و آداب و رسوم، گسترش داده و به همين دليل، حدیث ( اربعة ماة ) را كه در بردارنده چهارصد موضوع و بيش تر درباره مسائل اخلاقى و آداب است با آن كه سند سستى دارد، پذيرفته اند .
[۱۱] سيد على طباطبايى، رياض المسائل، ج۱، ص۲۶۷، انتشارات اسلامى.
شمارى از محدثان سندهاى روايتهاى اخلاقى را از متون روایی برداشته و به اين انگيزه كه در اين مورد جاى آسان گيرى است، سند شناسی را لازم نشمرده اند. ابن شعبه، در باره کتاب خود:در ( تحف العقول ) نوشته است: (چون بيش تر مسائل كتاب آداب است، نياز به ياد آورى سند نبود.)
[۱۲] ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص۱۱، اعلمى.




آسيب‌هاي تسامح در ادله سنن

[ویرایش]


با آن كه سنن و آداب و مسائل اخلاقى و ارزشى در پیکره دین و فرهنگ اسلامی جايگاه پر ارزشى دارند و بسيارى از باورها و رفتارها ى مردم، بر اساس همين سنتها و مستحبات شكل مى گيرد، و آداب مستحبى نيز، از راه روايات به ما رسيده است، آسان گيرى در پذيرش اين روايات، زيانهاى جبران ناپذيرى به فرهنگ دين وارد مى سازد.چه بسيار از روشها و منشهاى فردى و اجتماعی كه فرهنگ دینی ما را شكل داده و گاه با روح دين و مذهب و گفته هاى شفاف امامان نا سازگارى دارند و با كندوكاو در مى يابيم كه تسامح در پذيرش روايتهاى ضعيف و بى سند، سبب شكل گيرى فرهنگ دينى نا سازوار با فرهنگ دينى اصیل و سرچشمه گرفته از دين راستين شده است و اين كه خسارتى نيست. شمارى از محدثان، بازگو كردن تاریخ زندگی پيامبر و امامان و ياد كرد برجستگيها، برتريها و گرفتاريها و رنجهاى آنان و نيز، دعا و نیایش را در حوزه تسامح در ادله سنن جاى داده و درنگ در اسناد آنها را لازم نشمرده اند و ديده مى شود كه در پى روشن نشدن، مرزهاى تسامح، تحريفهايى به دين و فرهنگ دينى راه يافته و روايتهاى سست و گاه ناسازوار با سنّت
[۱۳] علامه مجلسی، بحارالانوار، تحقيق استاد محمد باقر بهبودى، ج۸۴، ص۱۰۱ پانوشت.
در كتابهاى روايى جاى گرفته است و اين سهل انگاريها در سند و بى توجهى به محتوا و گسستگى آن از ديگر گزاره هاى دينى، زمينه خرده گيرى مخالفان را فراهم آورده است؛ از اين روى ضرورت دارد در اين موضوع بيش تر كندو كاو كنيم و با بررسى منابع و گفته هاى علماى پيشين درباره قاعده تسامح در سنن و حد و مرزهاى آن به حقيقت نزد يك تر شويم.

شرائط جریان قاعده تسامح در ادله سنن

[ویرایش]

این قاعده یکی از قواعد فقهی است. که کاربرد زیادی در فقه دارد. البته شرط جریان این قاعده این است که بر خلاف آن روایت یا فتوای معتبری که دال بر حرمت باشد، نداشته باشیم. مثل نماز عید قربان در دوران غیبت به صورت جماعت که به نظر عده‌ای از فقها چون وجوب آن منحصر به دوران معموم است. پس جماعت در آن مصداق برگزاری نماز مستحبی به صورت جماعت است که حرام است. حال اگر دلیلی بر استحباب این نماز در دوران غیبت داشتیم، نمی‌توان استحباب آن را اثبات کرد.


منشاء و مستندات قاعده تسامح

[ویرایش]


ريشه اين قاعده به رواياتى بر مى گردد كه به اخبار ( من بلغ ) شهرت يافته اند. در اصول کافی و محاسن برقی، چند روايت به اين مضمون آمده است، ازجمله: (عن ابى عبدالله قال: من بلغه عن النبى شئ من الثواب ففعل ذلك طلب قول النبى(ص) كان له ذلك و ان كان النبى لم يقله.)
[۱۶] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۷۲، دارالتعارف، بيروت.
[۱۷] ابى جعفر احمدبن محمد بن خالد برقى، المحاسن، ج۱، ص۲۵، دار الكتب الاسلاميه.
هركس به او از پيامبر روايتى برسد كه بر انجام چيزى وعده پاداش داده باشد، و وى آن كار را به امید رسيدن به ثواب انجام دهد، پاداش به او داده خواهد شد، هرچند پيامبر آن را نفرموده باشد. در كتابهاى روايى اهل سنت نيز، روايتهايى به اين معنا وجود دارد. اين روايتها، سبب پديدآمدن قاعده تسامح در ادله سنن، در ميان فقيهان پسين شده اند است.

← اجماع منقول و محصل


مستندات این قائده اجماع منقول و محصل است که شهرت فتوایی پشتوانه آن است.
[۱۸] مدارک الاحکام، ج۲، ص۳۲۸.


← نیکو بودن احتیاط


عقل میان کاری که احتمال منفعت در آن وجود دارد، با عملی که در آن احتمال مفسده و ضرر هست، تفاوتی نیست و در هر دو احتیاط را نیکو می‌داند.

← اخبار من بلغ


این روایات که به اخبار من بلغ معروف هستند، دارای پشتوانه شهرت فتوایی است و می‌توان ادعای تواتر آنها را نمود و در حد استفاضه یا تواتر معنوی یا اخبار همراه با قرائن دال بر صحت و صدور از معصوم هستند.
[۲۳] غروی اصفهانی، نهایه الدرایه، ج۲، ص۵۳۰.
و به همین دلیل نیازی به بحث سندی ندارند.

←← موارد کاربرد اخبار من بلغ


۱. روایات نبوی موجود در کتب شیعه.
۲. روایات نبوی در کتب اهل سنت.
با توجه به اطلاقات اخبار من بلغ این روایات نیز در محل بحث قرار می‌گیرند.
[۲۴] رسائل فقهیه شیخ انصاری، ص ۱۵۷.

۳. فتوای فقیه اگر مستندی نداشته باشد.
ظاهر اخبار «من بلغ» شامل این قسم نمی‌شود؛ زیرا فقیه فقط از رای حود خبر می‌دهد نه از وجود روایتی در مساله و ممکن است مستند او در این فتوا، تنقیح مناط یا امر دیگری از روایت باشد.
۴. خبر ضعیف در مورد مصائب معصومین و موعظه‌ها
دراین زمینه دو نظر وجود دارد؛‌ عده‌ای معتقدند که چنین روایاتی حجیت دارند و می‌توان آنها را نقل کرد.
[۲۶] شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور، ج۲، ص۲۸۷.
ولی عده‌ای دیگر بر این عقیده‌اند که اگر چه گریه بر معصومین ثواب دارد ولی ابتدا باید مصیبت بودن آنها ثابت شود و نمی‌توان به پشتوانه این اخبار مصیبتی را ثابت کرد.

←← احتمالات درباره اخبار من بلغ


در مورد مفاد این اخبار چند احتمال وجود دارد.
الف: حجیت اخبار ضعیف جهت اثبات استحباب و کراهت. طبق این احتمال فقیه می‌تواند بر اساس آن روایات ضعیف حکم به استحباب بدهد. ظهور برخی از روایات باب من بلغ و تسامح در ادله سنن که در السنه متداول است همین احتمال است.
ب: ترتب ثواب بر انقیاد و قصد مکلف در انجام آنچه انجامش احتمال مطلوبیت دارد.
ج: ارشاد به حسن احتیاط عقلی و ترغیب در انجام عملی که احتمال مطلوبیت آن وجود دارد. طبق این احتمال نه استحباب ثابت می‌شود و نه حجیت اخبار ضعیف برای صدور فتوای استحباب.
[۲۹] . قواعد فقهیه بجنوردی، ج ۳، ص ۳۳۰ – ۳۳۳.



← صحیحه هشام بن سالم از امام صادق


امام صادق علیه السلام فرمود:« مَن بلَغه عن النبی شیءُ من الثواب، فعملِه کان اجر ذلک له و ان کان رسول الله لم یَقُله »
هر کس به روایتی که از پیامبر (صلی الله علیه وآله) به او رسیده باشد. و در آن ثوابی برای عملی ثابت شده باشد عمل کند. ثواب برای او نوشته می‌شود، اگر چه ایشان آن حدیث را نفرموده باشد.


تاريخ كاربرد قاعده تسامح

[ویرایش]


در كتابهاى فقهى پيش از علامه حلّی، مانند: نوشته هاى شیخ مفید، شیخ طوسی، سیّد مرتضی و… از دليلى به نام دليل تسامح، ياد نشده است، ولى در كتابهاى روايى و كتابهاى دعا، رواياتى بدون سند و يا ضعيف ثبت شده كه برخى از پژوهشگران معاصر، تسامح در سنن را دليل آن شمرده اند.
[۳۱] علامه مجلسی، بحارالانوار، تحقيق محمدباقر بهبودى، ج۸۳، ص۸۳.
علامه حلّى، ابن فهد حلی
[۳۲] احمد بن فهد حلى، عدةالداعى، ص۱۳.
، شهید اول
[۳۳] شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، آل البيت.
و گروهى ديگر از علماى پس از ايشان، از تسامح در ادله سنن ياد كرده و براساس آن فتوا داده اند. از سده دهم به اين سوى، كسانى از فقيهان درباره تسامح در ادله سنن رساله نوشته و اصطلاح ( قاعده تسامح در ادله سنن ) شكل گرفته است. از جمله شیخ بهایی در اربعین
[۳۴] شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۳۸۵، انتشارات اسلامى.
، سید مجاهد در مفاتیح الاصول
[۳۵] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
، نراقی در عوائد الایام
[۳۶] مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۳، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
مراغی در العناوین
[۳۷] سيد مير فتاح الحسينى المراغى، العناوين، ج۱، ص۴۳۸، انتشارات اسلامى.
، شیخ انصاری
[۳۸] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۲، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
، محدث بحرانی
[۳۹] شيخ يوسف بحرانى، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامى.
و…. به طور معمول، فقيهان در بحث سنن وضو، از مسأله تسامح، سخن به ميان آورده اند. اصوليان، بيش تر در بحث احتیاط در عبادت و امكان آن به دليل تسامح، به بررسى مسأله پرداخته اند و برخى مسأله را در مستثنيات شرايط خبر واحد، بيان داشته اند.
[۴۰] سيد محمد باقر صدر، دروس فى علم الاصول، الحلقه الثانيه، ص۲۰۴، دارالكتب اللبنانى.



قاعده تسامح از ديدگاه محقق خوانسارى

[ویرایش]


محقق خوانساری در مشارق الشموس، در بحث سنن وضو، درباره تسامح در ادله سنن بررسى كرده است، در كتاب عدة مسائل، نسبت داده شده به آقا حسین خوانساری، رساله اى به نام: تسامح در ادله سنن وجود دارد كه بيش تر از مشارق درباره مسأله كندوكاو شده و ديدگاههاى كسانى، چون: نبوى از علماى اهل سنت و جلال الدین دوانی و شیخ بهایی و… نقد و بررسى شده است. در هر دو اثر، نويسنده تسامح در ادله سنن را پذيرفته، جز آن كه در مشارق، در گزارش مدارك روايى، به دو حدیث استدلال شده است، ولى در رساله تسامح به هفت روايت. در مشارق، در نهايت به دليل ( شهرت ) مسأله پذيرفته شده است و در رساله تسامح، به دليل روايات. علماى پس از خوانسارى, در گزارش ديدگاههاى ايشان، به مطالب كتاب مشارق اشاره كرده اند و از رساله تسامح، نام نبرده اند، مانند: سيّد مجاهد، نراقى و شيخ انصارى. اينها نشانه آن است كه مهم ترين منبع آراى فقهى خوانسارى، كتاب مشارق است. اين بحث، گذرى است بر انديشه هاى ايشان درباره تسامح در ادلّه سنن، با استفاده از مشارق، از رساله تسامح منسوب به ايشان نيز، نكته هايى را بر گرفته ايم.


قاعده تسامح از ديدگاه فقها

[ویرایش]


ديدگاههاى فقيهان درباره تسامح درباره تسامح در سنن، دو گروه مخالف و موافق، رو در روى يكديگر قرار دارند.


← ادله مخالفان



مخالفان تسامح، براى ثابت كردن ديدگاه خود به آیه نبأ و ضرورت کاوش از خبر فاسق و آیات و رواياتى كه اعتماد به گمان را ناروا شمرده اند و نيز اصل عملی، استدلال جسته اند.
[۴۱] شيخ يوسف بحراني، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامي.



← ادله موافقان



موافقان تسامح، افزون بر اخبار (من بلغ) به اجماع، شهرت و حسن احتياط، چنگ انداخته اند.
[۴۲] شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، آل البيت.
[۴۳] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۸، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
[۴۴] سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
موافقان تسامح، از دليلهاى تسامح، بويژه اخبار (من بلغ) چند دريافت دارند: ۱. دليلهاى تسامح شرايط حجت بودن خبر را در روایتهای ضعیفی كه در آنها به ثواب وعده داده شده بر مى دارند. همان گونه كه در واجبها، به روایتهای موثق و استوار عمل مى كنيم, اخبار (من بلغ) به ما اجازه مى دهد در سنن و احكام غير واجب، خبر راويان ضعيف را نيز بپذيريم و خبر آنان در رديف اخبار مستحبى، به روايت راویان موثق جا مى گيرند. در واقع، اخبار (من بلغ) میانجی در ثابت كردن حکم شرعی مى شوند. اين نظر به مشهور نسبت داده شده است.
[۴۵] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۷، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۲. دليلهاى تسامح مستحب بودن آداب و روشها و منشهايى كه به دليلهاى نارسا به ما رسيده را به دليل ثانوى درست مى كند و چنانكه قاعده لاضرر واجبها و حرامها را مقيد مى سازد و خود دستور ساز است، اخبار (من بلغ) به عنوان ثانوى موضوع حكم مستحب را درست مى كنند.
[۴۶] سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۳۱۹.
۳. دليلهاى تسامح مستحب بودن كارهايى را كه به انجام آنها مژده پاداش داده شده، درست نمى كنند و دلالت ندارند كه در آن مصلحت نفسی و يا عارضی باشد، بلكه اينها ارشاد است به دستور عقل و خرد كه پيروى از شریعت در كارى كه بدان تشويق شده باشد، پسنديده است و بر آن پاداش داده مى شود. بسيارى از علماى متاخر و معاصران بر اين نظرند. امام خمینی مى نويسد: (از دليلهاى تسامح و اخبار (من بلغ) استفاده استحباب شرعی مشكل است؛ زيرا مصلحت ذاتی در عمل به اين كارها وجود ندارد و در متن اخبار (من بلغ) گزارش شده كه ممكن است پيامبر آن را نفرموده و روايتى صادر نشده باشد، بلكه مژده پاداش براى عمل به سنن، از براى آن است كه از آنها نگهدارى شود و سنن واقعى كه در ميان اخبار فراوان نهفته است، تباه نگردند.)
[۴۷] امام خمينى، انوار الهداية، ج۲، ص۱۳۵، موسسه نشر آثار امام.
شمارى از علما افزوده اند: روايتهاى (من بلغ) به كارى فرمان نمى دهند و نمى توان از آن دستور و حكمى را استفاده كرد، بلكه تنها اخبار از فضل خداوند است كه شايد به انجام دهنده اين كار پاداش دهد. در واقع، بر شمردن دريافت سوم را در كنار و در شمار ديگر دريافتها گونه اى مسامحه است. صاحبان اين ديدگاه، مستحب شمردن عمل را به تسامح نمى پذيرند و شمارى از صاحبان اين ديدگاه، به روشنى منکر تسامح شده اند.
[۴۸] سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۳۲۰.
اين يك نوع دريافت از اخبار من بلغ است.




برخورد محقق خوانسارى نسبت به دو ادله

[ویرایش]


آقا حسين و قاعده تسامح اگر آنچه به مشهور نسبت داده اند، درست باشد، آقا حسين طرفدار دريافت نخست به شمار مى آيد. ايشان در مشارق، ابتدا چند اشكال بر دليلهاى تسامح وارد كرده و سپس به آنها پاسخ داده است. هر چند شبهه پايانى را، كه در ميان فقيهان، مورد بحث و گفت وگوى بسيار است، بى پاسخ رها كرده، ولى در پايان با تكيه بر شهرت، چنانكه مبناى ايشان بر پذيرش شهرت است، آن را از روى تعبد پذيرفته و در چند جاى اين كتاب، برابر آن فتوا داده است.
[۴۹] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
[۵۰] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۴۷، آل البيت.
محقق خوانسارى در مشارق و نيز در رساله تسامح براى استفاده از اين قاعده، شرايط و مقدماتى بيان كرده و با اين بيان، دايره آن را محدود ساخته و حوزه تسامح در كارهاى مستحبى را به دايره احكام واجب نزديك، ساخته است.


اشکالات وارده بر قاعده تسامح

[ویرایش]


اشكال اوّل: بين احکام پنجگانه، فرقى وجود ندارد و اگر سند و دلالت ديگر احكام الزامى، بايد پرداخته و به تمام باشد، دلالت و سند روايتهاى كارهاى مستحبى نيز چنين است و نمى توان از راه راویان غيرمورد اعتماد و دلالتهاى مخدوش، مستحبى را ثابت كرد.
[۵۱] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
اين شبهه را علامه در منتهى بيان كرده
[۵۲] سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
و شيخ بهايى در اربعين به نقل از جلال الدین دوانی نوشته: به روایت ضعیف، حکمی شرعی به دست نمى آيد؛ زيرا جايز بودن انجام كارى، دليلِ اباحه آن است. اباحه نيز، حكمى شرعى است و بايد از راه درست و با اطمينانى به ما برسد.
[۵۳] شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۱۸۴، انتشارات اسلامى.
صاحب مدارك
[۵۴] سيد محمد موسوى عاملى، مدارك الاحكام، ج۱، ص۱۳، آل البيت.
و صاحب حدائق
[۵۵] شيخ يوسف بحراني، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامي.
نيز، بر اين نظرند: استحباب بايستى از راه دليل معتبر ثابت گردد.


← پاسخ محقق خوانساری به اشکال اول



آقا حسين، با پذيرش اين ديدگاه كه مستحب نيز مانند ديگر دستورها و آیینهای شرعی، مى بايد دليل استوارى آن را همراهى كند، از شبهه پاسخ داده: خود اخبار ضعيف در كارهاى مستحبى به تنهايى حجّت و دليل نيستند، بلكه همراهى اخبار (من بلغ) آنها را حجّت مى سازند و عمل به آنها را مشروع و روا مى گردانند. وى، در مشارق، دو روایت از هشام بن سالم و محمد بن مروان را بر اين گفته شاهد آورده است: ۱. (عن هشام بن سالم عن ابى عبدالله(ع) قال: من سمع شيئا من الثواب على شى فصنعه كان له وان لم يكن على مابلغه.)
[۵۶] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
[۵۷] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
هركس بشنود روايتى را كه در آن بر انجام كارى، ثوابى در نظر گرفته شده و آن كار را به اميد دستيابى به پاداش انجام دهد، ثواب به او داده خواهد شد، هر چند چنين نباشد. ۲. (عن محمد بن مروان قال سمعت اباجعفر(ع) يقول: من بلغه ثواب من الله على عمل فعمل ذلك العمل التماس ذلك الثواب اوتيه و ان لم يكن كما بلغ.)
[۵۸] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
ايشان افزوده است: سند روايت هشام درست است و پشتيبان و تأييد كننده نيز دارد. شمارى از عالمان به آن سند صحيح دارند و من آن را در محاسن برقی ديده ام. در رساله تسامح منسوب به آقا حسين، هفت روايت به همين معنى ياد شده: دو روايت از محمد بن مروان، دو روايت از هشام بن سالم، روايتى از صفوان، مرسله ای از عدة الداعی و روايت سید بن طاووس در اقبال. در سند شناسى آن گفته است: سند روايت علی بن حکم از هشام بن سالم و روايت عمران زعفرانی از محمد بن مروان صحيح است و پشتيبان دارد. پس بر مبنای كسانى كه تنها خبر صحیح را مى پذيرند، اخبار (من بلغ) تمام هستند.
[۵۹] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۴۸.
[۶۰] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، نسخه خطی، ص۶۸.



← اشكال دوّم و پاسخ آن



اگر سند اخبار (من بلغ) تمام باشد، اين اخبار از جهت دلالت ناتمام هستند و نمى توان با تمسك به آنها، مستحب بودن را به اخبار ضعيف ثابت كرد. اخبار (من بلغ)، بيانگر اين نكته اند اگر روايتى به كسى برسد و بگويد: فلان كار اين اندازه پاداش دارد و او به اميد دستيابى به چنين پاداشى، آن كار را انجام دهد، پاداش به وى داده خواهد شد، گرچه مژده پاداش حقيقت نداشته باشد. (ويخدش الجواب بعد تسليم صحّة الاحتجاج بامثال هذه الاسانيد بأنّ مفاد الروايتين انه اذا روى ان فى العمل الفلانى ثوابا كذا فعمل احد ذلك العمل رجاء لذلك الثواب فانما يوتاه و ان كان ماروى خلاف الواقع لا انّه اذا روى اصل العمل ايضا كان الاتى به مثاباً.)
[۶۱] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
بازگشت شبهه به اين است كه: اين اخبار، آن گونه كه به مشهور نسبت داده شده مفيد استحباب هستند، مستحبى را درست نمى كنند، تسامح در رفتار به اصل خبر نيست، بلكه تسامح در مژده پاداش است و اصل خبر بايد از راست درست و برابر با شرايط پذيرش خبر، به ما برسد، ولى اگر در گزارشِ پاداش، لغزشى از سوى راوى رخ داده باشد، خداوند ثواب مورد چشمداشت را به انجام دهنده آن کار، خواهد داد. در واقع، ضمیر (ان لم يكن كما بلغه) در روايت هشام، به پاداش بر مى گردد، نه به اصل عمل. از دريافت محقق سبزواری از اخبار (من بلغ) همين نكته استفاده مى شود. او نوشته است: (از روايات من بلغ، مستحب بودن اصل عمل استفاده نمى شود. و تسامحى كه مژده داده شده، تسامح در اندازه ثواب است.)
[۶۲] محقق سبزوارى، ذخيرة الاحكام، ص۴، آل البيت.
با اين حال، در پاسخ شبهه مى نويسد: امّا بين مژده پاداش بر انجام كار و دستور به انجام آن، پيوستگى وجود دارد. به برهانِ اِنّی استفاده مى كنيم اگر در دادن پاداش براى انجام كارى دريغى نيست، پس انجام آن كار پسنديده بوده و شارع به آن دستور داده و بدان رضایت دارد؛ از اين روى، آن كار مستحب خواهد بود. شيخ انصارى، پس از گزارش اين شبهه و پاسخ آن نوشته است: (اشكال درپاره اى از روايتها، مانند: روايت صفوان و روايت محمد بن مروان، آن هم نه به قوت، بجاست ولى ظهور ديگر خبرها در نسبت دادن تسامح به خود عمل (نه ثواب) گوياست. بارى، اين دو دسته روايات، با هم، همخوانی دارند؛ زيرا هر دو دسته مثبت هستند و يكديگر را كنار نمى زنند.)
[۶۳] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۵۰، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.



← اشكال سوِم و پاسخ آن



روايات من بلغ با آيه شريفه: (ان جاءكم فاسق بنباءٍ فتبيّنوا ان تصيبوا قوماً بجهالة فتصبحوا على ما فعلتم نادمين.)
[۶۴] سوره (حجرات)، آيه ۶.
تعارض به عموم و خصوص من وجه دارند و درباره راوی فاسق در مستحبات ناسازگارند. و دلالت آشكار و امتيازى در ميان نيست كه اگر راوى فاسق نيز باشد؛ جايز است سخن او را بپذيريم. افزون بر اين، چرا آیه نباء روايات را تخصیص نزند و حدیث تنها از راوى راستگو و عادل پذيرفته شود.
[۶۵] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
اين اشكال را كسانى چون علامه صیمری بر اخبار (من بلغ) وارد دانسته اند.
[۶۶] علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
از اين شبهه چندين پاسخ داده شده است، ازجمله: • چون روايات (من بلغ) پشتيبان به شهرت هستند، پس در ناسازگارى با آيه، بر آن پيشى مى گيرند و آيه را تخصیص مى زنند.
[۶۷] علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
ولى اين پاسخ پذيرفته نيست؛ زيرا نخست آن كه مسأله تخصیص قرآن به خبر واحد، در بين فقها جاى گفت وگوست. گيريم بپذيريم، در اين جا نمى توان آن را پذيرفت؛ زيرا ظهور آيه نباء در برخورد با خبر فاسق و بررسى و تحقيق در پيرامون آن، از چنان قوتى برخوردار است كه در برابر آن، هيچ دليلى را ياراى ايستادگى و يا توجيه آن نيست، بويژه اگر شبهه جعل در ميان باشد، بايستى درباره آورنده خبر کاوش كرد. و به تعبير فقيهان، ظهور آيه آبى از تخصص است، تا چه رسد به اخبارى كه از نظر سند واحد و از نظر دلالت نيز جاى بحث دارند، تخصيص بخورد. دو ديگر، آيه نباء و روايات (من بلغ) با هم سازگارى ندارند و روايات، پيش داشته مى شوند
[۶۸] علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
،چه آن كه اگر آيه پيشى گيرد، جايى براى اجراى روايات (من بلغ) به جاى نمى ماند. به حكم اين قاعده اصولی كه در جايگاه ناسازگارى دو دليل، اگر يكى از دو دليل در صورت پيش داشتن، مورد و عرصه كار براى ديگرى به جاى نگذارد، دليل محكوم در آن جا نصّ خواهد شد و بر دليل ناسازگار با خود، پيشى مى گيرد. دراين باره مى توان گفت: اگر آيه نباء بر اخبار, پيشى بگيرد، باز دايره اخبار گسترش دارد و آن عمل به اخبار (من بلغ) است در جاهايى كه راوى فاسق نباشد. پاسخ آقا حسين: توجه به آيه در هشدار به مؤمنان نسبت به فاسق و ضرورت كندوكاو و جست وجو در گزارشهاى فاسقان و درخور نبودن اخبارِ (من بلغ) براى تخصيص آيه، سبب شده كه محقق خوانساری راهى ديگر بجويد و ناسازوارى آيه و روايات را از راهى ديگر به سازوارى كشاند و آن راه اين است: روايات (من بلغ) درباره اخبار مستحبى، موضوعى براى آيه باقى نمى گذارند، نه اين كه آيه را تخصيص بزنند. آيه نباء مى فرمايد: بدون کاوش، خبر فاسق را نپذيريد، ولى روايات، از روى تعبد، اخبار مستحبى را برابر خبر عادل در واجبات مى نشانند
[۶۹] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
، مانند: اين سخن، در حجت بودن امارات نيز هست، چنانكه دليل حجت بودن امارات شرعی، آن را از عموم دليل مشروع نبودن عمل از روى ترديد و گمان، بيرون مى سازد و به اصطلاح دلیل علمی درست مى كند. اخبار (من بلغ) نيز، بيانگر آن است كه عمل به روايات ضعيف در كارهاى مستحبى، عين آگاهى و تحقيق است.


← اشكال چهارم و پاسخ آن



ثابت كردن پذيرش مستحبات به خبر ضعيف، بنابر مشهور از مسائل اصولی است و نمى توان آن را با ظن و گمانى كه از خبرواحد پيدا مى شود، استوار ساخت.
[۷۰] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
در فرق بين مسائل اصولى و مسائل فقهی گفته اند: قواعد اصولى ابزار استنباط احکام کلی شرعى اند و قواعد فقهى، بيانگر احکام جزئی و در مرحله تطبیق و عمل. و يا استفاده از قواعد فقهى، بستگى به قواعد اصولى دارند و نتيجه قواعد اصولى اند و يا قواعد اصولى، بدون صرف نيرو و كوشش و ملکه استنباط به دست نمى آيند و مقلد نمى توان به تنهايى از آن استفاده كند، ولى اگر مجتهد مسأله فقهى را آماده ساخت و به دست مقلّد داد، او مى تواند آن را به كار بندد و در استفاده آن، فرقى بين مجتهد و ديگران نيست. در مثل خبر واحد و احتیاط، از قواعد اصولى اند، مجتهد پس از كوشش علمى آنها را به دست مى آورد و خود آنها را به كار مى بندد و براساس آنها فتوا مى دهد و استفاده از خبر واحد، در حوزه كار مقلّد نيست؛ ولى قاعده ید و يا قاعده طهارت كه از قواعد فقهى اند، پس از استنباط، مقلد توانايى استفاده از آنها را بدون مراجعه به مجتهد، خواهد داشت.
[۷۱] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۴۶، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
[۷۲] خليل قدسى مهر،الفروق المهمه فى الاصول الفقهيه، ص۶۱، سماعيليان، قم.
آقا حسين خوانسارى بر اين نظر است: ۱. قاعده تسامح از مسائل اصولى است. ۲. در قواعد اصولى، به خبر واحد و دليلهاى گمان آور، نمى توان اعتماد كرد و بايد از راهى استوار آن را به دست آورد. ايشان در بحث پاك كردن با سنگهای سه گانه گفته است: استصحاب از قواعد اصولى است و به خبر واحد، ثابت نمى شود.
[۷۳] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۷۶، آل البيت.
پس مجتهد، در ابتدا بايد درستى و نادرستى اخبار را به دست آورد سند و دلالت را بشناسد، از معارض كاوش كند و بين اهم و مهم جدا سازد. سيّد مجاهد، پس از گزارش از سخنان محقق خوانسارى، آن را چنين كامل كرده است: چون مسأله تسامح از مسائل اصول است، به خبرهاى نادرست درخور اثبات نيست و بسيارى از اخبار (من بلغ) از جهت سند ناتمامند و روشن نيست كه به عمل مشهور ناتمامى سند اين خبرها جبران گردد؛ زيرا شهرت مَدرکی است و شايد مدرك شهرت فتوایی فقها در پذيرش تسامح، دليلهاى عقلى مثل احتياط باشد. آن گاه سيد مجاهد، به محقق خوانسارى چنين پاسخ مى دهد: ۱. گمان در مسائل اصولى نيز، حجت است و مى توان به دليلهاى گمان آور اعتماد كرد. ۲. مسأله تسامح در ادله سنن، مسأله اى فقهى است، نه اصولى. فرق بين مسأله اصولى و فقهى در ديدگاه ايشان اين است كه: مسأله اصولى، احکام واقعی را ثابت مى كند و مسأله فقهى،احکام ظاهری را. خبر واحد صحيح، چون حكم واقعى را درست مى كند، جزء اصول است، ولى اخبار تسامح استحباب ظاهرى را ثابت مى كنند، به مانند قاعده يد و قاعده طهارت كه مالکیت و طهارت ظاهرى را درست مى كنند.
[۷۴] سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
شيخ انصارى از اين گفته سيّد مجاهد، دو پاسخ مى دهد: ۱. همه كسانى كه مسأله تسامح را عنوان كرده اند، آن را مسأله اصولى دانسته و گفته اند: تسامح همان چيزى را ثابت مى كند كه با خبر واحدِ ثقه به دست مى آيد. ۲. حكم واقعى و ظاهرى، ملاك فرق بين مسأله اصولى و فقهى نيست و سودى نيز ندارد؛ زيرا دليلهاى حجت بودن خبر نيز، احكام ظاهرى را درست مى كند و آن كه خبر راوى درستكار و عادل را حجت مى داند، آن را در ظاهر حجت مى داند، نه در واقع و اين كه قاعده تسامح، حكم ظاهرى را ثابت مى كند، آن را از مسائل اصولى خارج نمى سازد؛ زيرا در صدد بيان حكم كلى است و استفاده از آن در حوزه كار مجتهد است، نه ديگران.
[۷۵] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۴۵-۱۴۶، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
محقق خوانسارى، اين شبهه اساسى را كه چون قاعده تسامح يك مسأله اصولى است و مسأله اصولى را با اخبار واحدى همانند اخبار من بلغ نمى توان ثابت كرد، بى پاسخ رها كرده است.


مستند پذیرش قاعده تسامح در مشارق الشموس

[ویرایش]


شهرت، مستند نهايى محقق خوانسارى در پايان، ايشان، پس از نقد و بررسى شبهه ها بر قاعده تسامح، مسأله را با شهرت به پايان مى برد و مشهور بودن تسامح را دليل پذيرش آن مى شمرد. (پاسخ خردگيريها و اشكالهايى كه بر اخبار (من بلغ) شده، روشن و به دور از شبهه نيست. ولى شهرتِ عمل به اين روش در ميان اصحاب، بلكه در ميان مسلمانان، به آدمى روحيه اقدام و عمل به آن مى دهد. شايد بدين دستاویز، خداوند بهانه او را در قبول تسامح بپذيرد و وى را كيفر ندهد.)
[۷۶] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
مقصود از جمله ( اشتهار عمل ) شايد شهرت مصطلح در ميان فقها باشد و چه بسا، مراد اتفاق و اجماع و سیره عملی باشد.


مستند پذیرش قاعده تسامح در رساله تسامح در ادله سنن

[ویرایش]


در رساله تسامح در ادله سنن، چنانكه اشاره شد، مستند نهايى در پذيرش قاعده را اخبار دانسته و پس از نقل هفت روايت نوشته: پاره اى از روايتها، مانند روايت: محاسن برقی به نقل از علی بن حکم از هشام بن سالم از امام صادق (ع) صحيح است. و همچنين است روايت كافى از محمد بن یحیی از محمد بن حسين از محمد بن سنان از عمران زعفرانی از محمد بن مروان از ابوجعفر كه به روايات ديگر هم تاييد مى شود. پس بر مبناى كسانى كه تنها به خبر صحيح اعتماد مى كنند نيز، مسأله پايان يافته است.
[۷۷] عدة مسائل، ص۲۵۰.
[۷۸] عدة مسائل، ص۶۹، نسخه خطى.



نقد ادله محقق خوانساری

[ویرایش]


گذشته از شبهه بى پاسخ محققِ خوانسارى بر قاعده تسامح كه اين مسأله از مسائل اصول است و با خبر واحد، ثابت شدنى نيست، چند نكته درباره دليلهاى ايشان درباره قاعده تسامح يادآور مى شويم: ۱. مجموع روايتهاى سند دارِ (من بلغ) به سه نفر بر مى گردد: الف. روايت صفوان از امام صادق(ع) كه صدوق در ثواب الاعمال آن را گزارش كرده.
[۷۹] شيخ صدوق، ثواب الاعمال، ص۱۴۰، مكتبةالصدوق.
سید بن طاووس نيز در ( اقبال ) آن را از صدوق نقل كرده است.
[۸۰] سيد بن طاووس، الاقبال، ج۳، ص۱۷۰، نتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.
ب. روايتِ محمد بن مروان كه کلینی در كافى روايت كرده.
[۸۱] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
و اين خبر با روايتِ محاسن برقى، يكى است.
[۸۲] ابى جعفر احمدبن محمد بن خالد برقى، المحاسن، ج۱، ص۲۵، دار الكتب الاسلاميه.
ج. روايت هشام بن سالم از امام صادق(ع) كه در اصول كافى آمده است. روايت عدّة الداعی، سند ندارد ( مرسل ) و روايت جابر، افزون بر بى سند بودن در مجامع روایی شیعه ثبت نشده است.
[۸۳] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۷۸، دارالتعارف، بيروت.
بارى، روايتهاى (من بلغ) نه تنها متواتر و پياپى نيستند، كه به مرز استفاضه و شیوع نيز نمى رسند؛ زيرا صدق استفاضه كه ريشه در فیضان و جوشش دارد، بر سه نفر ناتمام است، مگر با همراهى آن دو خبر بى سند. پس رواياتِ مسأله خبر واحدند و بايد بحث كرد آيا چنين مسأله پر اهميتى كه در سرتاسر فقه جارى است و شمارى برآنند بسيارى از ارزشها و مسائل اخلاقی و دعاها و سرگذشت بزرگان دين را به وسيله آن درست كنند، آيا به خبر واحد مى شود آنها را ثابت كرد، يا خير؟ خود آقا حسين خوانسارى نيز اخبار (من بلغ) را خبر واحد شمرده كه به وسيله آن مسائل اصولى و احكام كلى كه ابزار استنباط فقيه اند، ثابت نمى شوند.
[۸۴] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۲. در ميان روايات؛جز خبر علی بن ابراهیم قمی از پدرش ابراهیم بن هاشم كه توثیق عام دارد، ديگر سندها تمام نيستند.
[۸۵] كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
الف. على بن حكم كه در سند ثواب الاعمال صدوق و در سند محاسن برقى وجود دارد، مشترك است. شیخ طوسی على بن حكم كوفى را توثیق كرده كه اگر مراد علی بن حکم زبیر نخعی باشد، توثيق ندارد. و نيز على بن حكم (مطلق و بدون پسوند) مجهول است. برخى از علما گفته اند: اين سه، يك نفرند و او علی بن حکم کوفی است و ثقه. ولى شمارى مانند علاّمه گفته اند: يك نفر نيستند.
[۸۶] علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۳، ص۲۸۵،مرتضويه.
[۸۷] سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج۱۲، ص۴۱۱-۴۲۶، مركز نشر ثقافة الاسلاميه.
با توجه به دو اصل ذيل در رجال: اصلِ اشتباه نكردن علماى رجال و ديگر اصلِ چند تا بودن، در موارد شك، اثبات يگانگى اين كسان، نيازمند دليل و شواهد اطمينان آور است. ب. روايت على بن حكم از هشام بن سالم از راه احمد بن ابی عبدالله برقی است كه شيخ درباره وى مى نويسد: (شخص وى ثقه است، ولى از ضعفا بسيار نقل حديث كرده و به روایتهای مرسل و بى سند اعتماد ورزيده و كتابهاى بسيارى نوشته است.)
[۸۸] شیخ طوسی، الفهرست، ص۵۵، منشورات رضى، قم.
نجاشی نيز مى نويسد: (او، ثقه است، ولى به روايتهاى مرسل اعتماد مى كند.)
[۸۹] ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۱، ص۲۰۵، شماره ۱۸۰، دارالاضواء بيروت.
ابن غضائری درباره وى مى نويسد: (به روايتهاى وى، قمیان خرده گرفته اند، وى دروغ پرداز نبوده، ولى از افراد غير ثقه و كتابهاى چنين كسان، نقل حديث مى كرده است.)
[۹۰] محمدباقربهبودى، معرفة الحديث، ص۱۰۸، علمى و فرهنگى.
۳. روايت محمد بن مروان، از احمد بن ابی عبدالله از پدرش محمد بن خالد برقی است. شيخ طوسى او را توثيق كرده و از ياران امام کاظم شمرده است.
[۹۱] شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۴۸، شماره۶۲۸، منشورات رضى، قم.
ابن غضائرى، او را در گروه ضعفا جاى داده و درباره وى نوشته است: (حديثه يعرف و ينكر و يروى عن الضعفاء كثيرا ويعتمد المراسيل.)
[۹۲] محمدباقربهبودى، معرفة الحديث، ص۲۰۳، علمى و فرهنگى.
روايتهاى وى، گاه پذيرفته مى شود و گاه نه. او، از ضعفا بسيار نقل حديث مى كند و بر روايتهاى مرسل اعتماد مى ورزد. يعنى آن گاه كه خود، روايت را شنيده و بدان سند دارد، خبرش شناخته شده و مورد پذيرش است و آن گاه كه بدون سند، به كسى نسبت مى دهد و روايت مرسل است، روايت وى مُنکر و ناپذيرفتنى است. نجاشى نيز، وى را ضعيف مى داند.
[۹۳] ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۲، ص۲۲۱، شماره ۸۸۹، دارالاضواء بيروت.
از مجموع سخنان بزرگان فن رجال استفاده مى شود: محمد بن خالد برقی، چون فرزندش فردى ثقه بوده، ولى چون از افراد ضعيف نقل حديث مى كرده در استفاده از روايتهاى وى، بايد احتیاط كرد. محقق خوانسارى، به مناسبتى ديگر، پس از نقل سخن نجاشى درباره محمد بن خالد برقى، مى نويسد: (اين سخن نجاشى براى محمد بن خالد برقى، عیب و بدنامى نيست. بلكه مراد آن است كه او از ضعفا روايت مى كرده و اين نكته رخنه ای در وثاقت خود او وارد مى سازد و نه در رواياتى كه از افراد موثق گزارش كرده است.)
[۹۴] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۱۹۸، آل البيت.
۴. محمد بن مروان نيز مشترك است بين فرد گمنام و ثقه. اردبيلى در جامع الرواة، راوى حديث (من بلغ) را محمد بن مروان کلبی دانسته است و از اصحاب امام باقر.
[۹۵] محمد على اردبيلى، جامع الرواة، ج۲، ص۱۹۲، شماره ۱۳۶۷، دارالاضواء، بيروت.
علامه مامقانى او را مجهول الحال و ناشناخته قلمداد كرده است.
[۹۶] علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۳، ص۱۸۲، شماره ۱۱۳۵۶، مرتضويه.
۵. محمد بن سنان : نجاشى او را ضعيف دانسته.
[۹۷] ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۲، ص۲۰۸، شماره ۸۸۹،دارالاضواء بيروت.
آقای خویی درباره وى مى نويسد: (درباره وى گفته شده: ضعيف است و در گزارش خبرها غلو و زياده روى كرده و درخور توجه نيست.)
[۹۸] سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج۱۶، ص۱۷۷، مركز نشر ثقافة الاسلاميه.
شيخ طوسى درباره وى مى نويسد: (وى را سزاوار سرزنش و ضعيف شمرده اند.)
[۹۹] شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۴۳، شماره۶۰۹، منشورات رضى، قم.
گروه ديگرى از علماى علم رجال نيز، در وثاقت او ترديد دارند. ۶. عمران زعفرانى: در كتابهاى رجالى، شيعه و مجهول گزارش شده است.
[۱۰۰] علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۲، ص۳۵۰، شماره ۹۰۸۸، مرتضويه.
ضعف اين روايات، به عمل مشهور نيز، جبران نمى شود؛ زيرا نخست آن كه: مشكل است روايات تعادل و تراجیح، شهرت عملیه، يعنى فتواى مشهورى را كه برابر آن روايتى باشد، در برگيرد. بارى، تواناسازى روايت به عمل مشهور، بدان شرط است كه فتوا مستند به روايت باشد، نه دليلهاى ديگر. دو ديگر: شهرت عمليه در قديم باشد؛ يعنى در دوره امامان و عصر پيوسته به دوره امامان (دوره جمع آورى و تحقيق روايات) و اين قاعده زمانهاى پسين را شامل نمى شود.
[۱۰۱] محمد رضا مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۲۴۱، دار التعارف
[۱۰۲] سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۱۴۱.
در اين جا، اگر برفرض قبول شهرت، مستند در تسامح در سنن تنها روايات بود، ممكن بود اين را بپذيريم و بگويم شهرت عمليه است؛ ولى چه بسا مدرک مشهور، دلايل ديگرى مانند حسن احتياط و… باشد. بر اين اساس، جبران سند به عمل مشهور درست نمى شود. ج. محقق خوانسارى، در پذيرش تسامح در سنن، به شهرت استدلال جسته است: (اشتهار العمل بهذه الطريقه بين الاصحاب من غير نكير.) اين تعبير ظهور در شهرت فتوایی دارد و در آن جاى پرسش هست. شهرت فتوايى، كه حجت بودن آن را به شهید اول و صاحب معالم نسبت داده اند و محقق خوانسارى نيز آن را قبول دارد، مخالف بسيار دارد. بسيارى از صاحب نظران گفته اند: شهرت فتوايى از ظنون ويژه نيست و از مرز گمان عمومى فراتر نمى رود. و دليلى اطمينان آور براى آن در ميان نيست. روايات تعادل و تراجيح نيز، در تقديم روايت مشهور در مقام تعارض، شهرت فتوايى را در بر نمى گيرد.
[۱۰۳] سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۱۴۶.
فروتنى علما در برابر آراى پيشينيان و بزگان فقه، از آن روست كه آنان به زمان تشریع حكم نزديك تر بوده اند و چه بسا شواهدى در اختيار آنان بوده كه به دست ما نرسيده است؛ از اين روى، علما در برابر فتواى مشهور درنگ مى كنند؛ بويژه اگر موافق با احتياط باشد از برابر آن به سادگى نمى گذرند. افزون بر اين، شهرت بر تسامح در ميان قدما، ثابت نشده است. و در اين مسأله مهم، همداستانى در ميان قدما و علماى دوره نزديك به زمان امامان ديده نمى شود و شهرتى كه بر قاعده تسامح ادعا شده، در فتاواى فقهى از دوره ابن فهد حلی فراتر نرفته و جز در دو كتاب روايى، در كتابهاى فقهى قدماست به اين قاعده استدلال نشده است و روشن هم نيست كه نقل روايتهاى ضعيف در كتابها و يافتاواى بى سند، حتما از باب قبول تسامح بوده باشد.
[۱۰۴] رسائل الشريف المرتضى، المجموعه الاولى، ص۲۴-۲۵، دارالقرآن، قم.
وانگهى، بسيارى از علماى بزرگ و همروزگار با امامان(ع) در قبول روايات ضعيف سخت گير بودند و مى كوشيدند راويان از هر نظر شايسته، نقل روايت باشند. علماى قم در سده سوم با محدثانی كه شرايط نقل حديث را نگه نمى داشتند و از راويان ضعيف، در كتابهاى خود حديث مى نگاشتند، به تندى برخورد مى كردند
[۱۰۵] علامه تسترى، قاموس الرجال، ج۱، ص۵۹۰، شماره ۵۵۳، انتشارات اسلامى.
و در اين باره گزارشى نشان داده نشده كه اين پاى بنديها و دلمشغوليها ويژه واجبها و حرامها باشد. سید مرتضی، در پذيرش خبر بسيار سخت گير بوده و خبر واحد را در احکام شرعی نمى پذيرفته است و به روشنى مى گويد: در ثابت كردن حلال و حرام خداوند، نمى توان به خبر واحد اعتماد كرد. ايشان در استدلالهاى خود، فرقى بين واجب و مستحب، نگذاشته است.
[۱۰۶] رسائل الشريف المرتضى، المجموعه الاولى، ص۲۴، دارالقرآن، قم.
ابن ادریس حلّی نيز، بر همين روش است.
[۱۰۷] ابن ادريس حلّى، كتاب السرائر، ج۱، ص۵۱، انتشارات اسلامى.
از زمان علامه به بعد، تسامح مخالف بسيار دارد، از جمله: علامه در پاره اى از فتاوا
[۱۰۸] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
، علامه صیمری مؤلف غایة المرام
[۱۰۹] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
و صاحب مدارک درپاره اى از فتاوا
[۱۱۰] سيد محمد موسوى عاملى، مدارك الاحكام، ج۱، ص۱۳، آل البيت.
و بسيارى از پسينيان. به نوشته صاحب العناوین: (چه بسيار از علماى پسين كه در بسيارى از فروع عبادات، از به كار بردن قاعده تسامح، به جهت شبهه حرمت، خوددارى كرده اند.)
[۱۱۱] سيد مير فتاح الحسينى المراغى، العناوين، ج۱، ص۴۲۵، انتشارات اسلامى.
بارى، شهرت فتوايى بر مسأله تسامح، تعبدی نيست و با توجه به دليلهاى عقلى و روايى، مدركى مى شود.


گستره قاعده تسامح در ادله سنن

[ویرایش]


گستره تسامح در ادله سنن بر فرض پذيرش تسامح در اخبار مستحبى، اين پرسش به ميان مى آيد كه مرز و گستره اين قاعده تا كجاست؟ آيا هر خبرى به هر كس كه رسيد و يا انسان از هر راهى خبرى را شنيد، مى تواند به آن عمل كند؟ آيا اخبار تسامح، خبرهايى را كه از نظر دلالت و محتوا ناتمامند، در بر مى گيرند يا خير، نظر محقق خوانسارى چيست؟ شمارى از علما، دايره تسامح را بسيار گسترده گرفته و هر خبرى را در اين دايره گنجانده اند و درباره دلالت اخبار (من بلغ) گفته اند: اين اخبار اطلاق دارند و همه خبرها را، گرچه گمان به دروغ بودن آن داشته باشيم، دربر مى گيرند.
[۱۱۲] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۵۰، موسسه آل البيت.
در رساله تسامح منسوب به محقق خوانسارى، نشانه هايى وجود دارد كه اطلاق دليل تسامح را محدود مى سازد و به روشنى بيان مى كند كه هم در جهت سند و شيوه بلوغ و هم در جهت محتوا، بايد شرايطى نگه داشته شود. ۱. از جهت سند، گفته: بيش تر روايات تسامح به تعبير (مَنْ بلغ) است تنها از هشام بن سالم دو روايت گزارش شده كه در يكى عنوان (من سمع) و در ديگرى عنوان (من بلغ) رسيده. و اين شاهد است كه مقصود از سماع در روايت هشام نيز، همان بلوغ است. بلوغ اخص از سماع است.سماع شنيدن با گوش است و درباره شنيدن، هرچيز و از هر كس و ديدن در هر ورقه ای به كار مى رود. ولى بلوغ رسيدن است و در آن شرايط ويژه لازم است و هر شنيدنى بلوغ و رسيدن نيست . ايشان افزوده: اگر سماع را به معناى لغوى آن، يعنى صِرف شنيدن معنى كنيم و شرايطى را براى آن در نظر نگيريم، لازمه اش اين است كه حتى اگر انسانى جاهل و گمنام، بدون سند حكمى را به صاحب فتوايى نسبت دهد و يا روايتى كه در او مژده ثواب باشد از خود بسازد، با آن كه در كتابهاى روايى و فتاواى بزرگان اشاره اى بدان نشده باشد، بايد عمل به آن جايز و روا باشد و حال آن كه چنين نيست.
[۱۱۳] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
[۱۱۴] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، نسخه خطی، ص۶۹.
بنابراين، بايد در مرحله سند شناسى نيز درنگ شود و هر روايتى از هر كس پذيرفته نشود و در پذيرش روايت، یقین نداشتن به دروغ بودن كافى نيست
[۱۱۵] مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۳، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
و مى بايست احتمال و ظّن دروغ نيزدر ميان نباشد،
[۱۱۶] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۵.
تا عنوان بلوغ بر آن صدق كند. اين سخن آقا حسين خوانسارى، گواهان بسيار دارد. گواه نخست، گواهيِ لغت شناسان است. ابن فارس، سماع را با گوش شنيدن
[۱۱۷] ابن فارس، معجم مقائيس اللغه، ج۳، ص۱۰۲، اسماعيليان.
معنى كرده و بلوغ را رسيدن: (بلغ: رسيدن به چيزى. بلغت المكان؛ يعنى زمانى كه به آن جا رسيدم. در قرآن فاذا بلغن اجلهن:وقتى موعدشان به سر آمد. ونيز بلاغه و بليغ كه انسان فصیح و خوش سخن به آن ستوده مى شود براى آن است كه با ابزار سخن به خواسته خود رسيده است. و براى من، در اين بلاغ است يعنى بسندگى است.)
[۱۱۸] ابن فارس، معجم مقائيس اللغه، ج۱، ص۳۰۰، اسماعيليان.
پس در ماده بلوغ، چيزى نهفته است فراتر از شنيدن؛ شنيدنى همراه با اطمينان. شیخ بهائی، پس از آن كه سماع را به هر شنيدنى از هر كس تفسیر كرده، اين احتمال را به ميان آورده كه چه بسا سماع نيز، ويژه شنيدن حدیث از راويان خبر و يا فتواى فتوادهنده باشد، نه هر شنيدنى؛ زيرا مفهوم رايج از سماع در روزگاران پيشين، شنيدن با شرايط ويژه بوده است.
[۱۱۹] شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۲۸۷، انتشارات اسلامى.
اگر عرف زمان صدور را سبب انصراف واژه سماع به شنيدن ويژه بدانيم، سماع با بلوغ برابر است. سیره علماى پيشين نيز، اين سخن راگواهى مى كند. بزرگان علم و حديث و فقيهان بنام، در اسناد روايتها درنگ مى كردند و از دليل تسامح در هر جا استفاده نمى كردند و در سيره پيشينيان، چنين چيزى ديده نمى شود كه هر خبر را از هر كس شنيدند باز گويند. بسيارى از علما از كتابى كه صاحبش را نمى شناختند، نقل حديث نمى كردند و تلاش داشتند از كتابى كه نويسنده اش درثبت اخبار، بی مبالاة بوده خبرى را گزارش نكنند. شیخ حر عاملی، با آن كه به بيش تر اخبار خوشبينانه مى نگريست و بيش تر آنها را معتبر مى دانست، كتابهايى در اختيار داشت كه نويسنده پاره اى از آنها را نمى شناخت و در آخر كتاب امل الامل و هدايه اسامى آنها را ثبت كرده است، ولى در كتابهاى خود از آنها حديثى نقل نكرده و براى ثابت كردن مکروه و يا مستحبی، هر چند كوچك، به روايتهاى كتابهاى نا شناخته استشهاد نكرده است.
[۱۲۰] محدث نورى، لولوء و مرجان، ص۱۸۱.
۲. به عقيده محقق خوانسارى دلائل تسامح در جهت محتوا و دلالت نيز، اطلاق ندارند؛ زيرا عنوان بلوغ در يكى از روايتها با عنوان خير همراه شده: ( من بلغةشى من الخير) اين نكته ظهور دارد كه پيام رسيده بايستى نيك و خوب باشد و سخن در نظر عمل كننده روا و ثواب باشد.
[۱۲۱] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۴.
افزون بر عنوان خير، عنوانهاى فضیلت و ثواب نيز كه در روايتها آمده بر قوت سخن خوانسارى مى افزايند و دلالت دارند كه روايت بايد در بردارنده فضيلت و خوبى باشد. با توجه به اين كه محقق خوانسارى، قاعده تسامح را از قواعد اصولى شمرده، هر كس توانايى درك همه روايتها و جداكردن خوب از بد و صلاح از فساد را ندارد و اين مجتهد ژرف اندیش اسلام شناس همه سويه نگر است كه شايستگى دارد روايتهاى رسيده را بررسى كند و درستى و نا درستى روايتهاى نا سازگار با آنها را باز شناسد و پس از فهم همه زواياى مسأله آن را در اختيار ديگران نهد.افزون بر اين، روى عدالت و وثاقت راوى، بايد دقت شود و همچنين نگريسته شود كه حديث از روى تقیه صادر نشده باشد و خبر سست و سبك نباشد و با روح اسلام و مذهب و با عقاید و ارزشها نستيزد. اگر گزارشى در ديد خردمندان و حديث شناسان بى ارزش جلوه كند و يا با اصول اسلام همساز نباشد، نشانگر آن است كه امامان آن را نگفته اند. ما فرمان داديم و خبر متواتر از امامان به ما رسيده كه: اخبار نا سازوار و ناخواناى با قرآن از آنِِ ما نيست و دشمنان براى بد جلوه دادن چهره ما آن را ساخته و به ما نسبت داده اند. در ميان روايتهايى كه از كارها مستحبى سخن مى گويند، اخبارى وجود دارد سست و سبك و نا سازگار با قرآن و نا سازگار با اصول اصلى عقايد، كه هيچ مسلمانى آن را بر نمى تابد و امامان از گفتن چنين سخنان به دور از منطق و خرد و ترازها و معيارهاى اسلامى به دورند و بیزار. درمثل در چنين روايتهايى آمده:فلان عید و فلان روز، روز شادى و بخشش و تفرج و روز برداشته شدن قلم است و گناه در آن روز بركسى نوشته نمى شود. افرادى براى شاد كردن مردم، اين گزارشهاى سست و مخالف روشن با قرآن را براى مردم در انجمنها مى خوانند، بى خبر از آن كه اين گزارشها، نا سازگار با قرآن و سنت پيامبرند و رواج آنها زمينه ساز و پيش درآمد انجام كارهاى حرام و دور افكندن واجبهاست. و خطر اين روايتهاى ساختگى براى دیانتِ مردم، بيش از سود آنهاست. شیخ طوسی، در امالی، از پيامبر روايت كرده است: (مَن روى عنّى حديثا و هو يرى انه كذب فهو احدالكاذبين.)
[۱۲۲] شيخ طوسى، الامالى، ص۴۰۲، موسسه البعثه، شماره ۷۹۷.
هر كس از من خبرى نقل كند و به دروغ بودن آن آگاه باشد، از دروغگويان است. علامه مجلسی در شرح اين خبر نوشته است: (اين خبر دلالت دارد بر ناروا بودن گزارش خبرى كه انسان بداند دروغ است، هر چند آن را به راوى خبر، نسبت دهد.)
[۱۲۳] علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۲، ص۱۵۸، موسسه الوفاء، بيروت.
در بين بابهاى فقه، بويژه در بين مستحبها و مكروهها، روايتهاى سست و بى پايه، فراوان وجود دارد كه سخن سنجان و نقادان و سره از ناسره شناسان حديث بدان اشاره كرده اند، از باب نمونه روايتى بسيار مشهور در كتابهاى فقهى و اخلاقى درباره وصیت پيامبر به على(ع) در شيوه ازدواج و همبستری وجود دارد كه از ساحت آن بزرگوار به دور است و فقيهان محتواى آن را سست دانسته اند و پيامبر(ص) را بالاتر و والاتر از آن كه چنين سخنى را به زبان جارى كند. شهيد در مسالک، در ذيل روايت مى نويسد: (مع ان الاستناد فى الاحكام الى مثل هذه الروايات الواهيه لا يخلوا عن اشكال لولا سهولة الخطب فى الكراهه و على هذه الوصيه رائحةالوضع و قد صرّح به بعض نقاد الحديث.)
[۱۲۴] شهيد ثانى، مسالك الافهام، ج۱، ص۳۴۷، آل البيت.
ثابت كردن احكام با مانند اين روايتهاى سست و بى پايه، بى اشكال نيست. اگر قاعده آسان گيرى در مكروهها نبود، در اين وصيت بوى ساختگى به مشام مى رسيد. شمارى از سخن سنجان حديث، بدان به روشنى پرداخته اند. فیض کاشانی، در وافی، پس از نقل وصيت پيامبر به على(ع) نوشته است: (سستى اين گونه وصيتها پنهان نيست و با بزرگى گوينده اين سخنان؛ يعنى پيامبر (ص) نا سازگار است. از اين روى، برخى از علماى ما گفته اند: از آ ن بوى بهتان به مشام مى رسد.)
[۱۲۵] فيض كاشانى، الوافى، ج۱۲، ص۷۳۳، مكتبة اميرالمومنين العامه، اصفهان.
ب: قاعده تسامح در غير موارد مژده ثواب: در رساله تسامح، اين شبهه مطرح شده كه روايتهاى:(من بلغ) تنها جاهايى را در بر مى گيرند كه در آنها مژده پاداش باشد و روايتهاى ضعيفى را كه در آنها وعده ثواب نباشد را در بر نمى گيرند و هر خبر ضعيفى در مستحبها حجت نيست، در مثل اگر در روايتى آمده باشد: نشانه هاى مومن پنج چيز است و در آن مژده اى نباشد، نمى توان آن را در دايره اخبار (من بلغ) جاى داد.
[۱۲۶] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
[۱۲۷] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۶۹.
از سخن آقا حسين خوانسارى، در مشارق، در بستگى بين ثواب و امر، مى توان جواب آن را در يافت. به اين شرح: ميان دستور به چيزى و دادن پاداش به آن بستگى وجود دارد و هر گاه شارع به چيزى فرمان دهد بر آن پاداش مى دهد و هر گاه پاداش داد، اخبار (من بلغ) آن را در بر مى گيرد. سید مجاهد، سخن آقا حسين را در بستگى بين ثواب و امر، مناسب و بسنده به اين شبهه دانسته است.
[۱۲۸] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۹، موسسه آل البيت.
در رساله تسامح، افزوده شده، اصحاب فرقى بين جاهايى كه در آن مژده پاداش داده شده و جاهايى كه پاداش در كار نباشد، نديده اند و سپس بر اين سخن اشكال كرده: (اگر مراد ياران اين باشد، از اين گفته بوى قیاس به مشام مى رسد و نمى شود گفت:فلسفه حكم در هر دو برابر است و روايات من بلغ را به همه موارد گسترش داد.)
[۱۲۹] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
[۱۳۰] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۶۹.
سپس به دليل( اولویت )شبهه را دور كرده و گفته:اگر در مواردى كه مژده ثواب باشد و هر كس بتواند برابر آنها رفتار كند، پاداش داده مى شود و مستحب است، در جاهايى كه سخنى از پاداش به ميان نيامده و تنها سفارش به انجام است، به اولويت، انجام دهنده آن سزاوار پاداش خواهد بود؛ زيرا نیّت در اين جا بى آلايش تر است از موارد چشمداشت پاداش است. ج: آيا قاعده تسامح، افزون بر مستحبات، مكروهات رانيز در بر مى گيرد؟ در مثل، اگر در روايتى چنين آمده باشد: اگر كسى پس از سپیده دم، نخوابد سزاوار اين پاداش است، آيا تسامح آن را شامل مى شود يا خير؟ شيخ بهايى بر اين باور است كه قاعده تسامح، هم انجام كار را در بر مى گيرد و هم ترك آن را، به اين دليل كه واژه (شئ) در روايات (من بلغ) هر دو را در بر مى گيرد.
[۱۳۱] شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۳۳۸، انتشارات اسلامى.
مشهور علما معتقدند که کراهت نیز مانند استحباب مشمول قاعده تسامح است.
[۱۳۲] نهایه الدرایه، ج۲، ص۵۴۳.
ولی عده‌ای معتقدند که چون کراهت و حرمت، انجامش مفسده دارد به اینکه ترکش ثواب داشته در حالی که مفاد اخبار «من بلغ» مطلوبیت عملی است که انجامش مطلوب است. شيخ انصارى نيز گفته: مشهور ميان كراهت و استحباب، فرقى ننهاده اند، ولى بايد ديدكه مدرك ما بر تسامح كدام است؟ اگر دليل احتياط باشد، ميان آن دو فرقى نيست، ولى اگر مدرك روايات باشد، جاى بحث دارد؛ زيرا اطلاق روايتها ظهور در استحباب و انجام كار دارد و ترك آن را در بر نمى گيرد، مگر آن كه عموم واژه (فضيلت) در روايت جابر:(من بلغه من اللّه فضيلة) كه انجام و رها كردن كار، هر دو، فضيلت باشد.
[۱۳۵] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۶۰، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
آقاحسين خوانسارى درمشارق فتوا داده كه قاعده تسامح ترك مكروهها را نيز در بر مى گيرد.
[۱۳۶] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۸۳، آل البيت.
در رساله تسامح، ابتدا ياد آور شده: عنوان (شىء)، ( صنع ) و (عمل) در اخبار، امرى وجودى و ويژه انجام كار است، نه رها كردن آن و اگر ترك كردن چيزى را در آن بگنجانيم، بر خلاف ظاهر رفتار كرده ايم. با اين حال, در پايان مى نويسد: (در روايت محمدبن مروان چنين آمده:(ففعل ذلك طلب قول النبى) انجام كار برابر گفته پيامبر، هم گفته پيامبر بر انجام كار را در بر مى گيرد و هم گفته آن حضرت را بر ترك كار .)
[۱۳۷] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنویس، ص۲۵۲.
قاعده تسامح و واجبات:آقا حسين خوانسارى، به مناسبت ملازمه بين پاداش و برترى انجام كار, اين پرسش را طرح كرده: اگر از مژده ثواب بر كارى پى ببريم شارع بدان رضايت دارد و بدان دستور داده، پس روايات ضعيفى كه بر واجب بودن كارى فرمان داده اند و بدان مژده پاداش؛ به روايات (من بلغ) بايد پذيرفته شوند و ناتوانى سند جبران گردد؟ سپس از شبهه، چنين پاسخ گفته است: ثواب گر چه دلالت بر خوشنودى شارع دارد، ولى اخبار (من بلغ) دلالت بر واجب بودن و بايستگى انجام كار ندارند. اين خبرها تنها مى فهمانند كار پرارزش و نيكوست. ولى نمى رساند كه اگر آن را رها كرد، در آن گزند و فسادى هست. تنها انجام كار مستحب است، نه اين كه ترك آن حرام. پس اگر روايت بى سندى بر بايستگى انجام كارى به ما رسيد، تنها عمل به آن مستحب خواهد بود. آقا حسين خوانسارى در اين جا، قاعده اى كلى در فرق بين حکم ظاهری و واقعی بيان مى كند: (…اصحاب روايات داراى سند ضعيف كه به طور صريح و يا ظاهر وي ا از روى احتمال، بيانگر واجب بودن هستند، بر مستحب حمل مى كنند، مقصودشان آن است كه حكم نسبت به ما (ظاهراً) مستحب است، نه اين كه بگويند روايت مستحب (حُكم واقعى) را ثابت مى كند.)
[۱۳۸] آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
شيخ انصارى، در شرح اين مسأله نگاشته:جدا كردن بخشهايى از حكم به اين معناست كه فرمان را به دو بخش تقسيم كنيم.به بخشى از آن: (حسن انجام كار) رفتار مى كنيم، ولى بخش ديگر را:(مجازات بر ترك ) رها مى كنيم به دليل: اصالة البراءة و بسنده نبودن دليل ضعيف بر وجوب. شيخ سپس سخن آقا حسين خوانسارى را گواه مى آورد.
[۱۳۹] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۶۴، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
گرچه در اصل مدعاى آقاحسين خوانسارى در حمل روايات واجبِ داراى سند ضعيف، بر استحباب، جاى بحثى نيست، ولى سخن در نتيجه اى است كه از مسأله به دست مى آيد؛ يعنى ثابت كردن حكم واقعى در مورد روايات مستند. و ثابت كردن حكم ظاهرى درباره روايات ضعيف. صرف نظر از اين كه معيار حكم ظاهرى و واقعى در چيست، اين پرسش بجاست كه ثمره مساله چيست؟و نسبت به كسى كه به روايت عمل مى كند، چه چيزى را دگرگون مى سازد؟ شايد بگوييم فرق در نيت پيدا مى شود، ولى اين نيز چاره ساز نيست؛ چرا كه حكمهايى از راه امارات و يا خبر واحد و يا اصول عملیه به دست مى آيد و احكام ظاهرى را درست مى كنند، با اين حال مكلف برابر آنها رفتار مى كند و نيت مستحب يا واجب واقعى مى كند، پس فرق، تنها در جابجايى اسم است. شايد توجه به همين نكته بوده كه در رساله تسامح، ثمره اى را كه براى فرق احكام ظاهرى و واقعى بيان شده، ناتمام خوانده و نوشته است: ( آنچه گفته شده كه استحباب واقعى به اخبار ضعيف ثابت نمى شود و تنها استحباب ظاهرى و حسن انجام كار درست مى شود، بدون فايده است، زيرا مهم انجام كار است واين در هر دو يكسان است و جابه جايى اسم چيزى را دگرگون نمى سازد.)
[۱۴۰] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۲.
و:نقل فضائل بزرگان دين و گزارشهاى تاريخى: گفته شده اخبار (من بلغ) افزون بر مستحبات، ياد فضيلتهاى بزرگان دين را نيز در بر مى گيرد و اگر خبر ضعيفى در اين باره به ما رسيد، مى توانيم آن را بازگو كنيم. شهيد در درايه مى نويسد:در قصص و اندرزها، تا وقتى ندانيم دروغ است، به دليل تسامح، مى توانيم از اخبار ضعيف استفاده كنيم.
[۱۴۱] شهيد ثانى، الدراية فى مصطلح الحديث، ص۲۹.
سيد مجاهد نوشته:جايز است براى اندرزها و داستانهای ارشادی از روايات ضعيف استفاده كنيم. ايشان سه دليل بر مدعاى خود آورده است: ۱. سیره عقلا و قدماى اصحاب. ۲.عموم آيه ٌ(تعاونوا على البر و التقوى)
[۱۴۲] سوره (مائده)، آيه ۲.
كه هر نوع همكارى بر كارهاى نيك را در بر مى گيرد. ۳.روايتهاى (من بكى او ابكى و جبت له الجنّه )
[۱۴۳] سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۵۰، موسسه آل البيت.
[۱۴۴] علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸۸، موسسه الوفاء، بيروت.
هر كس در عزای امام حسین بگريد يا بگرياند، بهشت بر او واجب مى شود. در برابر، شمار ديگرى از فقها، گفته اند:عموم آیه تعاون و اطلاقات روايات، گزارشهاى تاريخى و يادآورى فضائل و مصائب اهل بیت را در قانون تسامح جاى نمى دهد. و سيره اى نيز در اين باره در ميان نيست. نراقى نوشته است: اخبار تسامح، اندرزها و داستانهاى تاريخى را در بر نمى گيرد. و سيره اى نيز وجود ندارد و اگر نوبت به اصل عملی برسد، اصل، نا مشروع بودن آن است. افزون بر آن، تعاون بر نيكى و گرياندن مردم در سوگ امام حسين (ع) تنها به نقل اخبار ضعيف انجام نمى گيرد و از راه ديگر نيز شدنى است.
[۱۴۵] مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۴، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
بر مبناى محقق خوانسارى، كه مهم ترين دليل بر پذيرش قاعده تسامح شهرت است، مشكل است بگوييم تسامح شامل داستانسرائيهاو نقل فضيلتهاو …نيز بشود؛ زيرا شهرت دليل عقلى و لّبی است. و در گستره اين دليل، بايد به اندازه اى كه يقين داريم بسنده كنيم و ميزان يقينى در قاعده تسامح، مستحبات است. روايات (من بلغ) نيز اطلاق ندارند.گستراندن آنها به قصص تاریخی، نيازمند دليل ديگرست. وانگهى، محقق خوانسارى در رساله تسامح درباره سریان اخبار(من بلغ) به مواردى كه در آن مژده پاداش وجود ندارد، شبهه قیاس را به ميان آورد و سپس به ملازمه عقلی از آن پاسخ داد. اگر آن شبهه در مورد مستحبات در خور جواب باشد، درباره سرایت اخبار تسامح به فضائل و قصص پا بر جاتر است و پاسخ استوارترى مى طلبد. و افزون برهمه، چنانكه بدان اشارت رفت، عنوان رسيده بايستى در بردارنده خیر و فضيلت باشد.
[۱۴۶] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۳.
[۱۴۷] محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۷۰.
و روشن است كه دايره نيكى، چنان گسترده نيست كه هر كس روايتى را نيك دانست، گرچه ديگران آن را نيك نبينند، آن را به كار بندد، بلكه مقصود خير عقلايى است كه عرف شرع و حديث شناسان، انجام آن را نيكو بشمرند و گواهِ بّر و پارسايى باشد و آدمى را به خدا نزديك سازد. درباره نقل فضائل اهل بيت و گرياندن مردم در سوگ آنان، استفاده از هر حديث و گزارشى خير و نيكى نيست و بدان مشروعیت نمى دهد. به تعبير ديگر، حكم نمى تواند موضوع خود را درست كند، اول بايستى مباح بودن چيزى ثابت شود تا در مرتبه بعد، عمومات تعاون بر خير و پاداش بر گریه و گرياندن آن را در بر گيرد. و اگر اسباب گرياندن ناروا باشد و از اخبار دروغ استفاده شود، نه تنها نيكى و پارسايى نيست كه گناه است. هدف هر چند بزرگ باشد وسيله تحصيل آن نيز بايد مشروع تر باشد و به وسيله باطل نمى توان به حق رسيد؛ از اين روى، صاحب وسائل اخبار تسامح را در مواردى جارى دانسته كه مشروع بودن آن از پيش ثابت شده باشد: (استحباب الاتيان بكل عمل مشروع روى له ثواب منهم.)
[۱۴۸] شیخ حر عاملی، وسائل الشيعه، ج۱، ص۵۹.
شيخ انصارى، پس از بازگو كردن دليلهايى كه ارائه شده بر روا بودن نقل فضائل و داستانهاى تاريخى ضعيف، به دليل تسامح، از آن چنين پاسخ داده است: (همكارى در راه نيكى و نيز گرياندن مردم در ماتم امام حسين(ع) به اجماع علما بايد از راه مباح و روا صورت گيرد، تا به واسطه آن استحباب درست شود و در عنوان بّر ونيكى وگرياندن جاى گيرد. پس اين مدعا كه اين كار همكارى وكمك به نيكى است، مباح بودن آنرا ثابت نمى كند. و اگر دليل كمك بربّر، بتواند اباحه درست كند، پس اين دليل توانا خواهد بود حرام بودن استفاده از غنا را در سوگواریها و لهو و لعب را در عروسیها نيز بردارد و حال آن كه چنين نيست.)
[۱۴۹] شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۵۸، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) كاظم مديرشانه چى، درايةالحديث، انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين، قم.
(۲) علامه مجلسى، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بيروت.
(۳) شهيد اول، ذكرى الشيعه، موسسه آل البيت.
(۴) آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، آل البيت.
(۵) محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، دار احياء التراث العربى.
(۶) سيد على طباطبايى، رياض المسائل، انتشارات اسلامى.
(۷) ابن شعبه حرانى، تحف العقول، اعلمى.
(۸) كلينى، اصول كافى، دارالتعارف، بيروت.
(۹) ابى جعفر احمدبن محمد بن خالد برقى، المحاسن، دار الكتب الاسلاميه.
(۱۰) احمدبن فهدحلى، عدةالداعى.
(۱۲) شهيد اول، ذكرى الشيعه، آل البيت.
(۱۳) شيخ بهائى، الاربعون حديثا، انتشارات اسلامى.
(۱۴) سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، موسسه آل البيت.
(۱۵) مولى احمد نراقى، عوائدالايام، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
(۱۶) سيد مير فتاح الحسينى المراغى، العناوين، انتشارات اسلامى.
(۱۷) شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
(۱۸) شيخ يوسف بحرانى، حدائق الناظره، انتشارات اسلامى.
(۱۹) سيد محمد باقر صدر، دروس فى علم الاصول، الحلقه الثانيه، دارالكتب اللبنانى.
(۲۰) سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى.
(۲۱) امام خمينى، انوار الهداية، موسسه نشر آثار امام.
(۲۲) آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، آل البيت.
(۲۳) سيد محمد موسوى عاملى، مدارك الاحكام ، آل البيت.
(۲۴) محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس.
(۲۵) محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی.
(۲۶) محقق سبزوارى، ذخيرة الاحكام، آل البيت.
(۲۷) مفلح بن حسن صيمرى، مفاتيح الاصول.
(۲۸) علامه امين، اعيان الشيعه.
(۲۹) خليل قدسى مهر، الفروق المهمه فى الاصول الفقهيه، اسماعيليان، قم.
(۳۰) شيخ صدوق، ثواب الاعمال، مكتبةالصدوق.
(۳۱) سيد بن طاووس، الاقبال، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.
(۳۲) شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه.
(۳۳) علامه مامقانى، تنقيح المقال، مرتضويه.
(۳۴) سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، مركز نشر ثقافة الاسلاميه.
(۳۵) شيخ طوسى، الفهرست، منشورات رضى، قم.
(۳۶) ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، دارالاضواء بيروت.
(۳۷) محمدباقربهبودى، معرفة الحديث، علمى و فرهنگى.
(۳۸) محمد على اردبيلى، جامع الرواة، دارالاضواء، بيروت.
(۳۹) محمد رضا مظفر، اصول الفقه، دار التعارف.
(۴۰) رسائل الشريف المرتضى، المجموعه الاولى، دارالقرآن، قم.
(۵۰) علامه تسترى، قاموس الرجال، انتشارات اسلامى.
(۵۱) ابن ادريس حلّى، كتاب السرائر، انتشارات اسلامى.
(۵۲) ابن فارس، معجم مقائيس اللغه، اسماعيليان.
(۵۳) محدث نورى، لولوء و مرجان.
(۵۴) شيخ طوسى، الامالى، موسسه البعثه.
(۵۵) شهيد ثانى، مسالك الافهام، آل البيت.
(۵۶) فيض كاشانى، الوافى، مكتبة اميرالمومنين العامه، اصفهان.
(۵۷) شهيد ثانى، الدراية فى مصطلح الحديث.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. كاظم مديرشانه چى، درايةالحديث، ص۱۱، انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين،قم .
۲. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۸۲، ص۱۹۷، موسسه الوفاء، بيروت.
۳. اسماعیل بن حماد جوهری، صخاخ تاج اللغه، ج۱، ص۳۷۶.
۴. شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، موسسه آل البيت.
۵. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، ص۳۴، آل البيت.
۶. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، ص۱۳۶، آل البيت.
۷. محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج۸، ص۳۹۴، دار احياء التراث العربى.
۸. محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج۸، ص۲۶۸، دار احياء التراث العربى.
۹. مرتضی شیخ انصاری، رسائل فقهیه،‌ ج۱، ص۱۳۷.    
۱۰. انصاری، فالقائل رسایل فقهیه، ص ۱۴۰    .
۱۱. سيد على طباطبايى، رياض المسائل، ج۱، ص۲۶۷، انتشارات اسلامى.
۱۲. ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص۱۱، اعلمى.
۱۳. علامه مجلسی، بحارالانوار، تحقيق استاد محمد باقر بهبودى، ج۸۴، ص۱۰۱ پانوشت.
۱۴. فقه الصادق، ج۶، ص۱۱۵.    
۱۵. محمد حسین نائینی، کتاب الطلوه، ج۲، ص۳۶۱.    
۱۶. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۷۲، دارالتعارف، بيروت.
۱۷. ابى جعفر احمدبن محمد بن خالد برقى، المحاسن، ج۱، ص۲۵، دار الكتب الاسلاميه.
۱۸. مدارک الاحکام، ج۲، ص۳۲۸.
۱۹. رسائل فقهی شیخ انصاری، ص ۱۳۸.    
۲۰. فصول الغرویه فی اصول الدین، ص ۳۰۵.    
۲۱. بجنوردی، قواعد فقهیه، ص ۳۲۸.    
۲۲. رسایل فقهیه، ص۱۴۲.    
۲۳. غروی اصفهانی، نهایه الدرایه، ج۲، ص۵۳۰.
۲۴. رسائل فقهیه شیخ انصاری، ص ۱۵۷.
۲۵. قواعد فقهیه بجنوردی، ج۳، ص۳۳۹.    
۲۶. شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور، ج۲، ص۲۸۷.
۲۷. رسائل فقهیه شیخ انصاری، ص۱۵۸.    
۲۸. قواعد فقهیه بجنوردی، ج۳، ص۳۳۹.    
۲۹. . قواعد فقهیه بجنوردی، ج ۳، ص ۳۳۰ – ۳۳۳.
۳۰. البرقی، محاسن، ج۱، ص۲۵.    
۳۱. علامه مجلسی، بحارالانوار، تحقيق محمدباقر بهبودى، ج۸۳، ص۸۳.
۳۲. احمد بن فهد حلى، عدةالداعى، ص۱۳.
۳۳. شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، آل البيت.
۳۴. شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۳۸۵، انتشارات اسلامى.
۳۵. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
۳۶. مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۳، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
۳۷. سيد مير فتاح الحسينى المراغى، العناوين، ج۱، ص۴۳۸، انتشارات اسلامى.
۳۸. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۲، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۳۹. شيخ يوسف بحرانى، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامى.
۴۰. سيد محمد باقر صدر، دروس فى علم الاصول، الحلقه الثانيه، ص۲۰۴، دارالكتب اللبنانى.
۴۱. شيخ يوسف بحراني، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامي.
۴۲. شهيد اول، ذكرى الشيعه، ج۲، ص۳۴، آل البيت.
۴۳. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۸، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۴۴. سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
۴۵. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۳۷، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۴۶. سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۳۱۹.
۴۷. امام خمينى، انوار الهداية، ج۲، ص۱۳۵، موسسه نشر آثار امام.
۴۸. سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۳۲۰.
۴۹. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۵۰. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۴۷، آل البيت.
۵۱. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۵۲. سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۶، موسسه آل البيت.
۵۳. شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۱۸۴، انتشارات اسلامى.
۵۴. سيد محمد موسوى عاملى، مدارك الاحكام، ج۱، ص۱۳، آل البيت.
۵۵. شيخ يوسف بحراني، حدائق الناظره، ج۴، ص۲۰۳، انتشارات اسلامي.
۵۶. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۵۷. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
۵۸. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
۵۹. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۴۸.
۶۰. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، نسخه خطی، ص۶۸.
۶۱. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۶۲. محقق سبزوارى، ذخيرة الاحكام، ص۴، آل البيت.
۶۳. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۵۰، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۶۴. سوره (حجرات)، آيه ۶.
۶۵. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۶۶. علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
۶۷. علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
۶۸. علامه امين، اعيان الشيعه، ج۴۸، ص۹۲، شماره ۱۱۰۰۰.
۶۹. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۷۰. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۷۱. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۴۶، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۷۲. خليل قدسى مهر،الفروق المهمه فى الاصول الفقهيه، ص۶۱، سماعيليان، قم.
۷۳. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۷۶، آل البيت.
۷۴. سيد على طباطبايي، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
۷۵. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۴۵-۱۴۶، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۷۶. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۷۷. عدة مسائل، ص۲۵۰.
۷۸. عدة مسائل، ص۶۹، نسخه خطى.
۷۹. شيخ صدوق، ثواب الاعمال، ص۱۴۰، مكتبةالصدوق.
۸۰. سيد بن طاووس، الاقبال، ج۳، ص۱۷۰، نتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم.
۸۱. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
۸۲. ابى جعفر احمدبن محمد بن خالد برقى، المحاسن، ج۱، ص۲۵، دار الكتب الاسلاميه.
۸۳. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۷۸، دارالتعارف، بيروت.
۸۴. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۸۵. كلينى، اصول كافى، ج۲، ص۸۷، دارالتعارف، بيروت.
۸۶. علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۳، ص۲۸۵،مرتضويه.
۸۷. سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج۱۲، ص۴۱۱-۴۲۶، مركز نشر ثقافة الاسلاميه.
۸۸. شیخ طوسی، الفهرست، ص۵۵، منشورات رضى، قم.
۸۹. ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۱، ص۲۰۵، شماره ۱۸۰، دارالاضواء بيروت.
۹۰. محمدباقربهبودى، معرفة الحديث، ص۱۰۸، علمى و فرهنگى.
۹۱. شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۴۸، شماره۶۲۸، منشورات رضى، قم.
۹۲. محمدباقربهبودى، معرفة الحديث، ص۲۰۳، علمى و فرهنگى.
۹۳. ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۲، ص۲۲۱، شماره ۸۸۹، دارالاضواء بيروت.
۹۴. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۱۹۸، آل البيت.
۹۵. محمد على اردبيلى، جامع الرواة، ج۲، ص۱۹۲، شماره ۱۳۶۷، دارالاضواء، بيروت.
۹۶. علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۳، ص۱۸۲، شماره ۱۱۳۵۶، مرتضويه.
۹۷. ابى العباس نجاشى، رجال النجاشى، ج۲، ص۲۰۸، شماره ۸۸۹،دارالاضواء بيروت.
۹۸. سيد ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، ج۱۶، ص۱۷۷، مركز نشر ثقافة الاسلاميه.
۹۹. شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۴۳، شماره۶۰۹، منشورات رضى، قم.
۱۰۰. علامه مامقانى، تنقيح المقال، ج۲، ص۳۵۰، شماره ۹۰۸۸، مرتضويه.
۱۰۱. محمد رضا مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۲۴۱، دار التعارف
۱۰۲. سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۱۴۱.
۱۰۳. سيد محمدسرور بهسودى، مصباح الاصول، تقريرات درس آيت الله خوئى، ج۲، ص۱۴۶.
۱۰۴. رسائل الشريف المرتضى، المجموعه الاولى، ص۲۴-۲۵، دارالقرآن، قم.
۱۰۵. علامه تسترى، قاموس الرجال، ج۱، ص۵۹۰، شماره ۵۵۳، انتشارات اسلامى.
۱۰۶. رسائل الشريف المرتضى، المجموعه الاولى، ص۲۴، دارالقرآن، قم.
۱۰۷. ابن ادريس حلّى، كتاب السرائر، ج۱، ص۵۱، انتشارات اسلامى.
۱۰۸. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
۱۰۹. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۸، موسسه آل البيت.
۱۱۰. سيد محمد موسوى عاملى، مدارك الاحكام، ج۱، ص۱۳، آل البيت.
۱۱۱. سيد مير فتاح الحسينى المراغى، العناوين، ج۱، ص۴۲۵، انتشارات اسلامى.
۱۱۲. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۵۰، موسسه آل البيت.
۱۱۳. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
۱۱۴. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، نسخه خطی، ص۶۹.
۱۱۵. مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۳، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
۱۱۶. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۵.
۱۱۷. ابن فارس، معجم مقائيس اللغه، ج۳، ص۱۰۲، اسماعيليان.
۱۱۸. ابن فارس، معجم مقائيس اللغه، ج۱، ص۳۰۰، اسماعيليان.
۱۱۹. شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۲۸۷، انتشارات اسلامى.
۱۲۰. محدث نورى، لولوء و مرجان، ص۱۸۱.
۱۲۱. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۴.
۱۲۲. شيخ طوسى، الامالى، ص۴۰۲، موسسه البعثه، شماره ۷۹۷.
۱۲۳. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۲، ص۱۵۸، موسسه الوفاء، بيروت.
۱۲۴. شهيد ثانى، مسالك الافهام، ج۱، ص۳۴۷، آل البيت.
۱۲۵. فيض كاشانى، الوافى، ج۱۲، ص۷۳۳، مكتبة اميرالمومنين العامه، اصفهان.
۱۲۶. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
۱۲۷. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۶۹.
۱۲۸. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۴۹، موسسه آل البيت.
۱۲۹. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۱.
۱۳۰. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۶۹.
۱۳۱. شيخ بهائي، الاربعون حديثا، شيخ بهائى، ص۳۳۸، انتشارات اسلامى.
۱۳۲. نهایه الدرایه، ج۲، ص۵۴۳.
۱۳۳. شیخ انصاری، رسائل فقهیه، ص۱۶۱-۱۶۳.    
۱۳۴. آقا ضیاء عراقی، نهایه الافکار، ص۳۳۶.    
۱۳۵. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۶۰، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۱۳۶. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۸۳، آل البيت.
۱۳۷. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنویس، ص۲۵۲.
۱۳۸. آقاحسين خوانسارى، مشارق الشموس، فى شرح الدروس، ص۳۴، آل البيت.
۱۳۹. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۶۴، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.
۱۴۰. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۲.
۱۴۱. شهيد ثانى، الدراية فى مصطلح الحديث، ص۲۹.
۱۴۲. سوره (مائده)، آيه ۲.
۱۴۳. سيد على طباطبايى، مفاتيح الاصول، ص۳۵۰، موسسه آل البيت.
۱۴۴. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸۸، موسسه الوفاء، بيروت.
۱۴۵. مولى احمد نراقى، عوائدالايام، ص۷۹۴، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
۱۴۶. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، دستنويس، ص۲۵۳.
۱۴۷. محقق خوانسارى، رساله تسامح در ادله سنن، درج شده در عدة مسائل، خطی، ص۷۰.
۱۴۸. شیخ حر عاملی، وسائل الشيعه، ج۱، ص۵۹.
۱۴۹. شيخ انصارى، رسالةفى التسامح فى ادلة السنن، ص۱۵۸، چاپ شده در (رسائل فقهيه)، كنگره جهانى شيخ انصارى.


منبع

[ویرایش]
پژوهه.    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تسامح در ادله سنن از دیدگاه آقا حسین خوانساری»، ج۱، ص۶.    


رده‌های این صفحه : تسامح در ادله سنن | فقه | قواعد فقهی




جعبه ابزار