پروین اعتصامی‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



`پروین اعتصامی
رخشنده اعتصامی (۱۲۸۵-۱۳۲۰ش)، معروف به پروین اعتصامی مشهورترین زن شاعر قرن چهاردهم هجری شمسی در ایران بود. پدر وی یوسف اعتصامی، از ادیبان و نویسندگان و مترجمان دوره قاجار بود. پروین در دوران کودکی همراه خانواده به تهران آمد و زیرنظر پدر و در محیطی علمی و ادبی تربیت شد و به سبب رفت‌ و آمد ادیبان و شعرای آن دوره همچون سید نصرالله تقوی، دهخدا و ملک الشعراء بهار و ... به منزل ایشان با افکار نخبگان ادب عصر خود آشنا و به بلوغ فکری و فرهنگی دست یافت.
دیوان پروین تنها اثری است که منتشر شده و مجموعاً مشتمل بر ۵۶۰۶ بیت در قالب ۲۰۹ قصیده و قطعه و غزل و مثنوی و ۵ قطعه کوتاه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.
بهار سبک شعری پروین را سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی در قصاید و عراقی در قطعات و مناظرات می‌داند. شعر پروین فاخر و فخیم است و در آن از لغات و اصطلاحات عربی مهجور و یا بعضی لغات فرنگی که بر اثر تحولات اجتماعی ناشی از ترقی و تجدد در دوران او معمول بوده است، خبری نیست. پروین گاهی از اوزان و بحور نامطبوع استفاده کرده و از حیث طرز بیان مفاهیم و معانی، مخصوصاً به «مناظره» و «سؤال و جواب» توجه داشته است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ در تبریز به دنیا آمد.
[۱] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، ج۱، ص۶، در مجموعه مقالات.

نام او، چنانکه در لغت‌نامه دهخدا آمده است، ابتدا رخشنده بود و پروین را که تا آن تاریخ نامی مرسوم برای دختران نبود
[۲] دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، زیر نظر محمد معین، تهران ۱۳۲۵ـ ۱۳۵۹ش.
[۳] پروین گنابادی، محمد، «پروین گنابادی: خادم زبان و ادب فارسی» (مصاحبه)، ج۱، ص۳، کتاب امروز (بهار ۱۳۵۲.
به‌عنوان تخلص شعری انتخاب کرده بود، هر چند در شناسنامه وی نیز نام پروین آمده است.
[۴] چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، ج۱، ص۴۲۲، تهران ۱۳۷۸ش.
پدرش، یوسف اعتصامی (۱۲۵۳-۱۳۱۶ ش/۱۲۹۱ـ ۱۳۵۶) ملقب به اعتصام الملک، از ادیبان و نویسندگان و مترجمان بنام عصر خود و مادرش، که اختر نام داشت
[۵] چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، ج۱، ص۴۲۲، تهران ۱۳۷۸ش.
و در زندگینامه‌های پروین معمولاً از او یاد نمی‌شود، دختر میرزا عبدالحسین مقدّم‌العداله از شعرای اواخر دوره قاجار و متخلص به «شوری» بود.
[۶] دیهیم، محمد، مجموعه گل‌ها، ج۱، ص۱۳، یا، تذکره بانوان شاعره ایران: از پروین اعتصامی تا امروز، تبریز ۱۳۷۲ش.

پروین در کودکی همراه با پدر به تهران آمد و در این شهر ساکن شد.
[۷] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، ج۱، ص۶، در مجموعه مقالات.

خانه پدر پروین به سبب شخصیت ادبی و علمی اعتصام الملک محل آمد و شد و محفل دوستانه اشخاصی همچون حاج سیدنصرالله تقوی و دهخدا و بهار بود و اعتصام الملک با تسلط بر زبان‌های عربی و فرانسه، به کتب و مجلاتی که در آن زمان از قاهره و دمشق و بغداد و قفقاز و اروپا به ایران می‌رسید، دسترسی داشت.
پروین زیرنظر پدر و در محیطی علمی و ادبی تربیت شد و به بلوغ فکری و فرهنگی دست یافت و با افکار نخبگان ادب عصر خود آشنا شد. مقدمات فارسی و عربی را نزد پدر آموخت و در «مدرسه اناثیه امریکائی» تهران به تحصیل پرداخت و در ۱۳۰۳ش در هجده سالگی از آن مدرسه فارغ التحصیل شد و مدتی نیز در همان‌جا تدریس کرد.
[۸] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، ج۱، ص۶، در مجموعه مقالات.


ازدواج

[ویرایش]

ده سال پس از این تاریخ، یعنی در تیر ۱۳۱۳ ازدواج کرد. شوهرش که پسرعموی پدر او و افسر شهربانی بود، وی را چهار ماه پس از عقد ازدواج به کرمانشاه (که محل خدمت وی بود) برد، اما پروین پس از دو ماه و نیم اقامت در خانه همسر به منزل پدر بازگشت و در مرداد ۱۳۱۴ رسماً از او جدا شد.
به گفته ابوالفتح اعتصامی، برادر پروین که منبع اصلی اطلاعات مربوط به زندگی خصوصی پروین است، «این ازدواج متناسب نبود» و «اخلاق نظامی» همسر پروین «با روح لطیف و آزاد» او مغایرت داشت، علاوه بر این، پروین از محیط منزه خانه پدری، پس از ازدواج «ناگهان به خانه‌ای وارد شد که یک دم از مشروب و دود و دم تریاک خالی نبود».
[۹] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، در مجموعه مقالات، ص۷.
[۱۰] اعتصامی، ابوالفتح، «پاسخ به مقالات مجلّه روشنفکر راجع به پروین اعتصامی»، ج۱، ص۶۵، در مجموعه مقالات و قطعات اشعار که بمناسبت درگذشت و اولین سال وفات خانم پروین اعتصامی نوشته و سروده شده است، تهران ۱۳۵۳ش.


طبع دیوان

[ویرایش]

دیوان پروین نخستین‌بار در ۱۳۱۴ش به طبع رسید. در آن زمان وی شاعری معروف و شناخته شده بود و بیست سال از شروع شاعری او می‌گذشت و اهل فضل و ادب با اشعار او در دوره دوم مجله بهار که به همت پدر وی انتشار می‌یافت، آشنا بودند.
در هفتم بهمن همان سال، وزارت معارف در بیست و سومین جلسه شورای عالی معارف (که به ریاست علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف، تشکیل شده بود) به پیشنهاد اداره انطباعات آن وزارتخانه، اعطای نشان درجه سوم علمی را به پروین تصویب کرد و در ۱۳۱۵ش آن را برای پروین فرستاد.
[۱۱] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، ج۱، ص۶۵، در مجموعه مقالات.
در مرداد همان سال با سمت کتابدار دانش‌سرای عالی به استخدام وزارت معارف درآمد.
[۱۲] چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، ج۱، ص۴۲۳، تهران ۱۳۷۸ش.

دیوان اشعار وی نیز از حوادث و وقایع شخصی و اجتماعی تقریباً خالی است و در آن غیر از قطعه‌ای که در «تعزیت پدر» و شعری که برای سنگ مزار خود سروده و نیز شعر «نهال آرزو» که برای جشن فارغ التحصیلی کلاس خود در جوزای (خرداد) ۱۳۰۳ گفته است و یکی دو شعر دیگر، شعر دیگری که صراحتاً به شناخت شخص شاعر کمکی کند، وجود ندارد.
آنچه از مضامین و معانی اشعار پروین می‌توان درباره خلقیات و روحیات او استنباط کرد، دلبستگی عمیق وی نسبت به پدر و استعداد وافر و شوق فراوان او به آموختن علم و دانش است و دیگر پاکی و پاکدامنی و روحیه ظلم‌ستیزی و مخالفت با ستم و ستمگران و حمایت و ابراز همدلی و همدردی با محرومان و ستم‌دیدگان. شاید همین روحیه سبب شده تا وی دعوت رضاشاه را برای آن‌که معلم ملکه باشد نپذیرد.
[۱۳] م اسحاق، «پروین اعتصامی»، ج۱، ص۱۷۷، در ادبیات نوین ایران: از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران ۱۳۶۳ش.
[۱۴] اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، ج۱، ص۷، در مجموعه مقالات.
[۱۵] مؤید، حشمت، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، ج۱، ص۲۱۷، مجله ایران شناسی، تهران ۱۳۶۷ش.

شعر پروین را می‌توان از حیث صورت و معنی، براساس نوع و قالب و سبک و واژگان و وزن و مضمون و نیز طرز بیان مفاهیم و معانی بررسی کرد.
دیوان پروین مجموعاً مشتمل بر ۵۶۰۶ بیت شعر در قالب ۲۰۹ قصیده و قطعه و غزل و مثنوی و ۵ قطعه کوتاه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است
[۱۶] مؤید، حشمت، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، ج۱، ص۲۱۶، مجلة ایران شناسی، تهران ۱۳۶۷ش.
و در آن جز پنج شش غزل دیده نمی‌شود.
[۱۷] گرکانی، فضل‌الله، تهمت شاعری: تحقیقی در احوال و پژوهشی در دیوان اشعار پروین اعتصامی، تهران ۱۳۵۶ش.

وی چند سال پیش از مرگ خود، یک قسمت از اشعارش را که مطلوب طبعش نبوده سوزانده است.
شعر پروین «تعلیمی» و اخلاقی است، نه غنایی و تغزلی.

خصوصیات فردی

[ویرایش]

با آن‌که پروین معاصر ما بوده، آگاهی ما از خصوصیات فردی و شخصیت و حوادث زندگانی او در حد شگفت‌آوری‌ اندک و محدود است. راوی دست اول و مطمئن احوال شخصی او، ابوالفتح اعتصامی، شرح‌حالی بس فشرده و مجمل از او در دیوان وی به‌دست داده است.
از منابع معتبر نزدیک به تاریخِ وفات پروین می‌توان از دفتر کوچکی به نام مجموعه مقالات و قطعات اشعار، که به مناسبت درگذشت و اولین سال وفات خانم پروین اعتصامی نوشته و سروده شده است و نخستین بار در تیر ۱۳۲۳ در تهران به چاپ رسیده، نیز یاد کرد.
از مجموع گزارش‌های کسانی که پروین را از نزدیک دیده و یا با او سابقه دوستی و آشنایی داشته‌اند، چنین معلوم می‌شود که وی زنی باوقار و متین و کم‌سخن و صاحب عزت نفس و مناعت طبع بوده و صداقت و صراحت و تواضع و پاکی طینت و عقیده و خوش‌رفتاری و پاکدامنی را همراه با گوشه‌گیری و بی‌علاقگی به حضور در محافل و مجامع در وجود خویش جمع داشته است.
[۱۸] متینی، جلال، «چند کلمه درباره پروین اعتصامی»، ج۱، ص۲۰۸، مجله ایران شناسی، همان.
[۱۹] مهکامه محصّص، سرور، «مقاله و قطعه خانم مُحصّص»، ج۱، ص۳۰، در مجموعه مقالات.


ناخشنودی دولت رضاشاه از پروین

[ویرایش]

به‌نظر می‌رسد که دولت