تقوا (اخلاق)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پرهیز از گناه را تقوا گویند و از آن به مناسبت در باب‌های اجتهاد و تقلید، صلاة و جهاد سخن رفته است.

فهرست مندرجات

۱ - تقوا در لغت
۲ - تقوا در اصطلاح
۳ - تقوا یکی از اسباب ترجیح
۴ - ویژگی مشترک اقسام تقوا
۵ - کاربرد تقوا در قرآن
۶ - تقوا امری قلبی
۷ - وسعت حوزه‌های تقوا
۸ - شعب تقوا در قرآن
۹ - اهمیت و جایگاه تقوا
۱۰ - اوصاف تقوا در قرآن
       ۱۰.۱ - بهترین پوشش معنوی
       ۱۰.۲ - بهترین توشه معنوی
       ۱۰.۳ - تنها ملاک کرامت، سعادت و برتری
۱۱ - عوامل تقوا
       ۱۱.۱ - پیروی از صراط مستقیم و دوری از راه های دیگر
       ۱۱.۲ - مراعات و اجرای حدود الهی
       ۱۱.۳ - روزه داری
       ۱۱.۴ - یادآوری پیام های آسمان
       ۱۱.۵ - پرستش خدا
۱۲ - مراتب و درجات تقوا
       ۱۲.۱ - تقوای خاص الخاص
       ۱۲.۲ - تقوای خاص
       ۱۲.۳ - تقوای عام
۱۳ - آثار تقوا
       ۱۳.۱ - آثار دنیوی-فردی
       ۱۳.۲ - آثار دنیوی-اجتماعی
       ۱۳.۳ - آثار اخروی
۱۴ - ویژگی های متقیان
       ۱۴.۱ - ایمان به غیب، معاد، ملائکه، انبیاء و کتب اسمانی
       ۱۴.۲ - ترس از خدا و نگرانی درباره قیامت
       ۱۴.۳ - برپا داشتن حقیقی نماز
       ۱۴.۴ - زکات و انفاق مال در راه خدا
       ۱۴.۵ - طلب مغفرت و عدم اصرار بر گناه
       ۱۴.۶ - وفا به عهد و صبر در سختی ها
       ۱۴.۷ - طهارت از گناه و شرک
       ۱۴.۸ - احسان کردن
       ۱۴.۹ - فرونشاندن خشم و گذشت از لغزش ها
       ۱۴.۱۰ - تعظیم شعائر الله
       ۱۴.۱۱ - رعایت عدالت
۱۵ - مقالات مرتبط
۱۶ - پانویس
۱۷ - منابع

تقوا در لغت

[ویرایش]

تقوا اسم مصدر از ریشه «و ق ی»، در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شدید و فوق العاده است.
[۲] المصباح، ص۶۶۹، واژه وقی.


تقوا در اصطلاح

[ویرایش]

۱) تقوا صفتی است که انسان را از گناه و نافرمانی خداوند متعال، باز می‌دارد و بر طاعت و بندگی او برمی‌انگیزد. به شخص متّصف به این صفت، متقی گفته می‌شود.
۲) در ادبیات معارف اسلامی به معنای حفظ خویشتن از مطلق محظورات است؛ اعم از محرمات و مکروهات.
[۳] دائرة المعارف قرآن کریم ج۸، ص۴۴۶.

برخی ترک بعضی از مباحات را نیز در تحقق این معنا لازم دانسته‌اند ، چنان که پیامبر اکرم صلوات الله علیه، وجه نام‌گذاری پرهیزگار به متّقی را، انجام ندادن برخی از مباحات به انگیزه پرهیز از حرام‌ها دانسته است. بر این اساس، عارفان افزون بر دوری از محرمات، اجتناب از لذت‌های حلال دنیوی را در مراتبی از تقوا لازم شمرده اند.
[۸] المحیط الاعظم ج۱، ص۲۷۸.
[۹] التقوی فی القرآن، ص۲۸.


تقوا یکی از اسباب ترجیح

[ویرایش]

در صورت مساوی بودن دو مجتهد از نظر علمی، با تقواتر بودن یکی از آنان از اسباب ترجیح تقلید به ‌شمار می‌رود.
همچنین پرهیزگارتر بودن در فرض تعدّد امام جماعت و اختلاف نماز گزاران در تقدیم یکی از آنان، جزء اسباب تقدیم و ترجیح شمرده شده است.

ویژگی مشترک اقسام تقوا

[ویرایش]

می توان گفت تقوا خصوصیاتی دارد که به حسب موارد، مختلف می‌گردند و قدر جامع آن‌ها پرهیز از محرمات شرعی و عقلی، توجه به حق و التفات به پاک‌سازی عمل و به سوی مجرای طبیعی و متعارف اعمال، حرکت کردن است، همان‌گونه که فجور، فاصله گرفتن از حالت اعتدال و خارج شدن از جریان طبیعی کارهاست
[۱۲] التحقیق ج۱۳، ص۱۸۴، واژه وقی.
و از آغاز پیدایش ایمان در دل مومن تا آخرین درجه کمال، همواره ملازم مؤمن است و در هر مرحله‌ای اقتضایی دارد؛ مانند محافظت نفس از عذاب و آتش، پرهیز از سخط خدا و مخالفت با وی و اجتناب از دوری و محجوبیت از خداوند.
[۱۳] التحقیق ج۱۳، ص۱۸۵-۱۸۶، واژه وقی.


کاربرد تقوا در قرآن

[ویرایش]

واژه تقوا و دیگر مشتقات ریشه‌ آن، ۲۵۸ بار در قرآن کریم آمده‌اند و مباحثی گوناگون را دربر دارند.
الف) از جمله مباحث مربوط به تقوا در قرآن، عبارتند از؛
۱) معنوی بودن تقوا
۲) تقوا بهترین پوشش معنوی
۳) تقوا ملاک برتری انسان‌ها
۴) تقوا بهترین توشه
۵) علل تقوا
۶) آثار تقوا
۷) ویژگی‌های متقیان
ب) برخی مشتقات تقوا در قرآن، تنها در معنای لغوی آن به کار رفته‌اند:
ج) در آیه‌ای نیز تقوا مضاف الیه واژه «کلمه» است: «اِذ جَعَلَ الَّذینَ کَفَروا فی قُلوبِهِمُ الحَمیَّةَ حَمیَّةَ الجـهِلیَّةِ فَاَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسولِهِ و عَلَی المُؤمِنینَ و اَلزَمَهُم کَلِمَةَ التَّقوی وکانوا اَحَقَّ بِها و اَهلَها و کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیء عَلیمـا» بیشتر مفسران گفته‌اند: مراد از «کلمة التقوی» کلمه توحید یعنی قول لا اله إلاّ الله است
[۳۱] جامع البیان ج۶، ص۱۳۵-۱۳۸.
و نیز روایاتی کلمه تقوا را رسول خدا صلوات الله علیه، امیر مومنان، امام علی علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام، دانسته‌اند.
[۳۲] جامع البیان ج۲۶، ص۱۳۵.
اطلاق کلمه تقوا بر امامان معصوم علیهم السلام، یا از این روست که آن‌ها کلمات الهی‌اند و همان طور که کلمات، از ضمیر خبر می‌دهند، آنان مراد خداوند را بیان می کنند یا بدان جهت است که ولایت ایشان و پذیرفتن امامت آنان، انسان را از آتش جهنم نگه می‌دارد
[۳۶] دائرة المعارف قرآن کریم ج۸، ص۴۴۷.
، چنان که در بعضی از روایات از ولایت امیرمؤمنان به «کلمة التقوی» یاد شده است. در زیارت‌های زیادی همچون زیارت امام حسین علیه السلام در اربعین، عید فطر و عید قربان، شهادت داده می‌شود که امامان از فرزندان او، کلمه تقوایند.

تقوا امری قلبی

[ویرایش]

تعبیر تقوای قلوب، در آیه شریفه «فَاِنَّها مِن تَقوَی القُلوب »می‌رساند که تقوا، امری معنوی و مرتبط با روح و نفس انسان است
[۴۵] اطیب البیان ج۹، ص۲۹۸.
و همچون اعمال نیست که متشکل از حرکات و سکنات و از نظر ظاهری، مشترک بین طاعت و معصیت باشد و همچنین از عناوینی نیست که بتوان آن را قطعاً از افعالی چون احسان، طاعت و امثال این‌ها انتزاع کرد و به شکلی حتمی به تقوا عامل آن پی برد.
[۴۷] اطیب البیان ج۹، ص۲۹۸.
و آیه شریفه دیگری از قرآننیز می‌رساند که تقوا با قلب، پیوند دارد: «اِنَّ الَّذینَ یَغُضّونَ اَصوتَهُم عِندَ رَسولِ اللّهِ اُولـئِکَ الَّذینَ امتَحَنَ اللّهُ قُلوبَهُم لِلتَّقوی لَهُم مَغفِرَةٌ واَجرٌ عَظیم».
برپایه روایات معصومان علیهم السلام هم، تقوا امری قلبی و نفسی است، چنان که به فرموده رسول اکرم صلوات الله علیه هر چیزی معدنی دارد و معدن تقوا قلوب عاقلان است یا این حدیث که تقوا ریشه ایمان است.

وسعت حوزه‌های تقوا

[ویرایش]

تقوا دارای حوزه‌های گوناگونی است و امور اعتقادی، اخلاقی و رفتاری را در‌بر می‌گیرد، از این رو برخی به استناد نخستین آیات سوره بقره، گفته‌اند که خداوند در آیات یاد شده، اوصافی را برای متقیان ذکر می‌کند که هریک بیانگر شعبه‌ای از تقواست؛ از «یُؤمِنونَ بِالغَیب»، تقوای اعتقادی و از «یُقیمونَ الصَّلوة»، تقوای عبادی و از«مِمّا رَزَقنـهُم یُنفِقون»، تقوای مالی و غیر مالی (همچون مقام و موقعیت) مراد است.
[۵۵] تفسیر تسنیم ج۲، ص۱۷۵-۱۷۷.


شعب تقوا در قرآن

[ویرایش]

شعبه‌ها و موارد تقوا در آیات فراوان نام برده شده‌اند و برخی از آن‌ها عبارت اند از:
۱) توحید و پرستش خدا
۲) ایمان به کتاب‌های آسمانی، آیات و احکام الهی، پیامبران و تسلیم محض بودن در برابر ایشان
۳) عدالت در رفتار و گفتار
[۷۳] دائرة المعارف قرآن کریم ج۸، ص۴۴۸.

۴) امر به نماز و اتمام حج و عمره
۵) دستور دادن به یادآوری خدا در ایام خاص حج
۶) اجتناب از صید خشکی در حال احرام
۷) پرهیز از ربا
۸) دوری از نجوا به قصد گناه و تجاوز
۹) لزوم وصیت و ادای امانت
۱۰) پاس داشتن حق در نوشتن دیون و ادای شهادات
۱۱) پرهیز کردن از استهزا، عیب‌ جویی، لقب زشت دادن، گمان بد، تجسس، غیبت و بدگویی.

اهمیت و جایگاه تقوا

[ویرایش]

الف) از م